XVI. ve XVII. yüzyıllarda Kırım'da siyâsi ve sosyal hayat

ÖZET Kırım, eski çağlardan itibaren günümüze kadar askeri, idari, ticari, stratejik bölge olma özelliğini koruyabilmiş nadir coğrafya parçalarından biridir. Dünya tarihinin bilinen çağlarından beri İskitler, Kimmerler, Gotlar, Taurlar, Hunlar, Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler, Avarlar, Kıpçaklar ve Tatarların yaşadığı Kırım'da bunlara ait kültür mirası örneklerini de görmek mümkündür. XIII. yüzyılda tamamen bir Türk yurdu haline gelen Kırım, XV. yüzyıl sonlarına doğru Osmanlı devleti tâbiliğine alınmış ve güçlü bir hareket merkezi olmuştur. Yaklaşık üç yüz yıl kadar Osmanlı hâkimiyetinde kalan Kırım'da Osmanlı - Türk kültürünün de tesiri kendini hissettirmiştir. istanbul'un alınmasından sonra, dünyanın en kuvvetli devleti olma yolunu tutan Osmanlı imparatorluğu, Kırım vasıtasıyla uzun süre Rusya'nın Karadeniz'e çıkmasını da engellemiştir. Bu rolü sebebiyle bölgeye verilen önemi belirtmek için Osmanlı resmi çevrelerinde, "Kırım istanbul'un kapısıdır" şeklinde bir deyim kullanılmıştır. Osmanlı devletinin, Rusya ile yaptığı savaşlarda önemli bir askeri destek görevi gören Kırım, Karadeniz açısından olduğu kadar Doğu Avrupa'nın güvenliği açısından da bir emniyet bölgesi olmuştur. Kuzey bozkırlarının mesuliyeti Kırım Türkleri'nin süvarilerine bırakılmış, Osmanlı imparatorluğu ile Kırım el ele vermiştir. Hanlığın devamlılığı bu sayede garanti altına alındığı gibi ekonomik ve kültürel gelişim bakımından da önemli netciler alınmıştır. Kefe, Osmanlıların eline geçtikten sonra şehrin ticari faaliyeti büsbütün gelişmiştir. Siyâsi bakımdan ise, hanlığın Osmanlı devletine bağlanması sonucu Kırım'da istikrar sağlanmış, han oğulları arasındaki iç mücadelelerin önü büyük ölçüde alınmıştır. Hanların hemen hepsi "rehin" veya "resmi vazife" sıfatıyla istanbul'da bulunmuşlar, devlet erkânıyla da yakın temasa girmişlerdir. Yine hanlıkta, Osmanlı benzeri müesseselerde kurulmuştur. Bunlardan biri olan divân da; savaş ve barış meseleleri, çapul ve akın tertiplerinim kararı alınmıştır. Bunun yanında dini müseseselerde teşekkül etmiş, Altın Ordu'dakinden farklı olarak geliştirilmiş, "kadı", "kadıasker" "müftü" 79bulunmuştur. Bu müesseselerin ihtiyacını karşılamak üzere de vakıf teşkilâtı vücuda getirilmiştir. Osmanlı - Türk kültürüyle birlikte İslâm kültürü de iyice yerleşmiş, gerek yazılı eserlerde ve gerekse mimari üsluplarda kendini hissettirmiştir. Ruslarla, Kırım hanlığı arasında Cengiz'in hâkim olduğu topraklarda söz sahibi olma mücadelesi XVII. yüzyıla kadar devam etmiş, XVII. yüzyıl ortalarında hanlık Osmanlı devletiyle işbirliği halinde hareket ederek Rus ve Kazaklara karşı dört büyük sefer yapmıştır. Osmanlı devleti açısından bir anlamda Rusya'ya karşı tampon bölge olan Kırım'ın bu fonksiyonu XVIII. yüzyıl sonlarına kadar sürmüştür. 80