XVI. yüzyılın ikinci yarısında Basra

Basra, Hz. Ömer zamanında kurulmuştur. Tarihte Emeviler, Abbasiler, İlhanlılar, Timurluların daha sonra da Karakoyunlular ve Akkoyunlular'ın yönetimine girmiştir. Şehir 1508 yılında Safevî hâkimiyetine geçmiştir. Kanuni Sultan Süleyman Irakeyn seferi sonrasında bir süre Bağdat'ta kalmıştır. Bu sırada Basra Emîri Kanuni'nin yanına gelerek Osmanlı'ya bağlılığını arz etmiştir. Şehir Osmanlı'ya tâbi olduktan sonra önceleri yerel yönetime bırakılmıştır. Bölgeye hâkim olan Şeyh Yahya'nın Osmanlı tabiyetine karşı çıkmasıyla 1546 yılında Ayas Paşa tarafından şehir yeniden fethedilmiştir. XVI. yüzyılda şehirde Osmanlı idaresi tesis edilmeye çalışılmıştır. Osmanlı Devleti klasik dönemde fethettiği yerlere tahrir eminlerini göndermiştir. 1552 yılında Basra şehrinin ilk kez tahriri yapılmıştır. Tahrir eminleri bölgenin nüfusu ve ekonomik faaliyetlerini tespit etmiştir. Merkezden uzakta bulunan bu yeni sancaklarda uygulanan vergi sistemi de tahrir defterlerine kaydedilmiştir. Tutulan bu tahrir defterlerinde eyaletlerin sosyal, iktisadi ve idari yapısı hakkında önemli bilgiler yer almaktadır. Bu çalışma ile XVI. yüzyılda Osmanlı eyaleti olan Basra, Tapu Tahrir Defterleri temel alınarak incelenmiştir. Tahrir defterlerinin yanı sıra döneme ait mühimme defterleri, maliyenin müdevver defterleri, ruus defterleri gibi birçok arşiv koleksiyonundan faydalanılmıştır. Basra'nın eyalet haline getirilmesi, şehrin jeopolitik konumu ve önemi, genel olarak bölgenin coğrafî, siyasî, tarihi, etnik, iktisadî ve sosyal yapısı bir bütün içerisinde değerlendirilmiştir. Bunun yanında şehrin sosyo-ekonomik yapısının önemli bir unsuru olan vakıflar incelenmiştir. Basra Eyaleti'ne ait mufassal ve icmal defterleri incelenerek yapılan bu çalışma ile Osmanlı'nın taşra idarî yapısı ortaya çıkarılmıştır. Anahtar Kelimeler: Basra, Eyalet, Sancak, Tahrir Defterleri.