XVII. yüzyıl divanlarında tuzak ve hile kavramları

Şiir dilinin zengin anlatım olanakları, kavramların akla gelen ilk anlamlarının yanı sıra hayali ve somut tasvirlerle yoğrulup okuyanın/dinleyenin zihninde yepyeni imajların canlanmasına olanak sağlar. Sözlükteki anlamları soyut ve olumsuz olan bazı kavramlar, edebî sanatlar ve mecazlar vasıtasıyla somutlaştırılarak bazen olumlu yönleriyle de anlatılırlar. Bu çalışmada tuzak ve hile kavramlarının benzetme, istiare, telmih ve mecazlarla kazandıkları yeni anlam ve çağrışımlar, anlamsal ve çağrışımsal özellikleri bakımından ilişkilendirildikleri ögeler, XVII. yüzyıl divanlarından seçilen beyitlerle açıklanmıştır. Bu yüzyıldaki şairler tuzağı ve hileyi çoğunlukla gazellerinde anlattıkları sevgilinin güzellik unsurlarıyla bağdaştırmışlar, tuzağı en çok sevgilinin saçıyla hileyi ise gözleri ve bakışlarıyla ilişkilendirmişlerdir. Sevgilinin saçının; zincir, yılan ve çengele benzeyen, gönül kuşlarını bağlayan emsalsiz bir tuzak, beninin ise tuzağa yerleştirilen hileli bir yem olduğu, gözlerinin ve bakışlarının hile vadisinde büyü yapan hilekâr bir cadı olduğu ifade edilmiştir. Diğer güzellik unsurları ise doğrudan kurulan bir tuzak ya da tuzakta kullanılan bir unsur olarak ele alınmışlardır. Tuzak ve hile bazen tabiata ait bağ, bahçe, kuş, hayvanlar ve başka unsurlarla çağrışımsal özellikleri bakımından doğrudan ya da dolaylı olarak bağdaştırılmış, bazen zulmü ifade eden kavramlarla açıklanmıştır. Sevgilinin âşığa, âşığın sevgiliye ve kendine, rakibin sevgiliye ve âşığa ya da rakibin rakibe tuzak kurduğu ve hile yaptığı ifade edilmiştir. Tuzak ve hile, dinî açıdan en çok nefis ve şeytanla ilişkilendirilmiş; sevgilinin zikrini gönlüne işleyenleri, hile ve tuzağın kandıramayacağından söz edilmiştir. Kaside ve tarihlerde ise bu kavramlar genellikle memduhun adaletiyle ona ait nesnelerin övülmesi ve şairin şiirini yüceltmesi konularıyla öne çıkmıştır. Anahtar Kelimeler: XVII. yüzyıl, Klasik Türk şiiri, tuzak, hile.