Yabancı seyyahların eserlerinde tasavvuf kültürü

Seyahatnâmeler genel olarak bir seyyahın gezip gördüğü yerleri okuyucuda ilgi, merak ve iştiyak uyandıracak bir üslupla yani sözlerle resmettiği bir yazı türüdür. Seyahatnâmeler aynı zamanda tarihî, kültürel, sosyal, dinî, antropolojik ve coğrafî açıdan ait olduğu zamanın birer portresidir ve tarihin karanlık yanlarını aydınlatırlar. Tasavvuf Tarihindeki klasik sınıflandırmaya göre tasavvufu üç dönemde inceleriz. Hz. Peygamber (s.a.v), sahâbe, tâbiîn ve tebeu't tabiîn dönemlerinde fakr anlayışını temele alan Zühd Dönemi, yaklaşık olarak miladi 8. asırla başlayan Tasavvuf Dönemi ve son olarak 12. asır ve sonrasını kapsayan Tarikatlar Dönemi. İncelemiş olduğumuz seyahatnâmeler özellikle tarikatlar dönemine dair bilgiler içermektedir. Bu çalışmamızda, Şiblî Nu'mânî, İbn Battûta gibi müslüman seyyahlara ilave olarak Reinhold Lubenau, Jean Thévenot, Chardin, Tournefort, Nicolas de Nicolay, Heinrich Bart, Breüning gibi birçok gayrimüslim seyyah da incelendi, onların tasavvufa ve tasavvuf ehline bakış açıları yansıtıldı. Öncelikle yüzyıllara göre tasnif edilen seyahatnâmelerde, tasavvuf kültürüne ait ögeler incelenmeye çalışıldı. Bu bağlamda, eserlerde bahsedilen tekkeler, tarikatlar, sûfîler ve kerâmetleri seyyahın gezi güzergâhı dikkate alınarak derleyip sunulmaya çalışıldı. Ulaşabildiğimiz tasavvufî bilgiler içeren en eski seyahatnâme, 10. yüzyılda yaşamış ve gezmiş olan Ebu Dülef'e aittir. Sadece Ebû Yezîd Bistamî'nin kabrinden bahseder. Bu sebeple çalışmamızda müstakil bir yer vermedik. Tasavvuf kültürü açısından en zengin eser ise İbn Battuta Seyahatnâmesi'dir.