Yasadışı olarak kullanılan esrar (kannabinoidler)'ın idrarda tayininde farklı ekstraksiyon yöntemlerinin geliştirilmesi

Esrar; yaygın coğrafyalarda dağılım göstermiş bir bitkidir ve fitokannabinoidler olarak bilinen maddelerin eşsiz doğal kaynağıdır. Bu fitokannabinoidlerden birisi olan , Δ9 - Tetrahidrokannabinol (Δ9-THC), esrarın algı, ruh hali, duygu ve biliş üzerindeki psikotropik etkilerinden sorumludur. Bu özelliklerinden dolayı esrarın yaygın kötüye kullanımı sözkonusudur. Birleşmiş Milletler 2015 Dünya Uyuşturucu Raporuna göre dünyada kötüye kullanımı en yaygın olan madde esrardır. Yine aynı raporda, dünyanın farklı yerlerindeki kişilerin esrar kullanımı/kötüye kullanımı yüzünden tedavilere ihtiyaç duyma oranının arttığı bildirilmektedir. Esrar kullanımının belirlenmesi; majör psikoaktif madde olan Δ9-THC'nin analiziyle, aktif maddenin hızlı bir şekilde metabolize olması sonucu oluşan metaboliti 11-OH-THC ile ve ileri aşamalarda non-psikoaktif bileşen olarak oluşan 11 – nor - Δ9- tetrahidrokannabinol - 9 - karboksilik asidin (Δ9-THC-COOH) analiziyle gerçekleştirilebilir. İdrar; örnek alma kolaylığı, invaziv olmaması ve kötüye kullanımı olan maddelerin metabolitlerinin nispeten yüksek derişimlerde bulunmasından dolayı bu maddelerin analizleri için en yaygın olarak kullanılan biyolojik materyallerden birisidir. Esrar kullanımının idrarda belirlenebilmesi; immunoassay yöntemlerle, gaz kromatografisi-kütle spektrometresiyle (GC-MS) ve sıvı kromatografisi-kütle spektrometresiyle (LC-MS) gerçekleştirilebilir. Rutin esrar analizlerinin başarıyla gerçekleştirilmesi etkin hidroliz-ekstraksiyon-türevlendirme aşamalarının bir arada yapılmasıyla sağlanır. Bu tez çalışması kapsamında, 11-nor- Δ9-tetrahidrakannabinol-9-karboksilik asidin GC-MS ile analizi esnasında hidroliz ve sıvı-sıvı ekstraksiyon işlemlerine bağlı etkilerin incelenmesi ve iyileştirilmesi hedeflendi ve bu amaçla merkezi kompozit tasarım ile birlikte yanıt yüzey metodu kullanıldı. Tez çalışmasının sonucunda hidroliz aşamasını etkileyen parametrelerden sodyum hidroksit (NaOH) hacmi, hidroliz süresi ve sıcaklık parametreleri için optimum değerler sırasıyla 325 µl, 22,5 dk ve 52,5 C olarak bulundu. Sıvı-sıvı ekstraksiyon işleminin optimizasyonu için örnek hacmi, pH ve çalkalama süresi parametreleri araştırıldı ve optimum değerler sırasıyla 5,0 ml, 5,0 ve 8 dk olarak bulundu. Bu çalışma ile birlikte, 11-nor- Δ9-tetrahidrakannabinol-9-karboksilik asidin GC-MS ile analizini gerçekleştirmek için yapılan ön hazırlama işlemlerinin en kısa sürede optimum olarak gerçekleştirilmesi için gerekli veriler elde edilmiştir. Ön hazırlama işlemlerinin (hidroliz- ekstraksiyon) eksiksiz ve doğru olarak en kısa sürede yapılması analiz sonucunun doğruluğu için oldukça önemlidir.