Yeni başlangıçlı şizofreni hastalarında ödül için efor sarf etme ve efor temelli karar verme süreçlerinin incelenmesi

Giriş: Şizofreni, işlevsellikte bozulmalara yol açan, kronik ve genellikle yıkımla giden bir bozukluktur. Şizofreninin negatif belirtileri, uzun yıllardır şizofreninin temel bir parçası olarak kavramsallaştırılmıştır ve genel popülasyonda normal olarak mevcut olan davranışların yokluğu veya azalması olarak tanımlanır. Negatif belirtiler, bozukluğun işlevsellikle ilgili sonuçlarında kilit rol oynarlar ve hastaların yaşam kalitesini en az pozitif belirtiler kadar bozarlar. Şizofreni hastalarında ödülü öğrenme, ödülü tahmin etme, ödülün değerini hesaplama, efor hesaplaması gibi ödül işleme sürecinde eksiklikler olduğuna ve bu eksikliklerin negatif belirtilerle ilişkili olduğuna dair kanıtlar giderek artmaktadır. Kişinin ödül için ne kadar çaba sarf ettiği ve efor temelli karar verme stratejileri çeşitli paradigmalarla ölçülebilmektedir. Bu paradigmalar arasında en geçerli kabul edileni Ödül İçin Efor Sarf Etme Görevi'dir (Effort Expenditure for the Rewards Task, EEfRT). Bizim bu çalışmadaki amacımız; şizofreni hastaları ile sağlıklı kontrollerin efor temelli karar verme tutumları arasında farklılık olup olmadığını araştırmak ve şizofreni hastalarında efor temelli karar vermenin negatif belirtiler başta olmak üzere klinik özelliklerle ilişkisini incelemektir. Yöntem: Çalışmaya, İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı'nda izlenen 31 yeni başlangıçlı şizofreni hastası ve 30 sağlıklı kontrol dahil edilmiştir. Bütün katılımcıların ödül için efor sarf etme performansları EEfRT görevi ile ve bilişsel performansları İz Sürme Testi-B, Rakam Sembol Kodlama Testi ve Kategori Akıcılığı Testi'nden oluşan Şizofreni için Kısa Bilişsel Değerlendirme Aracı ile değerlendirilmiştir. Şizofreni grubundaki hastaların klinik özellikleri Kısa Negatif Belirti Ölçeği (BNSS), Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeği (PANSS), Negatif Belirtileri Değerlendirme Ölçeği (SANS), Negatif Belirtiler Öz-Değerlendirme Ölçeği (SNS), Pozitif Belirtileri Değerlendirme Ölçeği (SAPS), Calgary Şizofrenide Depresyon Ölçeği (CDSS), Ekstrapiramidal Belirtiler Değerlendirme Ölçeği (ESRS) ve Bireysel-Sosyal Performans Ölçeği (PSP) ile ölçülmüştür. Negatif belirtiler ile ilişkiler hem ölçek puanlarıyla sürekli değişkenler olarak hem de kalıcı negatif belirtileri (KNB) olan ve olmayan şizofreni grupları oluşturularak kategorik olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen verilerin istatistiksel 2 değerlendirmesinde tekrarlayan ölçümler ANOVA ve Spearman korelasyon analizleri kullanılmıştır. Bulgular: Şizofreni hastalarının ödül için efor sarf etme performanslarının sağlıklı kontrollere göre genel olarak daha kötü olduğu bulunmuştur. Özellikle ödül miktarı ve ödülü kazanma olasılığı en yüksekken bu farklılık daha belirgindir. Hasta grubunda ödül için efor sarf etme negatif belirtiler toplam ve motivasyon-keyif eksiklikleri alt puanları ile negatif ve bilişsel performans ile pozitif ilişkilidir; pozitif, depresif, ekstrapiramidal belirtiler ve işlevsellikle ilişki bulunmamıştır. Negatif belirti ölçekleri arasında yapılan karşılaştırmada, efor ile ilgili süreçleri en iyi BNSS ve PANSS negatif alt ölçeğinin yansıttığı görülmüştür. Ölçek performansları ile negatif belirtilerin ilişkileri detaylı incelendiğinde özellikle ödül miktarı ve ödül kazanma olasılığının orta düzeyde olduğu durumlarda ilişkinin daha belirgin olduğu bulunmuştur. Bu durum KNB olan-olmayan ayrımında da gözlenmiştir. Sonuç: Çalışmanın sonucunda, şizofreni hastalarında ödül için efor sarf etme istekliliğinin daha az olduğu ve bunun özellikle negatif belirtilerin motivasyon-keyif eksiklikleri alanı ile negatif ilişkili olduğu bulunmuştur. Şizofreni hastalarında hem sürekli değişken olarak hem de kalıcı negatif belirtileri olan-olmayan şeklinde kategorik değişken olarak yapılan incelemelerde, negatif belirtiler ile ödül için sarf edilen eforun azalması arasındaki ilişkinin özellikle ödülü elde etmenin daha az kesin olduğu durumlarda belirginleştiği tespit edilmiştir.