Yeniden işlevlendirme uygulamalarında özgünlük kayıplarının araştırılması: Geleneksel Alanya konutları örneği

Günümüzde kentsel alanlardaki tarihi yapıların rant marjının büyük ölçüde yükselmesiyle tarihi yapılara turizm ve ticaret işlevleri verme eğilimi artmaktadır. Yeniden işlevlendirme uygulamaları aslında terk edilmiş yapıları veya özgün işlevlerini sürdüremeyen yapıları yeni işlevler vererek gelecek nesillere aktarmak için geliştirilmiş bir koruma yöntemidir. Ancak bu yöntem günümüzde bir tasarım modeliymiş gibi kullanılmakta ve tarihi yapının özgünlüğünden çok fazla kayba neden olmaktadır. Koruma yasasının esnekliği, sayısal hacmi, kişisel mülkiyet nedenleriyle yeniden işlevlendirme uygulamaları yapılan tarihi yapılar arasında en çok özgünlük kaybına uğrayan yapılar geleneksel konutlardır. Tarihi yapılar ve bu yapıların yarattığı tarihi çevre, bölgenin doğasında var olan fiziksel ve kültürel özelliklerin bir sonucu olarak oluşan geleneksel mimarinin örnekleridir. Özellikle geleneksel konutlar bölgenin günlük yaşamı ve kültürü hakkında önemli veriler sağlayan tarihi belgelerdir. Bu nedenle geleneksel konut yapılarının yanı sıra diğer tarihi yapıların özgünlüğünü korumak ve gelecek nesillere aktarmak önem teşkil etmektedir. Yeniden işlevlendirilerek restorasyonu yapılan geleneksel konutlarda meydana gelen özgünlük kayıplarını belirlemek, bu yapıları gelecek restorasyonlarda daha özgün olarak koruyabilmek için en önemli adımdır. Ancak özgünlük göreceli ve öznel bir kavram olduğundan onu tanımlamak ve analiz etmek için daha somut yöntemlerle çalışma gerekliliği duyulmaktadır. Bu nedenle bu çalışmada bulanık mantık ve AHP yönemi kullanılarak MATLAB programı ile bir özgünlük analiz sistemi tasarlanması amaçlanmıştır. Tasarlanan özgünlük analiz sistemiyle değerlendirmeler ölçülebilir ve nesnel hale getirilmiştir. Tasarlanan sistem ile geleneksel konut yapılarının restorasyonu sonrasındaki özgünlük değerleri sayısal olarak belirlenebilirken, bu sistemin farklı bölgelerde bulunan farklı yapılarda da uyarlanarak kullanılabilmesi hedeflenmiştir. Özgünlük analiz sisteminin tasarlanabilmesi için mimari koruma- restorasyon, yeniden işlevlendirme ve özgünlük kavramları araştırılarak, sistemde kullanılacak özgünlük kriterleri tespit edilmiştir. Özgünlük analiz sistemi, Antalya'nın önemli tarihi ve turizm merkezlerinden Alanya'da bulanan yeniden işlevlendirilmiş geleneksel konutlara uygun olacak şekilde bölgeyi tanıyan restoratör mimar, sanat tarihçisi uzmanlar ile istişare edilerek tasarlanmıştır. Özgünlük analizi için UNESCO Dünya Mirası Sözleşmesi Uygulama Rehberinde yer verilen özgünlük kriterleri tez çalışmasında oluşturulan Özgünlük Analiz Sisteminin girdilerine uyarlanmıştır. Bu doğrultuda değerlendirilen ana kriterler çevre, biçim, malzeme, teknik, somut olmayan kültürel miras ve yapının ruhu kriterleridir. Biçim ana kriteri kütlesel özellikler, mekan organizasyonu ve cephe düzeni alt kriterleri olarak değerlendirilmiştir. Sonrasında sistem üzerinden araştırma alanı olarak seçilen yeniden işlevlendirilen geleneksel Alanya konutları değerlendirilmiş ve bölgedeki uygulamaların olumlu ve olumsuz yönleri tartışılmıştır. Sonuç olarak incelenen tüm örneklerde ana kriterler olarak anılan ve daha somut ve genel geçer kriterlere önem verilirken, takviye edici ve tamamlayıcı kriterler olarak anılan daha soyut kriterlerin çok dikkate alınmadığı görülmüştür. Yeniden işlevlendirme uygulamalarında özgün işlevi ile restorasyonu yapılan geleneksel Alanya konutlarının özgünlük değerleri yüksek çıkarken, geleneksel Alanya konutlarının özgünlük değerini en fazla düşüren işlev otel işlevi olarak tespit edilmiştir. Bununla birlikte sisteme göre bazı örnekler aynı işlevlerle restore edilmiş olmasına rağmen özgünlük değerleri farklı derecelerdedir. Bu da özgünlüğü korumada işlev dışındaki kriterlerin de önemini ortaya koymaktadır. Geleneksel konutları yeniden işlevlendirerek ya da özgün işleviyle koruma çalışmalarında somut ve somut olmayan bağlantılar özümsenerek ve yerele özgü çözümler geliştirilerek ilerlenmelidir. Böylece tüm kriterler göz önüne alınarak karar verilen restorasyon projeleri ile geleneksel konut mimarisinin özgün nitelikleriyle bütüncül olarak korunmasına ve gelecek nesillere aktarılmasına katkı sağlanacağı düşünülmektedir.