Yorgunluğun modellenmesi ve sağlık sistemlerinde yorgunluk risk yönetim sisteminin kullanılması

Yorgunluk; iş yükü, sirkadiyen faz, uykusuzlukluk veya uzun sure uyanıklığın neden olduğu ve kişinin atikliğine ve emniyetle ilişkili işleri yürütmesine zarar veren mental ve fiziksel performansın yetersiz olduğu psikolojik bir durumdur.Sanayileşmiş ülkelerde işgücünün %15 ile %30'unu vardiyalı ve nöbetli çalışma oluşturmaktadır. Vardiyalı ve nöbetli çalışmaların uyku düzeni, sağlık, aile ve sosyal hayatın yönetimi, iş performansı üzerinde olumsuz etkilere neden olduğu bilinmektedir. Yasal düzenlemeler ile günlük, aylık ve yıllık maksimum görev sürelerinin, görev sırasındaki ve görev periyotları arasındaki minimum mola sürelerinin belirlenerek yorgunluğun yönetilmesi endüstriyel devrimden beri süregelen geleneksel bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım ile 20.yüzyılın başlarında demiryolu, karayolu ve havayolu operasyonlarındaki çalışma saatleri yapılan bir dizi yasal düzenlemeyle kısıtlanmıştır.Sonrasında yapılan çalışmalarda, yorgunluğu önlemek için çalışma saatlerini kısıtlamanın yetersiz olduğunu ortaya koyularak uyku eksikliği, biyolojik saat gibi başka faktörlerin de dikkate alınması gerektiği belirtilmiştir.Bunun üzerine başta havacılık sektörü olmak yorgunluk risk yönetim sistemi kavramı ortaya çıkmış ve değişik sektörlerde başarılı uygulamaları olmuştur. Farklı sektörlerdeki bu çalışmaların faydalı sonuçları nedeniyle henüz yorgunluk risk yönetim sisteminin yaygın olarak kullanılmadığı sağlık sektörü için de bir metodoloji oluşturmanın gerekli olduğu öngörülmektedir. Bu bağlamda çalışmanın ilk bölümünde literatürde yorgunluk, yorgunluğa neden olan faktörler, yorgunluk belirtileri, emniyet yönetim sistemi ve yorgunluk risk yönetimi bileşenleri, yorgunluk risk yönetimi uygulamalarındaki deneyimlere dayanarak avantaj ve dezavantajlar incelenmiş ve farklı sektörlerde yorgunluğu önlemek için yapılan uygulamalara yer verilmiştir.Çalışmanın ikinci bölümünde yorgunluk risk yönetim sisteminin öncüsü olan havacılık sektöründeki uygulamalar anlatılmış ve yine bu konuda öncü kuruluşlardan ICAO, IATA ve IFALPA'nın yorgunluk risk yönetim sisteminin uygulanmasında önerdiği metodolojiye yer verilmiştir.Üçüncü bölümde ise sağlık sektöründe yorgunluk üzerine yapılan çalışmalar, yine bu sektörde dünyadaki çalışma saatleriyle ilgili yapılmış düzenlemeler, sağlık ve havacılık sektörünün genel farklılıkları ve sağlık sektöründe yorgunluk risk yönetimi üzerine yapılan başlıca çalışmalardan olan AMA (Australian Medical Association) 'nın hazırladığı kılavuz hakkında bilgi verilmiştir. Dördüncü bölümde ise sistemin çıkış yeri ve aynı zamanda en çok kullanılan uygulama alanı olan havacılık sektöründeki FRMS metodolojisi gözetilerek söz konusu metodolojinin sağlık alanında da uygulanabilir olup olmadığı araştırılmıştır. Bu bölümde havacılık alanında kullanılan en yaygın ve geniş kapsamlı FRMS kılavuzu olan ICAO-IFALPA-IATA'nın FRMS'yi uygulamak isteyen havayolları için 2011 yılında çıkardığı "Implementation Guide for Operators" çalışmasından faydalanılmış ve ayrıca Australian Medical Association'ın doktorların yorgunluklarını önlemeye yönelik yayınladığı "National Code of Practice-Hours of Work, Shiftwork and Rostering for Hospital Doctors" çalışması da incelenerek eksik görülen yerler yeni oluşturulan metodolojide iyileştirilmiştir.Bu alanlardan birisi de yorgunluk riskinin ölçülmesine ve değerlendirmesine yöneliktir. Bu amaçla oluşturulan yorgunluk modelleme programları işe bağlı yorgunluğun belirlenmesi için etkin yöntemler arasındadır. Ancak bu programlar ile ilgili en büyük dezavantaj yorgunluk skorunun yalnızca çalışma saati temel alınarak belirlenmesidir.Çalışma ortamı, hiyerarşik yapı gibi faktörler ya da yaş, cinsiyet, ilaç/alkol kullanımı gibi kişisel faktörler göz önünde bulundurulmamaktadır. Bunun yanı sıra başta AMA ve Safe Work Australia tarafından oluşturulan kontrol listeleri incelendiğinde kümülatif yorgunluğun hesaplanmadığı görülmüştür.Söz konusu kontrol listeleri yorgunluğu risk faktörleri bazında değerlendirmekte ve yüksek risk grubundaki faktörlere yönelmektedir. Ancak bu durumda yorgunluğun kümülatif olarak ölçülmesi mümkün olmamaktadır. Bunun dışında değerlendirmelere göre yüksek risk grubunda olduğu belirlenen birden fazla faktör olması durumunda hangi faktöre öncelik verilmesi gerektiği bilinememektedir. Ancak yorgunluğu yönetmek için öncelikli olarak yorgunluğu ölçebilmek gerekmektedir. Bu ölçüm yapılırken de her faktörün eşit ağırlıkta olmadığı ve faktörler arası ilişkilerin olup olmadığı da gözetilmelidir.Yapılan literatür çalışmalarında söz konusu eksiklik tespit edilmiş ve bu yüzden yorgunluk faktörleri ağırlıklandırarak ve aralarındaki ilişkiler düşünülerek sağlık çalışanların yorgunluklarının en doğru şekilde tespit edilmesine olanak sağlayacak bir yöntem geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla asistan ve uzman doktorların da görüşleri ikili karşılaştırma soruları ile alınarak sağlık hizmetleri için belirlenen yorgunluk faktörleri AAS metotu ile ağırlıklandırılmıştır. Sonuç olarak yorgunluğa en çok katkıda bulunan tehlikeler sırası ile toplam çalışma süresi, nöbet sayısı ve süresi uzayan mesailer olarak bulunurken;en az katkıda bulunan faktörler kısa uyku imkanı, cinsiyet ve çalışma ortamı olarak bulunmuştur. Bu sonuçlardan sonra kontrol listesi alanları ve seviyeleri farklı üç doktora uygulanarak yorgunluk skorları ve yorgunluklarına en çok katkıda bulunan tehlike faktörleri belirlenmiştir. Çalışmanın son kısmında ise yorgunluk risk yönetim sisteminin sağlık hizmetlerinde uygulanabilmesi için gerekli adımların yer aldığı bir süreç akışı oluşturulmuştur.