Yorgunluk risk yönetim sistemi kapsamında Türkiye'deki bir hava yolu şirketinde analitik ağ süreci ile risk değerlendirme yaklaşımı uygulaması

Dünyada ve Türkiye'de havacılık sektörü artan talep doğrultusunda her geçen gün artan uçak sayısı ve buna bağlı olarak artan uçuş noktaları ve uçuş sayısıyla büyümektedir. Ancak uçuş noktalarının ve uçuş sayılarının artmasına paralel olarak yeterli sayıda ve yetkinlikte pilotların ve/veya kabin amirlerinin, memurlarının yetiştirilmesi zaman almaktadır. Bu yüzden havacılık sektöründe çalışanlar özellikle pilotlar ve kabin ekibi üyeleri planlanan yoğun uçuş çizelgeleri yüzünden artık birçok sektörde karşılaşılan bir emniyet riski olan yorgunlukla karşılaşmaktadır. Yorgunluk uykusuzluk, uyanıklık süresinin artması, sirkadiyen faz veya iş yükü sonucu pilotun ve/veya kabin ekibi üyelerinin uyanıklığını ve uçuşun emniyetli şekilde sürdürülmesini, ya da uçuş öncesinde, uçuş boyunca ve uçuş sonrasında emniyetle ilgili görevleri yerine getirmesini engelleyen bir aktivitenin sebep olduğu zihinsel ya da fiziksel performans kapasitesinin azalması fizyolojik durumu şeklinde ifade edilmektedir. Günlük, aylık ve yıllık maksimum uçuş görev sürelerinin, uçuş görevi sırasındaki ve uçuş görev periyotları sırasındaki minimum dinlenme sürelerinin yasal düzenlemeler ile belirlenmesiyle yorgunluğun yönetimi önceden beri sürdürülen bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım 20.yüzyılın başlarında havayolları dahil olmak üzere karayolları, demiryolları gibi birçok sektör için çalışma saatlerine yasal düzenlemeler ile birçok kısıtlama getirmiştir. Sonraki dönemde yapılan çalışmalarda sadece çalışma saatleri üzerinde durulmasının yorgunluğu yönetme için yetersiz olduğu düşünülerek uyku miktarı, uyku kalitesi, sirkadiyen vücut döngüsü gibi birçok faktörde dikkate alınarak çalışmalar yapılmıştır. Ancak bu çalışmalarda yorgunluk oluşumunda etkisi olması muhtemel kişisel, çevresel veya işe bağlı birçok faktörün, faktörler arasındaki ilişkilerin olup olmayacağının dikkate alınmadığı görülmüştür. Bu yüzden havacılık sektöründe uçucuların yorgunluğunun yönetimi amacıyla başarıyla sonuçlanmış birçok uygulaması olan yorgunluk risk yönetim sisteminin Türkiye'deki bir havayolu firmasında uygulanması kapsamında Analitik Ağ Süreci ve yorgunluk kontrol listesi yardımıyla yorgunluk risk değerlendirme yaklaşımı geliştirilmesi öngörülmüştür. Çalışmanın ilk bölümünde havacılıkta kabul edilebilir emniyet seviyesinin sağlanabilmesi için sistematik bir yaklaşım olan dünyada kabul görmüş emniyet yönetim sistemi yapısı dört ana bileşeni ile detaylandırılmıştır. İkinci bölümde literatürdeki çalışmalar kapsamında yorgunluk tanımlamaları, yorgunluğun akut ve kronik olarak sınıflandırılması, yorgunluğa neden olan faktörlerin kişisel, çevresel ve işe bağlı olarak detaylandırılması, yorgunluğun belirtileri ve etkileri, yorgunluğun oluşmasını önlemek için stratejiler, yorgunluğun sübjektif ve objektif ölçümünün gerçekleştirilmesi için yöntemler, yorgunluğun yönetimi için uygulana yorgunluk risk yönetim sistemi yapısının gelişimi, bileşenleri, avantajları ve dezavantajları anlatılmıştır. Sonraki bölüm ile Dünya'daki ve Türkiye'deki çalışma saatleri ile ilgili yasal düzenlemeler, havacılık alanındaki otoriteler, Türkiye'deki sektör çalışanlarının durumu ve sektörde yorgunluğa bağlı meydana gelen kazalar anlatılarak havacılık sektörüne genel bir bakış sağlamak amaçlanmıştır. Dördüncü bölümde havacılık alanındaki kazaların oluşumunda önemli risk olarak kabul edilmeye başlanan yorgunluğun yönetimini sağlamak amaçlı havayolu firmaları için bir kılavuz niteliğindeki 2011 yılında IATA – IFALPA- ICAO tarafından yayınlanan "Implementation Guide for Operators" kitapçığındaki FRMS uygulama aşamalarına yer verilmiştir. Aynı bölümünün devamında, yorgunluk riskinin yönetilmesi için yorgunluğun ölçülebilmesi gerekliliği dikkate alınarak birçok havayolu firması tarafından uygulanan "Yorgunluk Risk Yönetim Sistemi"nin Türkiye'deki bir havayolu firmasına uyarlanması kapsamında yorgunluk tehlike faktörlerinin aralarındaki ilişkiler göz önünde bulundurularak ağırlıklandırılması için AAS (Analitik Ağ Süreci) , kokpit ve kabin ekiplerinin yorgunluklarının değerlendirilmesi için Transport Canada ve Work Safe Australia tarafından uygulanan kontrol listeleri ve AMA tarafından sağlık sektöründe çizelgelerdeki risk faktörlerine bağlı belirlenen risk grupları kullanılarak havacılık sektöründeki pilotların ve kabin ekibi üyelerinin yorgunluklarının en doğru şekilde tespit edilmesine olanak sağlayacak yorgunluk risk değerlendirme süreci için bir metodoloji oluşturulmuştur. Bu metodolojinin oluşturulmasında öncelikler yorgunluk tehlike faktörleri çalışmanın başında yer verilen literatür araştırmaları ve sonrasında uzmanlarla görüşmeler ile havayolu firmasındaki rolleri, yetki ve sorumlulukları farklılık gösterebilen uzman pilotlar ve kabin ekibi üyeleri için ayrı ayrı oluşturulmuştur. Sonrasında ikili karşılaştırma sorularından oluşan anket yardımıyla dört pilotun, iki kabin amirinin ve bir kabin memurunun görüşleri alınmıştır. Kokpit ve kabin iş grupları için belirlenen tehlike faktörleri AAS yöntemi ile ağırlıklandırılmıştır. Sonuç olarak; pilotlar için yorgunluğun oluşmasındaki en etkili faktörler sırasıyla; zaman dilimi farklılıkları olması, sirkadiyen ritim bozukluğu yaşanması, görev öncesindeki yorgunluk hissi, görev esnasındaki yorgunluk hissi ve sosyal etkileşim olurken, kabin memuru ve kabin amirleri için bu sıralama; zaman dilimi farklılıkları olması, sirkadiyen ritim bozukluğu yaşanması, görev sonrasındaki yorgunluk hissi, görev öncesindeki yorgunluk hissi ve çalışma ortamı şartları şeklinde olmuştur. Yorgunluk tehlike faktörlerinin ağırlıklandırılmasıyla elde edilen öncelik değerleri pilotlar ve kabin ekibi üyeleri tarafından cevaplandırılan yorgunluk kontrol listeleri ile değerlendirilmiştir. Bu değerlendirme kişilerin toplam yorgunluk skorlarının hesaplanmasını ve yorgunluklarının oluşmasında en etkili yorgunluk tehlike faktörlerinin belirlenmesini sağlamıştır. Çalışmanın sonunda literatüre katkılar ve gelecek çalışmalar için öneriler sunulmuştur.