Zerdüşt dini'nin Anadolu yayılımı: Oluz Höyük Geç Demir Çağı bulguları ışığında

Kuzeybatı İran ya da Transoxiana'da (Maveraü'n-Nehr) ortaya çıktığı ve Anadolu topraklarına MÖ 6. yüzyılın başlarından itibaren Med İmparatorluğu'nun batıya yayılımı ile girdiği düşünülen Zerdüştîliğin (Mazdeizm) kurucusu Zerdüşt'ün nerede ve ne zaman doğduğu kesin olarak bilinmemekle birlikte, geleneksel olarak kabul edilene göre onun MÖ 628 – 551 yılları arasında yaşadığı yönündedir. Yirmili yaşlarında İran'dan ayrılan Zerdüşt yaklaşık 10 yıl boyunca gerçeği bulmak için dolaşmıştır. Bu süreç, Ahura Mazda'nın varlığını hissetmesi ve vahyin gelmeye başlaması ile sonuçlanmıştır. Güncel arkeolojik bulgular MÖ 6. yüzyılda ortaya çıkmaya başlayan Erken Zerdüştîlik sürecinde Düalizmden ziyade Monoteizmin ön planda olduğuna işaret etmektedir. Medlerin işgale başladığı MÖ 6. yüzyıl başlarına değin Anadolu'da kesintisiz bir biçimde güçlü bir paganizm temelinde politeist inançların varlığı görülmektedir. Medlerle birlikte ise, merkezinde Monoteizm olan Erken Zerdüştîliğin özellikle Kızılırmak Havzası (Katpatuka) ve doğusundaki coğrafyada (Armina) etkili olmaya başladığı anlaşılmaktadır. Amasya'nın 25 km güneybatısında yer alan Oluz Höyük'te 2009 döneminde Pers Yolu'nun keşfi ile başlayan ve 2013 yılında Kutsal Ateş Çukuru'nun bulunmasıyla ivme kazanan arkeolojik çalışmalar, burada ateşe saygı duyan, monoteist inanca yakın, tanrı figürlerini önemsemeyen ya da kabul etmeyen anikonist bir toplumun varlığına işaret etmeye başlamıştır. MÖ 450-300 yılları arasında Ateşgede, Kutsal Alan, Çaparhane ve bunlarla bağlantılı bir yol (Pers Yolu) inşa ederek inançlarına mimari kimlik kazandırmış bu insanların Pers kökenli oldukları ve Erken Zerdüştîliğin ilk toplumlarından birini oluşturdukları anlaşılmaktadır. Bu doktora tezinde Oluz Höyük'te açığa çıkan arkeolojik bulgular ile bunların sağladığı eşsiz bilgiler günümüz Zerdüştîliği kült ve pratikleri ile karşılaştırılarak, eski Anadolu din tarihindeki bu kırılma noktasının etkileri değerlendirilecektir. Anahtar Kelimeler: Oluz Höyük, Demir Çağı, Erken Zerdüştîlik, Çağdaş Zerdüştîlik, Akhaimenid İmparatorluğu, Anadolu, İran