698
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Bursa şehr-engîzlerinde mekân tasvirleri
Çalışmamız, 16. ve 18. yüzyıllar arasında Klasik Edebiyatımız içerisinde yer alan Bursa Şehr-engîzlerinin mekân tasvirlerini konu edinmektedir. Giriş kısmında; çalışmanın amacı, niteliği, Klasik Türk Edebiyatımızda yer alan şehr-engîzler ve Bursa'nın kültür tarihimizdeki yeri ile araştırmanın metodu, konuyla ilgili yayın ve kaynaklar üzerinde durulmuştur. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Bursa Şehr-engîz yazarlarımızın bibliyografik bilgilerinin yanısıra şehr-engîzlerinin muhtevalarına ve nüsha bilgilerine yer verilmiştir. İkinci bölümde, Şehr-engîzlerdeki Bursa'ya dair mekânlarla ilgili beyitler belirlenip, bu yerler hakkında tanıtıcı resim, konum karekod bilgisi ve ansiklopedik bilgiler paylaşılmıştır. Üçüncü bölümde Şehr-engîzlerdeki mekâna ait mefkumlar belirlenerek dini mekân, sosyal mekân ve tabiatla ilişkin olmasına göre beyitler 3 ana kategoride sınıflandırılmıştır. Akabinde bu mefhumların ıslahat anlamlarıyla birlikte örnekleri verilmiştir. Son olarak, Bursa Şehr-engîzlerinin; kültürümüze ve edebiyatımıza kattığı öneme değinilmiş ve özellikle yaşadığı şehre göre şekil alan insanın mekânla kurduğu ilişki tasvirlerle incelenmiştir.
Mihrî Hâtun, Leylâ Hanım ve Âdile Suldan dîvânlarında tasavvufî müşterekler
Mihrî Hâtun, Leylâ Hanım ve Âdile Sultan dîvânlarında, mutasavvıf şâirlerin şiir ve hikmetlerinde zikrettikleri mananın, dîvân edebiyatının mefhum ve kalıplarıyla ifade edilmiş olması, dikkatimizi çekmiştir. Bu üç şâirimizin Halvetî, Mevlevî ve Nakşî dervişi olmalarının şiirlerindeki etkilerini görmek istememiz bizi bu çalışmayı yapmaya yöneltmiştir. Mihrî Hâtun, XV. yüzyılda Amasya'da yaşamış önemli bir dîvân şâirimizdir. Osmanlı şehzâdelerinin meclislerinde bulunmuş, ilim geleneği olan bir ailede yetişmiş, irfan sahibi bir hanımdır. Osmanlı topraklarında ilk Halvetî hareketini başlatan Pir İlyas, Mihrî Hâtun'un dedesidir. Çalışmamızda, Mihrî Hâtun'nun şiirlerindeki cesur ifadelerin Halvetî meşrep olmasından kaynaklandığına dair düşüncelerimiz kuvvet kazanmış ve Mihrî'nin bir Halvetî dervişi olduğuna dair deliller verilmiştir. Leylâ Hanım, seçkin bir aileden gelmiş, sarayla yakın ilişkileri bulunan, ilmî ve edebî birikime sahip, hüner sahibi şâirlerimizdendir. Mevlevî olan sûfî şâirimiz, Hz. Mevlânâ'ya atfen yazdığı şiirleriyle dikkat çekmiştir. Onun şiirlerindeki düzen, ahenk ve mûsiki Mevlevî dervişinin ruhundaki ilâhî raksın yansımalarıdır. Âdile Sultan, Osmanlı Sultanı II. Mahmud'un kızıdır. Saray içerisinde yetişmiş bir hanım sultandır. Kendisi Nakşibendiyye tarikatı müntesiplerindendir. Nakşîliğin ilme ve sohbete verdiği önemin yansımaları Âdile Sultan'ın şiirlerinde kendini göstermektedir. Yaptığımız çalışma neticesinde, Mihrî Hâtun, Leylâ Hanım ve Âdile Sultan dîvânlarında müşterek olarak kullanılan kavramların derin tasavvufî manalar içerdiği tespit edilmiştir. Günümüze kadar yapılan çalışmaların büyük bölümünde şâirlerimizin sûfî kimliklerinin göz ardı edildiği görülmüştür. Şiirlerinde kullandıkları tasavvufî metaforların, çoğunlukla dîvân edebiyatının mefhum ve remizleri çerçevesinde ele alınmasıyla, anlaşılması güç şerhlerin, zorlama açıklamaların yapıldığı ve şâirlerimiz hakkında asılsız iddiaların ortaya atıldığı anlaşılmıştır. Çalışmamızda, şâirlerimizin dîvânlarında sıkça kullandıkları kavramlar, tasavvufun ana kaynaklarından sayılan klasik eserlerimizdeki ana konular ve açıklamalar doğrultusunda ele alınarak şerh edilmeye çalışılmıştır. Şâirlerimizin şiirlerine, Halvetî, Mevlevî ve Nakşîliğin neşvesini aksettirdiği görülmüştür. Bu çalışmada sûfî şâirlerin neden metaforik anlatımı, sembolik ifadeleri kullanmayı tercih ettikleri tartışılmış, Mihrî Hâtun, Leylâ Hanım, Âdile Sultan ve bağlı oldukları Halvetîlik, Mevlevîlik, Nakşîlik hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Mihrî, Leylâ ve Âdile'nin dîvânlarındaki müşterek kavramlar tasavvuf kapsamında inceleme tâbî tutulmuştur. Anahtar Kelimeler: Mihrî Hâtun, Leylâ Hanım, Âdile Sultan, Dîvân, Tasavvuf, Müşterek, Metafor
Bursa Mustafakemalpaşa'daki Osmanlı mezar taşları
Bu çalışmamızda, Bursa iline bağlı olan Mustafakemalpaşa ilçe merkezinde, belde ve mahallelerinde (Lalaşahinpaşa, Tatkavaklı, Kestelek, Ormankadı, Karaoğlan, Tepecik, Aliseydi, Üçbeyli, Yamanlı, Melik, Sünlük, Ocaklı ve Yumurcaklı mezarlıklarında) yapılan araştırmalar sonucunda 136 adet Osmanlı Dönemine ait mezar taşı tespit ettik. 92 tanesi erkeklere, 43 tanesi kadınlara ait olan mezar taşlarının 17, 18, 19 ve 20. yüzyıllara ait oldukları görülmüştür. Mezar taşlarının en erken tarihlisi 1027 H./ 1617- 1618 M. en geç tarihlisinin ise 1928 M. yıllarına ait olduklarını tespit ettik. Çalışmamızın birinci bölümünde, incelemeler sonucunda tespit ettiğimiz 136 mezar taşının katalog bilgileri yer almıştır. İkinci bölümünde, mezar taşlarının form bakımından incelemesi, üçüncü bölümde ise süsleme, yazı türü ve metin içeriği bakımından incelemeleri iki başlık altında yer almıştır. Sonuç olarak bu yöredeki, Türk tarihini ve kültürünü yansıtan, arşiv belgesi değerindeki Osmanlı dönemine ait olan mezar taşları kayıt altına alınmıştır. Araştırmanın sonunda bahsi geçen mezar taşlarının ait olduğu dönemlerin form, süsleme ve yazı türü değişimleri ve bu değişimlerin sebepleri üzerinde bir sonuca ulaşılmıştır.
Abbâsiler Döneminde uygulanan politikaların Islam'ın yayılışına etkileri
"Abbâsîler Döneminde Uygulanan Politikaların İslam'ın Yayılışına Etkileri" adlı bu tezimizde Abbâsîler döneminde uygulanan siyasi, ekonomik ve sosyal politikaları inceleyerek bu politikaların devletin hâkimiyeti altında olan coğrafyalarda İslam'ın yayılışına etkilerini inceledik. Temel amacımız Abbâsîler döneminde uygulanan bu politikaların devlet içerisinde sayıları azımsanamayacak kadar çok olan gayrimüslim halkın İslam dinini benimsemesi yolunda ne kadar etkili olduğunu göstermektir. Abbâsîlerin İslam dinini yayma hususunda etkileşimde bulunduğu ülkelerin halkları üzerindeki etkisine de ayrıca yer verilmiştir. Araştırmamızın kapsamını Abbâsîler dönemi genel tarihi, Abbâsîler döneminde uygulanan siyasi, ekonomik ve sosyal olarak gruplandırdığımız politikaların devlet bünyesinde yaşayan ve etkileşimde bulunulan gayrimüslimlerin İslamiyet'i tanıma ve Müslüman olmaları üzerinde nasıl etkilerinin olduğunun konu bazında incelenmesi oluşturmaktadır. Abbâsîler dönemi üzerinde yapılmış oldukça fazla çalışma bulunmakla beraber Abbâsî Devleti gibi bünyesinde farklı etnik kültürlere sahip pek çok insanı barındıran bir toplumda İslam dininin yayılışının incelendiği spesifik bir eser yazılmamıştır. Tezimizde İslam Tarihi temel kaynakları esas alınarak güncel ve yabancı kaynaklardan edinilen bilgiler ile konunun farklı noktalarını açığa çıkarmak hedeflenmiştir. Abbâsîler dönemi, Batı medeniyetinin karanlık çağ olarak adlandırdığı bir dönem yaşarken kuşkusuz İslam medeniyetinin en parlak çağının yaşandığı bir dönemdir. Bu dönemde halifeler uyguladıkları politikalarda İslam dininin emirlerini temel hareket noktası yapmışlardır. Gerek halifelerin gayrimüslim halka tanıdığı imkân ve ayrıcalıklar gerekse Abbâsî Müslüman toplumunun hoşgörü temelli yaklaşımı İslam'ın bu gruplar üzerinde yayılışını önemli ölçüde etkilemiştir.
İslam'ın ilk asrında göç ve şehir: Kûfe ve Basra örneği (Hicri 3. asra kadar)
Bu çalışmada insanlığın ilk döneminden itibaren varlığını koruyan göç olgusuna şehirdeki dönüşümleri üzerinden konu edinilmiştir. Göç ve şehrin tanımları yapılarak, Kur'an'da peygamberler tebliğ vazifelerini gerçekleştirirken halkları tarafından uğradıkları inkar ve zulüm sonrası Allah'ın emriyle göç etmişlerdir. Hz. Muhammed (sav) ve ilk Müslümanlar da Mekke'de uğradıkları zulüm sonrası Medine'ye hicret etmişlerdir. Peygamber (sav) yapılan göçün ardından Medine'yi bir devlet başkanı olarak yönetmiş, şehri kalkındırmak adına birçok çalışmalar yapmış, çevre kabile ve devletlerle antlaşmalar imzalamıştır. Siyasi açıdan kısa zamanda Medine'nin Arap Yarımadası ve diğer devletler tarafından duyulmasını sağlamıştır. Hz. Ömer döneminde fetih hareketleri sonucu kurulan Kûfe ve Basra şehirlerinin coğrafi konumları, inşası, göç hareketleri, Medine'den farklı yönleri, oradaki ilmi çalışmalar, kültür etkileşimleri, yaşanan siyasi olaylar ve bunun sonucu oluşan sosyal yapısı değerlendirilmiştir. Farklı medeniyetlerle etkileşime giren İslam devleti böylece kurulduğu andan itibaren bir İslam Medeniyeti inşa etmiştir.
Sadreddin Özçimi'nin günümüz ebru sanatındaki yeri
Kültür ve sanat mirasımızın önemli unsurlarından biri olan Türk Ebrusu'nun korunması, yaşatılması ve gelecek nesillere en doğru şekilde aktarılması kültürel bir sorumluluktur. Bu bağlamda yapılmış olan tez çalışmasının konusu, ebru sanatına emekleriyle bilinen ve halen geleneksel yöntemle (meşk usulü) çalışmalarını sürdürmekte olan Sadreddin Özçimi'nin ebru sanatının gelişimi üzerindeki payının değerlendirilmesidir. Bu amaçla, ilk olarak Sadreddin Özçimi ile görüşmeler yapılmış ve konu ile alakalı soruların cevapları bizzat kendisinden alınmıştır. Ardından, ulaşılabilen talebeleriyle çeşitli görüşmeler yapılmış ve kendilerine, hocaları hakkında hazırlanmış bir grup anket sorusu yöneltilmiştir. Bu yolla Özçimi'nin izlediği eğitim metodu hakkında da bilgiler alınmış ve sanatçı yönü kadar hocalık yönü de ortaya çıkarılmaya gayret edilmiştir. Çalışmada, 25 yılı aşan ebru hocalığı boyunca kendisinin ve talebelerinin ebrunun günümüzdeki yerine ulaşmasındaki rolleri tartışılmıştır. Son olarak, Özçimi'nin eserlerinin bulunduğu pek çok sergi kataloğu incelenmiş ve toplamda 222 eser kategorize edilerek sanatçının kullandığı ebru teknikleri, boya renklerine göre değerlendirilmiş ve Türk Ebru sanatı içerisindeki çalışmaları belgelenmeye çalışılmıştır. Sanatçı battal ebruda ilk kez 22 ayar altın kullanmış, çeşitli çiçek ve minyatürlerden oluşan akkase ebru koleksiyonları ile yazılı akkase ebru formunda çok sayıda önemli çalışmaya imza atmıştır. Çalışmanın ortaya koyduğu en önemli sonuç, Sadreddin Özçimi'nin geleneksel ebrunun devamı niteliğinde çalışmalar yapmakla birlikte, gerek kendisinin gerekse yetiştirdiği öğrencilerin eserlerinde görülen kişisel dokunuşlar sayesinde geleneksel ebrunun özünü kaybetmeden kendi üsluplarını geliştirmiş olduklarını göstermektedir. 2022, xii+ 176 SAYFA ANAHTAR KELİMELER: Sadreddin Özçimi, Akkase Ebru, Meşk Usulü, Türk Ebrusu.
Anadolu Selçuklu mimarisindeki Şamanist figürler (1077-1308)
Türk Mitolojisinde ve inanç sisteminde önemli bir yeri olan Şamanizm'in öyküsü antik çağlara kadar uzanmaktadır. Anadolu'daki uzantısı Asya kökenli olan, içerisinde mistik unsurlar taşıyan, Tanrıyla, yeraltındaki ve yerüstündeki ruhlarla iletişim kurulabilen, hastalıkları tedavi eden kısaca halkın en önemli manevi ihtiyaçlarını gidermeye gayret eden şamanın bağlı olduğu inanç biçimi olan Şamanizm, varlığını ve etkilerini günümüzde de sürdürmektedir. Tez konumuzu "Anadolu Selçuklu Mimarisindeki Şamanist Figürler (1077-1308)" olarak belirleme amacımız, kadim bir inanış olan Şamanizm'in gerek dini gerek sosyal ve gerekse mimari alanda, tarihin sonraki dönemlerine önemli etkilerde bulunduğunu tespit etmemiz ve bu izlerin Anadolu Selçuklu Dönemi Türk İslam Mimarisindeki yansımalarını ortaya koymayı hedeflememizdir. Çalışmamızda ele aldığımız eserler, Anadolu Selçuklu Devletinin ve bu devlete bağlı Beyliklerin hakimiyet kurduğu 1077-1308 yılları arasında inşa ettikleri eserlerdir. Orta Asya topraklarından Anadolu'ya ulaşan Türklerin bu topraklarda inşa ettikleri eserlere baktığımızda, bu yapılarda stilize edilmiş ve çeşitli zihinsel altyapılarla üsluplaştırılmış pek çok Şamanist figürün var olduğu gördük. Bu figürler bazen yapıların dış cephelerinde bazen yapıyı süsleyen çinilerde bazen de yapıların iç mekanlarında karşımıza çıkmaktadır. Karşılaştığımız bu motifler ve figürleri Şamanizm'de var olan inançlarla temellendirmeye, yorumlamaya ve değerlendirmeye gayret ettik. Bu sayede Anadolu Selçuklu mimarisindeki Şamanist figürleri ortaya koymuş olduk. ANAHTAR KELİMELER: Anadolu Selçuklu, Şaman, Şamanizm, Figür, Motif.
Defterdar Sarı Mehmed Paşa'nın "Nesâyihü'l Vüzerâ ve'l Ümerâ" adlı eserinin günümüz devlet yönetimi ve toplum hayatına etkisi bağlamında analizi
Osmanlı İmparatorluğu'nun teşkilat yapısı 'dâire-i adliye' olarak isimlendirilen bir anlayış üzerine kurulmuştur. Devlet, Kanuni Sultan Süleyman döneminden sonra eski ihtişamlı yıllarını gittikçe kaybetmiş idari, mali, eğitim ve hukuk alanlarında çağının gerisinde kalmaya başlamıştır. Osmanlı Devleti'nin tekrar eski gücüne kavuşması amacına yönelik devlet adamları, düşüncelerini ihtiva eden raporlar hazırlamışlardır. Lütfi Paşa, "Âsafnâme" adlı eseri Kâtip Çelebi ise "Düstûrü'l Amel" isimli eserleri kaleme alarak devletin bekası için çözüm önerilerinde bulunmuşlar ve bozulmaların nedenlerini açıklamışlardır. XVIII. yüzyılda Defterdar Sarı Mehmed Paşa ise "Nesâyihü'l-Vüzerâ ve'l- Ümerâ" adlı eseriyle yaşadığı dönemi iyi analiz ederek çözüm önerilerinde bulunmuştur. Çalışmada müellifin bu eserinden yola çıkarak XVI. yüzyılın sonlarından XVIII. yüzyıl' ın ortalarına kadar Osmanlı devletinin yönetim sisteminde ve toplum düzeninde meydana gelen problemlerin neler olduğu ve bunlara ne gibi çözüm önerilerinde bulunduğu ele alınacak bunun yanında eserde yer alan konuların günümüzün devlet yönetimi ve toplum hayatına etkisi bağlamında analizi yapılacaktır.
Vakfiyelere göre XVIII. yüzyılın ilk çeyreğinde (1701-1725) Bursa'da vakıflar ve işlevleri
Vakıflar, İslâm Tarihi boyunca Müslümanlar tarafından kurulan sembol ve örnek kuruluşların başında gelmektedir. Geçmişten günümüze dek tüm İslâm coğrafyası ve toplumları arasında âdeta yardımlaşma ve dayanışmanın merkezleri ve öncü kurumları hâline gelen vakıflar, dinî, ilmî ve içtimaî yönü ağır basan kuruluşlardır. İslâm kültüründe çok köklü bir yere sahip olan "sadaka-i cariye", yani "süreklilik arz eden hayır ve iyilik" inancından kaynaklanarak yaygınlaşan vakıf kurma geleneği, Osmanlı'yı altı asır ayakta tutan dinamiklerin ilklerinden biriydi. Bu arada Bursa şehri, Osmanlı Devleti'nin en eski başkenti olması (1326-1362) itibariyle vakıf müessesesi açısından çok önemli bir konumda bulunmaktadır. Buna göre Bursa, vakfiyelere ait belgeler/dokümanlar bakımından oldukça zengin malzemeyi bünyesinde barındıran bir kent olma özelliğini taşımaktadır. Dolayısıyla Bursa Şer'iyye Sicilleri Arşivi, Osmanlı Tarihi araştırmacıları için vazgeçilmez değeri haizdir. Bu gerçekten hareketle "Vakfiyelere Göre XVIII. Yüzyılın İlk Çeyreğinde (1701-1725) Bursa'da Vakıflar ve İşlevleri" üst başlığını taşıyan bir konuyu çalışmaya karar verdik. 25 yıllık bir süreyi kapsayan bu çalışma bir giriş, üç bölüm ve bir sonuçtan meydana gelmektedir. Girişte, bilimsel araştırma teknikleri açısından çalışma(nın) yöntemi ile vakıf kurumları ve vakfiye kayıtları hakkında ön bilgiler verilmiştir. Bu bağlamda araştırmanın konusu, amacı, kapsamı, temel kavramları ve ana kaynakları üzerinde kısaca durulmuştur. Birinci bölümde "Kurucularına veya Vakfeden Kişilere Göre Vakıflar", ikinci bölümde "Mevkûfâta (Vakfedilen Mallara) Göre Vakıflar", üçüncü bölümde ise "Vakfetme veya Hizmet Amaçlarına Göre Vakıflar" ele alınmış ve incelenmiştir. Sonuçta da genel bir değerlendirme yapılarak çalışma bitirilmiştir.
Yozgat Çapanoğlu Camii
Çapanoğulları, Yozgat'a gelip yerleşerek burayı imar etme çabasına girdiler. Zamanla daha da güçlenen ve Yozgat'a hâkim olan Çapanoğulları, dönemlerinde muhteşem birçok eser ortaya koydular. Bu dönem Osmanlı Devleti'nde ise Batılılaşma dönemi olarak tarihe geçmiştir. Batılılaşma İstanbul'u etkisi altına aldığı gibi Anadolu'yu da etkisi altına aldı ve mimari eserlere bu dönemin üslupları yansıtıldı. Çapanoğulları da Yozgat'ta yaptırdıkları birçok esere, Batılılaşma döneminin üslupları olan barok ve rokokoyu yansıttılar. Tez konumuzu "Yozgat Çapanoğlu Camii" seçmemizdeki amacımız Yozgat'ımızın ölümsüz sembolü olan bu caminin, İstanbul'da sayısız örneklerini gördüğümüz abide eserlerin sade karakterli bir örneği olarak, Anadolu'da Avrupa etkisinde yapılan ilk eserlerden biri olmasıdır. Çalışmamızda ele aldığımız bu eseri incelediğimizde caminin barok ve rokoko etkilerinin altında şekillendiği özellikle de mihrabında, minberinde ve süslemelerinde bu üslupların oldukça fazla kullanıldığı görülmektedir. Çalışmamızın özü bu etkiler altında inşa edilerek yüzyıllar öncesinden bize miras bırakılan bu tarihi eseri mimari ve süslemeleriyle ele alıp yorumlamak ve değerlendirmektir.
Maniheizm tasvirleri ile Safevi İranındaki 12 İmam tasvirleri
Şiîliğin kökenleri önemli bir tartışma konusu olarak varlığını sürdürmektedir. Kimi görüşlere göre farklı din ve kültürler Şiîliğin ortaya çıkması ve gelişiminde önemli rol oynamışlardır. Hristiyanlık, Yahudilik ve Hinduizm'le birlikte eski İran kültürünün de Şiîlik üzerinde önemli tesirleri olduğu; Zerdüştlük, Maniheizm gibi inançların Şiîliği etkilediği iddia edilmektedir. Çalışmamız, herhangi bir dinî tesirin sanat alanına da sirayet edeceği düşüncesinden hareketle On İki İmam Şiîliğinin bir devlet mezhebi haline geldiği Safevîler dönemindeki Hz.Muhammed ve On İki İmam Tasvirlerinin tespit edilerek, bu tasvirlerin Maniheist tasvirler ile benzerlikler taşıyıp taşımadığını incelemeyi ve böylece bu dönemdeki Şiî karakterli tasvirlerde herhangi bir Maniheist tesir olup olmadığını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla, öncelikle Şiîlik ve Maniheizm'in ortaya çıkışı ve inanç esasları ele alınmış, ardından On İki İmam Şiîliğinin altın çağı olan Safevîler dönemindeki dinî siyaset incelenmiş ve bunun ışığında yine Safevîler döneminde ortaya çıkarılan tasvirler değerlendirilerek söz konusu tasvirlerin Maniheist eserlerle bir benzerlik taşıyıp taşımadığı tespit edilmeye çalışılmıştır.
Edebiyatımızda hadîs-i şerîfler ve Âsâr-ı Kemâl'deki Bin Ehâdîs Şerhi (İnceleme-transkripsiyonlu metin)
Hadîsler, İslâmî Türk Edebiyatının ilk dönemlerinden itibaren edebî eserlerde yer almışlardır. Âsâr-ı Kemâl, 19. yüzyılda yaşayan İsmail Sadık Kemâl tarafından yazılan dinî-tasavvufî içerikli bir eserdir. Bin Ehâdîs Şerhi 3 ciltlik bu eserin içerisinde yer almaktadır. Çalışmamızda edebiyatımızda bin hadîs ihtiva eden ender sayıdaki örneklerden birisi olan bu eser konu edilmiştir. Çalışmamız beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, kapsamı, amacı ve yöntemi hakkında bilgi verilmiştir. Bunun yanında edebiyat ve hadîs ilişkisi ele alınarak edebiyatımızda hadîslerin yeri üzerinde durulmuş, edebiyatımızda hadîslerle ilgili ortaya çıkan türler ve eserler hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci bölüm, İsmail Sadık Kemâl'in hayatı, çalışmaları ve Düğümlü Baba ile aralarındaki ilişki hakkında kaynaklarda ve araştırmalarda ulaşılan farklı bilgilerden oluşmaktadır. Üçüncü bölümde ise İsmail Sadık Kemâl'in eseri Âsâr-ı Kemâl ve eserin içerisinde yer alan Bin Ehâdîs Şerhi ve içeriği hakkında bilgiler yer almaktadır. Dördüncü bölümde ise eserin nüshaları hakkında bilgi verilmiş ve Bin Ehâdîs Şerhi'nden oluşan metnin transkripsiyonu yapılmıştır. Son bölüm ise sonuç bölümünden oluşmaktadır. Keywords: Tafsīr al-Manār, the Qor'ānic parables, contemporary period, Muhammad Abduh, M. Rashīd Ridā.
Anadolu'nun kültürel dönüşümü: Moğol istilasının dinî etnik ve sosyokültürel sonuçları (13-14. yüzyıl)
Dünyanın gördüğü en büyük istila hareketlerinden biri olan Moğol istilasının diğer coğrafyalara nazaran belki en yoğun tesiri Anadolu üzerinde olmuş, bu tesirler sadece siyasî olmakla kalmayıp birçok alanda kendini göstermiştir. Moğol tahakkümü sonrası daha da artan bu tesir dinî, etnik ve sosyokültürel olarak büyük bir dönüşüme vesile olmuştur. Devlet teşkilatında ve idarî sahada hukukî, iktisâdî ve askerî olarak Moğol etkisi hissedilmiş, bu etki kendisini Cengiz Yasası, mali vergiler ve askeri unvanlar konusunda göstermiştir. Yaşanan diğer bir gelişme ise demografik değişimdir. Anadolu'daki Türk nüfusu bu göçlerin sonucunda artmış, daha sonra da gelen Moğol boylarının iskân edilmesiyle Moğollar zamanla Türkleşmişlerdir. Coğrafi ve lisan olarak benzerlik taşıyan bu iki ırk bu coğrafyada kaynaşmış ve karşılıklı etkileşime girmiştir. Bu koşullarda Türkçe de doğal olarak ehemmiyet kazanmıştır. Bilhassa istila sonucunda Batı Anadolu'ya göç eden ve beylikler kuran Türkmen unsurlar Türkçeye önem vermişlerdir. Bununla beraber Moğolcadan dilimize kelime girmesi ve Anadolu'nun pek çok yerindeki Moğolca yer adları da bu etkileşimin bir sonucudur. Din konusu ise bu etkinin en bariz yaşandığı ve dönüşümün en fazla olduğu alandır. Yaşanan göçler vesilesiyle Anadolu'da yeni tasavvufî yapıların meydana gelmiş olması bu coğrafyadaki İslam tasavvuru ve algısını köklü değişime uğratmıştır. Daha önceleri kısmen kitabî ve medrese temelli olan İslâm anlayışı Moğol zulmünden kaçan şeyh ve dervişlerin Anadolu'ya akın etmesiyle birlikte değişime uğramıştır. Bu gelen insanlar eski dinleri ile İslâm arasında ortak noktaları çoğaltan heterodoks ve uzlaşmacı din anlayışına sahiptiler. Ayrıca eski Şamanizm kalıntısı adetlerini de muhafaza ediyorlardı. Anadolu'ya gelen Moğol boylarının hoşuna giden bu durum onların da kısmen ihtida etmelerini sağlamış böylece tasavvuf temelli anlayış Anadolu'nun geneline yayılmıştı.
Yozgat'ın Esenli, Gelingüllü, Divanlı ve Türkmen köylerindeki köy odaları
Zengin bir kültüre sahip Anadolu coğrafyasında yer alan bölgedeki inceleyeceğimiz köy odaları hem sanat tarihi açısından hem de Yozgat tarihi açısından önemli bir yer teşkil etmektedir. Yozgat coğrafyasında toplumsal birlikteliğin sağlandığı en önemli mekânların başında köy odalarını görmekteyiz. Köylülerin burada bir araya geldikleri içerisinde türlü faaliyetlerin yapıldığı bu odalar genellikle köyün zengin kimseleri tarafından inşa edilmiştir. Türk halk mimarisinde önemli bir yere sahip olan köy odalarını gelecek nesillere aktarabilmek amacıyla bu konu seçilmiştir. Yozgat bölgesinde bulunan Türk halk mimarisinin en önemli yapılarından köy odalarını çalışmamızdaki en önemli neden gerektiği ilgi alakayı görmemiş olan bu yapıların tanıtılmasına öncülük etmektir. Birçoğu yıkılmaya yüz tutmuş olan bu yapıların yok olup gitmeden akademik bir çalışmayla gün yüzüne çıkarılması hedeflenmiştir. Bu vesileyle de ayakta duran bu halk mimarisinin öncü yapıları olan köy odalarının korunma altına alınarak gereken özenin gösterilmesine bir katkısı olacaktır. Bu eski yerleşkede bulunan köy odaları hakkında; odaların inşa tarihi, plan tipleri, mimari özellikleri, süslemeleri, kullanılan inşa malzemesi ve teknikleri, geçirdikleri onarımlar ve bugünkü durumları ile odalarda hangi faaliyetlerin yapıldığı detaylı olarak incelenmiştir. Türk halk mimarisinde önemli bir yere sahip olan köy odaları günümüzde belli başlı sebeplerden dolayı yok olmuştur. Bu sebeple ele aldığımız bu çalışmada yer alan köy odalarının kayıt altına alınması ve korunması amaçlanmıştır. Kültürel miras olan köy odalarının hem Yozgat mimarisinde hem Türk mimarisinde sanat tarihi açısından ne derece önem arz ettiğini ortaya konulmaya gayret edilmiştir.
San'at ve Kültürde Kök Dergisinin Türk din musikisi literatürüne katkısı
San'at ve Kültürde Kök dergisi 1981-1982 yılları arasında çıkarıldığı dönemde çeşitli zorluklarla karşılaşmış ve bir süre sonra yayın hayatını sonlandırmıştır. Bu sebeple günümüze kadar gelememiş ve unutulmaya yüz tutmuş bir hale gelmiştir. Çalışmamızı yaparken öncelikle San'at ve Kültürde Kök dergisini yeniden gün yüzüne çıkarmış oluyoruz. Tezimizde ilk olarak San'at ve Kültürde Kök dergisi içerisinde musiki alanında yazı kaleme almış sanat erbabının biyografilerine ardından San'at ve Kültürde Kök dergisi içerisinde bulunan musiki üzerine yazıların konuları ve işlenişine yer verdik. Son olarak kısa bir değerlendirmede bulunduk. Son bölümde katkılarıyla beraber göze çarpan yarım kalmış ya da akılda soru işareti bırakacak şekilde işlenmiş konulara da yer vermiş bulunmaktayız. San'at ve Kültürde Kök dergisi içerisinde Türk musikisinin hangi dönemlerde hangi yeniliklerle karşılaştığı ya da hangi handikaplara uğradığına dair yine birden fazla yazı ile karşılaşılmış ve bu yazıların da nasıl işlendiği ele alınmıştır. Türk musikisini hem tarihini hem unsurlarını kapsayacak şekilde imkânları dâhilinde detaylarıyla ele almış olan San'at ve Kültürde Kök dergisi çıkarılmaya devam ediyor olsa çok daha fazla katkı sunmuş olacaktır. Tezimizde bu katkının çıkarıldığı dönemde neler olduğu ve çıkarılmaya devam etseydi neler olabileceğine de aralarda değinmiş olduk
Çorum Hasan Paşa İl Halk Kütüphanesinde bulunan bazı yazma eserlerin cilt kapakları
"Çorum Hasan Paşa İl Halk Kütüphanesinde Bulunan Bazı Yazma Eserlerin Cilt Kapakları" isimli tez çalışmamızda 116 adet cilt kapağı bilimsel yöntemlerle incelenmiştir. İncelenen her eserin demirbaş numarası, adı, müellifi, yaprak sayısı, satır sayısı, ölçüleri, yazıldığı tarih, istinsah tarihi, yazı türü, dili, cilt yapım malzemesi, cilt süslemesinde kullanılan renkler, bezeme, kâğıt türü, konuları içeren her bir eser hazırlanan katalog fişine göre detaylı bir şekilde incelenmiştir. Her cildin fotoğraf ve çizimi de yan yana getirilerek katalog kısmına eklenmiştir. Üç bölümden oluşan tezin birinci bölüm giriş kısmında; konunun tanımı, amacı ve önemi, çalışmanın yöntem ve sınırlandırılması, konu ile ilgili yayınlar, Çorum'un tarihçesi Kütüphanenin tarihçesi, Hasan Paşa'nın hayatı ve el yazması nedir? Başlıkları ile ele alınmıştır. İkinci bölümde cilt sanatının tanımı, cilt sanatının tarihçesi, cilt sanatında kullanılan malzemeler, mücellitler ve teşkilatı, cilt sanatı ve üslupları, kitap cildini oluşturan bölümler, cilt çeşitleri, cilt sanatında kullanılan süslemeler, cilt sanatında kullanılan yapım ve teknikler başlıkları ele alınmıştır. Üçüncü bölümde belirlenen eserlerin katalog bilgilerine ve fotoğraflarına yer verilmiştir. Üçüncü bölümde hazırlanan katalog fişine göre konumuza dahil ettiğimiz 116 adet cilt kapağı detaylı bir şekilde incelendikten sonra değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgu ve veriler sonuç kısmında derlenmiş, kaynakça ve ekler ile tezimiz son bulmuştur.
Şehâdet-Nâme-i Veysî(İnceleme-tenkitli metin)
Şehâdet-nâme-i Veysî veya Düstûrü'l-ʿAmel/Fezâil-i Kelime-i Tevhîd adlarıyla da tanınan eser XVII. yüzyıl münşîlerinden Veysî Üveys B. Mehmed-i Alaşehrî tarafından kaleme alınmıştır. Eserin konusu, İslâm'ın beş şartına ve şartlar arasında mertebe tartışmasına dairdir. Eserde söz konusu münâzara neticesinde Kelime-i Şehâdet'in üstünlüğü ortaya konmuştur. Yazar eserini telif ederken yer yer konuyla ilgili âyet, hadîs, kıssa, hikâye ve şiirlere de yer vermiştir. Eserdeki şiirler genelde Farsça, âyet ve hadîs iktibasları ise Arapçadır. Ayrıca Kur'ân-ı Kerim'de yer alan kimi kıssalara da atıfta bulunulmuştur. Çalışmamızı beş bölüme ayırarak şairin hayatı, edebî kişiliği ve eserleri, Şehâdet-nâme'nin içeriği, dil ve üslûp özellikleri, eserde yer alan Farsça şiirler, eserin nüsha tavsifi, tenkitli metnin kurulmasında izlenen yol ortaya koyulduktan sonra, eserin tenkitli metni verilmiş ve metnin sözlüğü oluşturulmuştur. Tenkitli metin hazırlanırken yurtiçinde ve yurtdışında bulunan nüshalar gözden geçirilmiş, bir matbu nüsha (Bayerische Staatsbibliothek München, A.or. 7481Z) yanı sıra (Vakıflar Genel Müdürlüğü, 67 Saf 273/2; DTCF Kütüphanesi, No: 297.7; Milli Kütüphane, 06 Mil Yz A 698/1) üç yazma nüsha tenkitli metnin kurulabilmesi için seçilmiştir. Bu çalışmayla süslü nesir üstâdı olan Veysî'nin, münâzara tarzında kaleme aldığı şimdiye kadar çok da bilinmeyen bir eseri tanıtılmıştır. Anahtar kelimeler: Veysî, Şehâdet-nâme, Düstûrü'l-ʿAmel, nesir, münâzara
Âsâr-ı Kemâl'deki Şerh-i Esmâ'-i Hüsnâ, Esmâ'-i Nebî ve Na't-ı Enbiyâ(İnceleme-transkripsiyonlu metin)
Bu çalışmada, XIX. asırda yaşamış, dinî-tasavvufî eserler vermiş bir şair olan İsmâil Sâdık Kemâl b. Muhammed Vecîhî Paşa'ya ait olan Âsâr-ı Kemâl'deki Şerh-i Esmâ'-i Hüsnâ, Esmâ'-i Nebî ve Na't-ı Enbiyâ'yı inceledik. Ayrıca müellifin hayatı, eserleri ve edebî kişiliği hakkında kısaca bilgi verdik. Çalışmamız beş bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde araştırmamızın konusunu, amacını ve araştırmada kullandığımız yöntem ve teknikleri açıkladık. İkinci bölümde İsmâil Sâdık Kemâl b. Muhammed Vecihî Paşa'nın hayatı, eserleri ve edebî kişiliği hakkında bilgi verdik. Üçüncü bölümünde eserin şekil ve muhteva yönünden incelemesini yaptık. Dördüncü bölümde ise eseri transkripsiyonlu olarak yazdık. Beşinci bölüme de sonuç kısmını aldık. Anahtar kelimeler: İsmâil Sâdık Kemâl b. Muhammed Vecîhi Paşa, Esmâ'-i Hüsnâ, Esmâ'-i Nebî, Na't-ı Enbiyâ.
Oğuz Ergeç Koleksiyonu Mecmû'ası(inceleme-1A-80A transkripsiyonlu metin-tıpkıbasım)
Bu çalışmada 18. yy.'ın sonu ile 19. yy.'ın başlarında peyderpey derlendiği düşünülen ve 330 varaktan oluşan bir mecmû'anın 1a-80a varaklık kısmı incelenmiştir. Mecmû'anın mürettibini tespit için eser taranmışsa da herhangi bir bilgiye ulaşılamamıştır. Eserin geneli incelendiğinde eserin adına dair herhangi bir kayda ulaşılamamıştır. Eser şahıs elinde bulunduğundan kütüphane yahut katalog kaydı da bulunmamaktadır. Mecmû'a ağırlıklı olarak gazel, kaside, tevârîh, müseddes, tahmîs ve müfred gibi çeşitli nazım şekillerini içinde barındırmakla birlikte mensur metinler de ihtiva eden hacimli bir eserdir. İncelediğimiz kısım olan 1a-80a varakları arasında 12. yy. ile 19. yy. arasında yaşamış 208 şaire ait 563 şiir yer almaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde çalışmanın konusu, kapsamı ve önemi belirtildikten sonra "Türk Edebiyatında Mecmû'alar" adını taşıyan ikinci bölümde kelime ve kavram olarak mecmû'a, mecmû'aların tasnifi, şiir mecmû'alarının önemi hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde mecmû'a hakkında genel bilgilerden sonra 1a-80a varakları arasında yer alan şair kadrosuna, nazîrelere ve bu varaklar arası kullanılan aruz kalıplarına yer verilmiş, incelediğimiz kısmın muhteva özellikleri değerlendirilmiş, son olarak da çalışılan kısmın içeriğini yansıtan bir tablo ilâve edilmiştir. Dördüncü bölümde 1a-80a varakları arası mecmû'a metni transkribe edilmiş, son bölüm olan beşinci bölümde ise çalışma neticesinde elde edilen sonuçlar sıralanmıştır. Anahtar kelimeler: Mecmû'a, mecmû'a-i eş'âr, dîvân şiiri, gazel.
Ömer Tuğrul İnançer'in musikişinas kişiliği ve Türk din musikisine katkısı
Bu tez çalışması, Ömer Tuğrul İnançer'in hayatı, mûsikîşinas kişiliği, eserleri ve Türk Din Mûsikîsine katkılarını gelecek nesillere aktarmak, örnek olmasını sağlamak ve akademiye katarak koruma altına almak gayesi ile çalışılmıştır. Nitel araştırma modelinden olan mülakat metodu kullanılarak bilgiler toplanmıştır. Yakınları ile yapılan mülakatlardan ve literatürde bulunan bilgilerden istifade edilmiştir. Ömer Tuğrul İnançer, yazar, mutasavvıf, müşavir, hukukçu, avukat, müzisyen, araştırmacı yazar ve mûsikîşinas kişiliği ile Türk Din Mûsikîsine, Türk Tasavvuf Mûsikîsi ve Folklorunu Araştırma ve Yaşatma Vakfı'yla, İstanbul Tarihi Türk Müziği Topluluğu'yla ve bireysel olarak birçok hizmetleri ve önemli katkıları olmuştur. Küçük yaşlarından itibaren almış olduğu mûsikî eğitimleri ve daha sonra edinmiş olduğu çevreler sayesinde kendisini mûsikî alanında geliştirmiştir. Katılmış olduğu konserlerde ve programlarda kudümzenlik ve bendirzenlik yapmıştır. Mûsikî alanında çeşitli makaleler ve kitaplar yazmıştır. Yine bu alanda birçok TV ve radyo programları yapmıştır ve konuk sanatçı olarak programlara katılmıştır. Vakıf bünyesinde mûsikî alanında basılan eserlerin edebi yönden tasnifini yapmıştır. Türk Din Mûsikîsi repertuarının devamlılığı amacıyla tespit etmiş olduğu güftelerin bestelenmesi için bestekârlara dağıtmıştır. Yapılan besteler için güfte tanzimi yapmıştır. Bestelenen eserlerin korunması ve gelecek nesillere aktarılmasına vesile olmuştur. Türk Din Mûsikîsini geliştirmek, ilerletmek, tanıtmak ve gelecek nesillere aktarmak gayesi ile hem ülkemizde hem de dünyanın dört bir yanında önemli çalışmalar yapmıştır.
Vahyin başlangıcıyla ilgili siyer kaynaklarındaki rivayetlerin değerlendirilmesi
Hz. Peygamber'e ilk inen vahyin ne olduğu meselesi Siyer, Hadis ve Tefsir alanlarının ortak çalışma alanlarına girmektedir. İlk vahyin ilk dönem kaynaklarında nasıl ele alındığı konusunu İslâm tarihi açısından ele aldığımız bu çalışmamız esas itibariyle giriş ve iki bölümden müteşekkildir. Girişte konunun amacı, önemi ve kapsamı hakkında bilgi verilmiş, ayrıca özet bir şekilde hicrî ilk üç asırda Siyer yazıcılığının tarihî seyrinden, vahiy ve nübüvvet kavramlarından bahsedilmiştir. Birinci bölümde Mekke toplumunun dinî yapısı, mevcut dinler ve müntesipleri, dinî uygulamalar ile Hz. Peygamber'in risâlet öncesi dinî hayatı hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde ise Hz. Peygamber'in nübüvvetle görevlendirilmesinden önce tehannüs gibi hazırlık safhası olarak nitelenen konular ve nübüvvet alâmetleri meselesi ele alınmıştır. Daha sonra ilk vahiyle ilgili hicrî ilk üç asra ait siyer kaynaklarındaki rivayet malzemeleri belirli bir tasnif içerisinde ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Son olarak Câhiliye'den başlayarak İslâmî dönemde de devam eden Arap kıssacılık geleneğinin bahsi geçen rivayetlere etkilerinin bulunup bulunmadığına dair değerlendirmelerin yer aldığı bir kısım eklenmiştir. Anahtar kelimeler: İlk vahiy, peygamber, kıssa, tehannüs, cahiliye.
Yozgat'ın Şefaatli ilçesi köy odaları
Köy odaları, köy sakinlerinden, hali vakti yerinde, varlıklı ve seçkin aileler tarafından yaptırılan, köy dışından gelen yolcu ve misafirlerin yeme, içme, barınma gibi temel ihtiyaçlarının karşılandığı sivil mimari yapılardır. Genellikle köy merkezine yakın yerlerde bulunan bu yapılar köye gelen misafirlerin fizyolojik ve sosyolojik ihtiyaçlarının karşılanmasının yanı sıra köy halkının düğün, cenaze, bayram sevinçleri, asker uğurlama gibi merasimlerinde, aşıkların atışmaları ve köy toplantılarının yapıldığı, köy sorunlarının çözüme bağlandığı, gerektiğinde mahkeme olarak kullanıldığı, yaygın eğim ve öğretim faaliyetlerinin gerçekleştiği çok yönlü ve bir o kadar da önemli fonksiyonel özelliklere sahip sivil mimari yapılardır. Bir nevi şehirlerde külliyenin görevini köylerde köy odaları üstlenmiştir. Bu denli önemli bir yere sahip olan bu odalar maalesef günümüzde çeşitli sebeplerle eski değerini kaybetmiş durumdadır. Zaman içinde ulaşım sorunlarının ortadan kalkması, teknolojik gelişmeler, hızlı bir fabrikalaşmayla beraber miras yoluyla bölünen tarım arazileri, köyden kente hızlı bir göç ve bununla beraber sosyal medyanın da etkisiyle bu odalar; köylünün bir araya gelerek vakit geçirdiği ve sosyal mekan olma özelliğini büyük ölçüde kaybetmiştir. 2019-2020 yıllarında başlayan covid-19(corona virüs) pandemi süreci de bu odaların işlevini kaybetmesinde olumsuz diğer bir etkendir.
Yozgat'ın merkez köylerindeki köy odaları
Zengin bir kültüre ve mirasa sahip olan Anadolu coğrafyası eşsiz bir birikime ve değerler bütününe sahiptir. Her köşesinde ayrı bir sürpriz barındıran bu kadim topraklarda sadece doğal güzellikler, hanlar, hamamlar veya saraylar değil onlar kadar kıymetli başka bir hazine daha yatmaktadır. Bu öyle bir değer ve kültür birikimidir ki bulunduğu yerin eğlence kültüründen tutalım ki iklimine kadar bize her şeyden bilgi aktaracaktır. Bu konumuz ise köy odalarıdır.
Lüzûmî Ahmed Efendi Dîvânı (İnceleme-transkripsiyonlu metin-dizin)
Asıl adı Ahmed olan Lüzûmî, XIX.yüzyılda yaşamış bir Dîvân şairidir. Memuriyet hayatı doğup büyüdüğü Diyarbakır'da başlamış sonrasında Siirt'te devam etmiş nihayetinde memleketine dönerek muhasebe memuru olarak memuriyete devam etmiştir. Bu vazifede iken 6 Mayıs 1893 tarihinde vefat etmiştir. Arapça ve Farsçaya aşina olduğu Dîvânında bulunan Farsça şiirlerinden ve Türkçe şiirlerinin dilinden anlaşılmaktadır. Yusuf u Zeliha adlı Farsça bir mesnevisi ile üzerinde çalıştığımız Dîvânı bilinen iki eseridir. Söz konusu Dîvânın da bilinen tek nüshası İstanbul Millet Kütüphanesi 34 Ae Manzum 384 arşiv numarasında kayıtlıdır. Çoğunlukla gazellerden oluşan Lüzûmî Dîvânı'nda gazellerde Sebk-i Hindî akımının kasidelerde ise Nefî'nin etkileri görülür. Bu çalışma, Lüzûmî Dîvânı'nın transkripsiyonlu metnini ve incelemesini içermektedir. Tez, giriş ve üç ana bölüm ile dizinden oluşmaktadır. Anahtar Kelimeler: Lüzûmî Ahmet, Diyarbakır, XIX. Yüzyıl, Dîvân şiiri, Dîvân
19. yüzyıl Osmanlı ulemasından Abdullah Eyyubi'nin Miftahu's-Sa'adeti'l-Medine adlı eserinin transkripsiyonu ve muhteva analizi
Bu çalışmanın amacı Abdullah Eyyûbî'nin Miftâhu's-Sa'adeti'l-Medîne adlı eserin günümüzde kullandığımız Latin alfabesine çevirisini yaparak, eserin daha iyi anlaşılmasını sağlamaktır. Bu eser Semhûdi'nin kaleme aldığı Vefâ'ül-Vefâ bi-Ahbâri Dâri'l-Mustafâ adlı Arapça eserin Osmanlıca Türkçesi ile yazılmış muhtasar (özet) bir eserdir. Osmanlı Türkçesi için farkındalık oluşturmak hedeflenmiştir. Mescid-i Nebi ve Medînenin Müslüman Türkler tarafından daha iyi tanınabilmesi için müellif bu eseri kaleme almıştır. Eser günümüzde yazma olarak üç nüsha olarak bulunmaktadır. Birincisi Ankara Milli Kütüphanede, ikincisi Çorum Hasan Paşa Yazma Eser Kütüphanesi Müdürlüğünde, üçüncüsü ise Balıkesir Mutasarrıf Ali Bey Kütüphanesinde kayıtlı eserdir. Biz Ankara Milli Kütüphanede bulunan yazma eseri esas alarak çalışmamızı yaptık. Bu eserin transkripsiyonu yapılırken bilimsel transkripsiyon kuralları esas alınmıştır. Eser giriş, sekiz bölüm ve bir hatimeden oluşmaktadır. Birinci bölümde Medîne'nin isimleri, ikinci bölümde şehrin özellikleri ve faziletleri hakkında, üçüncü bölümde, beldenin ilk sakinleri ve Peygamberimize kadar kimlerin ikamet ettiği hakkında, dördüncü bölümde Ravza-i Mutahhara'nın ilk yapılışı ve zikredilen tarihe gelinceye kadarki minare ve surların yapımı hakkında, beşinci bölümde şehirdeki çarşılar, dağlar ve kuyular hakkında, altıncı bölümde Medine'deki mescitler hakkında, yedinci bölümde Baki' mezarlığı ve etrafında meşhur olmuş zatların kabirleri şehitlikler hakkında, sekizinci bölümde Medine'nin ziyaretinin vücubiyeti hakkında, hatimede ise ziyaret adabı ve okunacak dualardan bahsedilmektedir. Eserin transkripsiyonu ile Mescid-i Nebi ve Medînenin tarihi süreçte geçirdiği değişimler, günümüz ilim dünyasının hizmetine sunmak amaçlanmıştır. 2025, x + 155 Sayfa Anahtar Kelimeler: Medîne, Miili Kütüphane, Miftâh, Ḫatime
998/1590 tarihli Mekke ve Medine surre defterleri (Tahlil ve transkripsiyon)
Surre, İslâm âlemi nezdinde kutsal beldelere gönderilen çeşitli para ve hediyelerin genel adıdır. Haremeyn'e surre gönderilmesi, Abbâsîler zamanında başlatılmış olup sonraki İslâm devletleri tarafından da devam ettirilmiştir. Osmanlı Devleti'nde Yavuz Sultan Selim döneminde Mısır ve mukaddes beldelerin hakimiyet altına alınması (923/1517) sonrasında düzenli hale getirildiği bilinmektedir. Tez çalışmamızda 998/1590 tarihli Mekke ve Medine surre defterleri incelenmiştir. Tez, giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Girişte; araştırmanın çerçevesi, önemi, amacı, kaynakları ve yöntemi açıklanmıştır. Birinci bölümde ise surre kavramı izah edilerek İslâm tarihinde surre uygulamasının ortaya çıkışı ve tarihi süreci hakkında genel bilgiler verilmiştir. Bu kapsamda Osmanlı surre geleneğine ait kavramlar açıklanmış; surre teşrîfâtının detayları verilerek surre irsalinde görev alan memurlar ve görevleri izah edilmiş ve Osmanlı uygulamasında surre gönderilen yerler belirtilmiştir. İkinci bölüm, tezin asıl konusunu teşkil eden surre defteri incelemesine tahsis edilmiştir. Mekke ve Medine Surre Defterlerinin Muhteva Analizi başlığını taşıyan bu bölümde, surre defterlerinin içerikleri ele alınmıştır. Buna göre Mekke ve Medine'de surre payı alanlar şeklinde altı grupta tasnif edilmiştir. Medine Surre defterinde zikredilen surre vakıfları, kuruluş şartlarına göre gruplandırılarak işlenmiştir. Üçüncü bölümde ise, 3485 numaralı Mekke surre defterinin transkripsiyonuna yer verilmiştir. Sonuç olarak, surre defterlerinin Osmanlı'nın Haremeyn'e yönelik ilgi ve yardımlarını anlamada orjinal bilgiler ihtiva ettiği anlaşılmıştır.
Abbasi halifesi Müstain Billah ve dönemi (m.862-866).
Abbâsîler, günümüz tarih araştırmalarında büyük bir ilgi odağıdır. 508 yıl boyunca Abbâsî hanedanlığının yönetiminde bulunan birçok halîfe, araştırmacılar tarafından incelenmiştir. Abbâsî devletinin derinlemesine anlaşılabilmesi için her halîfenin detaylı bir şekilde incelenmesi gereklidir. Özellikle, İslâm tarihinde önemli bir yeri olan Abbasi tarihinin ikinci asrında iktidarda bulunan halîfe Müstain Billah ve döneminin araştırılması, devletin politik işleyişini ve kurumsal yapılarını daha iyi anlamamıza yardımcı olacaktır.Müstaîn dönemi, literatür taramasında ayrı bir araştırma konusu olarak genellikle ihmal edilmiştir. Bu dönemin detaylı bir şekilde incelenmesi, kuruluş döneminin tam olarak anlaşılabilmesi için önemlidir. Bu tezde, Abbâsî halîfesi Müstaîn Billâh ve dönemi genel hatlarıyla ele alınmıştır. Araştırmada, bu döneme ışık tutan tarihi kaynaklar titizlikle taranmış ve elde edilen veriler kronolojik sırayla sunulmuştur.
Abbasiler'de Türk etkinliğine karşı ilk muhalefet Abbas b. Me'mûn ve İslam tarihindeki yeri
Yapılan çalışma ile Abbâsî hanedanlığı içerisinde adına az rastladığımız Abbas b. Me'mûn'un hayatını, babası Abdullah el-Me'mûn ve amcası Ebu İshâk el-Muʻtasım dönemindeki faaliyetlerini aktarmayı amaçladık. Çalışma, giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında çalışmanın kapsamı, amacı, önemi ile ilgili bilgiler yer almaktadır. Birinci bölümde Abbas b. Me'mûn'un nesebi, ailesi, kişiliği ve veliahtlık meselesi üzerindeki tartışmalara yer verilmiştir. İkinci bölümde ise hilafet sürecinde Abbas b. Me'mûn'un mukavemette etkisiz kalmasında büyük payı olan Türklerin, Me'mûn ve Muʻtasım dönemlerindeki durumuna kısaca değinilmiştir. Ardından, Abbas b. Me'mûn'un bir dönem sorumluluğunu üstlenmiş olduğu Sugûr ve Avâsım şehirleri hakkında kısa bilgi verilip son olarak ona destek olan meşhur kumandanların hayatına ve rolüne değinilmiştir. 2025, ix + 61 Sayfa Anahtar Kelimeler: İslâm Tarihi, Abbâsîler, Türk Asabiyeti, Türk Etkinliği, Abbas b. Me'mûn'un İsyanı, Abbas b. Me'mûn, Me'mûn, Muʻtasım.
Kanuni Sultan Süleyman dönemi şeyhülislamları ve siyasete olan etkileri
Osmanlı Devleti, İslâm Devletleri arasında en uzun ömürlü devletlerden biri olmuştur. Bu başarı, siyaseten güçlü idareciler ile birlikte köklü kurumlar sayesinde gerçekleşmiştir. Güçlü idarecilerden biri, XVI. asır hükümdarlarından Kanûnî Sultan Süleyman'dır. Kanûnî Sultan Süleyman dönemi şeyhülislâmlarının siyaset ve idareye etkisini konu alan bu çalışma, giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Girişte; tezin konusu, amacı, önemi, kaynakları ve yöntemi tanımlanmıştır. Birinci bölümde, Kanûnî'nin hayatına ve dönemin özelliklerine dair genel bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde, şeyhülislâmlık kurumunun kökenleri ile Osmanlı Devleti'nde şeyhülislâmlık kurumu ele alınmıştır. Bununla birlikte Kanûnî döneminde görev alan yedi şeyhülislâmın biyografilerine yer verilmiştir. Üçüncü bölümde ise, fetvanın kökenine dair genel malumat aktarılmış ve incelenen dönemde görev alan şeyhülislâmların siyasete etkileri; iç siyaset ve dış siyaset açısından ele alınmıştır. İç siyaset kategorisinde; şeyhülislâmların padişah kararları, şehzade katlleri, aykırı tasavvufi akımlar, hukukî mevzuat ve vakıflar hakkındaki fetvalarına yer verilmiştir. Dış siyaset alanında ise, onların savaş kararı alınmasındaki etkileri aktarılmıştır. Sonuç olarak şeyhülislâmların birçok siyasi meseleye dair fetvaları olduğu tespit edilmiştir. Onların görüş ve fetvaları ile hem iç siyasette hem de dış siyasette üstlendiği önemli roller ortaya konulmuştur. 2025, ix + 124 Sayfa Anahtar Kelimeler: Kanûnî Sultan Süleyman, Şeyhülislâm, Dinî otorite, Siyaset, Fetva, Kanunnâme, Kızılbaşlık.
Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü Bölge Yazma Eserler Koleksiyonu BY0000006448 numarada kayıtlı tabir-nâme nüshası (Giriş-inceleme-transkripsiyonlu metin-günümüz Türkçesine çeviri-dizin)
Eski Türk Edebiyatında birçok alanda eser kaleme alınmıştır. Bu alanlardan bir tanesi de rüyalar olmuştur. Rüyalar, insanlığın varoluşundan bugüne kadar toplumun hemen her kesiminde ilgi görmüştür. Görülen rüyalar, rüya yorumlamada mahir olan kimseler tarafından tabir edilmiş ve zamanla tabir-name olarak adlandırılan eserler kaleme alınmaya başlanmıştır. Asurlulardan itibaren, Mısır, Hindistan ve Yunan medeniyetlerinde rüyaya önem verilmiştir. Türk kültüründe rüya ve rüya tabiri İslamiyet'ten önce de sonra da önem görmüştür. Dede Korkut, Oğuz Kağan, Uygur ve Türeyiş destanlarında rüya ile ilgili çeşitli unsurlara denk gelinmiştir. Çalışmamızda da tabir-name türü eserlere örnek olması için Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü Bölge Yazma Eserler Koleksiyonu'nda kayıtlı olan tabir-name nüshası işlenmiştir. Çalışmamız giriş, inceleme, transkripsiyonlu metin, günümüz Türkçesine aktarma, dizin ve sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. Bu çalışmayla tabir-name külliyatına bir yenisini daha eklemek amaçlanmıştır
Tarihçi Ahmed Cevdet Paşa'nın XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti'ndeki gelişmelere dair tespit ve önerileri
Bu çalışma Osmanlı Devleti'nin XIX. yüzyılda yetiştirdiği en önemli devlet ve fikir adamlarından biri olan Ahmed Cevdet Paşa'nın tarih alanında yazmış olduğu eserlerinden üçünü, Tarih-i Cevdet, Ma'rûzat ve Tezâkir'i temel alarak hazırlanmıştır. Bahsedilen kitaplar incelenerek Cevdet Paşa'nın Osmanlı Devleti'ne ve de özellikle kendi yaşadığı döneme dair tespit, önerileri ve eleştirileri tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde, çalışmanın konusu, kapsamı ve önemi belirtildikten sonra Cevdet Paşa'nın hayatı ve eserleri incelenmiş, daha sonra XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Osmanlı Devleti'nin siyasi tarihi kısaca işlenmiş en son da Cevdet Paşa'nın ıslahat anlayışı ile onun döneminde yapılan ıslahatlara değinilmiştir. İki bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde Cevdet Paşa'nın devlet ve hükümet anlayışı ile hizmetinde bulunduğu padişahlar ve dönemin önde gelen devlet adamları hakkındaki görüşleri işlenmiştir. Bölümün devamında onun döneminde saray yönetimi ve bürokraside meydana gelen değişiklikler, bu değişikliklere dair görüşleri en sonra da memuriyet, hariciye, ordu ve taşra yaşamına dair tespit, öneri ve eleştirileri açıklanmaya çalışılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde ise Cevdet Paşa'nın Osmanlı Devleti'nin XIX. yüzyıldaki malî, iktisadî hayatına dair tespitlerinden sonra yine bu dönemde sosyo-kültürel alanda yaşanan değişimler ve onun bu değişimleri nasıl değerlendirdiği açıklanmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Cevdet Paşa, ıslahat, memur, iktisat, Osmanlı idaresi.
Âsâr-ı Kemâl'deki Şerh-i Esmâ'-i Evliyâ'nın kıssası (İnceleme - transkripsiyonlu metin)
Bu çalışmada, XIX. yüzyılda yaşamış İsmâil Sâdık Kemâl bin Muhammed Vecîhî Paşa'nın Âsâr-ı Kemâl adlı eserinin üçüncü ve son bölümü olan Şerh-i Esmâ'-i Evliyâ'nın Kıssası incelenmiştir. Eserde; ashâb, evliyâ ve ulemâ hakkında yazılmış manzum menkabeler, na't-ı şerîfler, kasîdeler, kıt'alar ve Arapça yazılmış tahmîs bulunmaktadır. Giriş bölümünde; çalışmamızın konusu, kapsamı, amacı ve yöntemi açıklanmıştır. Birinci bölümde, İsmâil Sâdık Kemâl'in hayatı, eserleri ve edebî kişiliği hakkında bilgi verilmiş; ikinci bölümde, eserin yazım özellikleri, dil ve anlatım özellikleri, nazım şekilleri ve türleri ile birlikte muhtevası incelenmiş, eserde yer alan kerâmet motifleri listelenmiştir. Üçüncü bölümde, çalışmamızın esasını teşkil eden Şerh-i Esmâ'-i Evliyâ'nın Kıssası, transkripsiyonlu metne çevrilmiştir. Sonuç bölümünde ise eser, eserin yazarı, dili ve içeriğine dair genel bilgiler değerlendirilmiştir. Anahtar kelimeler: İsmâil Sâdık Kemâl, Âsâr-ı Kemâl, Şerh-i Esmâ'-i Evliyâ'nın Kıssası, evliyâ kıssaları, menâkıb.
Oğuz Ergeç koleksiyonu mecmûası (80b-150a inceleme-transkripsiyonlu metin-tıpkıbasım)
Çalışmamızda 330 varaktan oluşan Oğuz Ergeç Koleksiyonu Mecmûası diye adlandırılmış olan şiir mecmûasının 80b-150a varakları arasındaki bölümü incelenmiştir. Mecmûanın incelenen ilk 150 varağında eserin mürettibine ve derleme tarihine dair herhangi bir bilgiye ulaşılamamıştır. Ancak 18. yy.ın sonu ile 19. yy.ın başlarında peyderpey derlendiği düşünülmektedir. Mecmûanın incelediğimiz bölümü gazellerden oluşmaktadır. Bu bölümde toplam 236 şair, 620 şiir yer almaktadır. Bu şiirlerin 48'i nazîre, 90'ı Farsça şiirdir. İlk 150 varakta en çok şiiri bulunan şair Nâbî'dir. İncelediğimiz bölümde divanlarda mevcut olmayan 20 şiir tespit edilmiştir. Bunların üçü Nâbî'ye aittir. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, kapsamı, önemi, yöntem ve sınırlılıkları belirtilmiş; mecmûalar hakkında genel bilgiler verilmiştir. Birinci bölümde ise çalışmamıza konu olan varaklar arasındaki şairler, şiirleri, aruz kalıpları ve nazîreler tablolar halinde verilmiştir. Bu tablolarda beliren veriler ışığında değerlendirmeler yapılmış; eserin içeriği, dil ve imlâ özelikleri tanıtılmıştır. İkinci bölümde 80b-150a varakları arasındaki şiirlerin çevriyazı metni verilmiştir. Varılan sonuçların değerlendirmesi ve kaynakça ile çalışma tamamlanmıştır. Anahtar kelimeler: Mecmûa, şiir mecmûası, divan edebiyatı, gazel.
Münif Paşa'nın İlm-i Belâgat- La Rhétorique adlı eseri (İnceleme- çeviri yazılı metin- tıpkıbasım)
Tanzimat dönemi her alanda ilerlemenin ve gelişmenin olduğu bir dönemdir. Belâgat ilmi de bundan nasibini almıştır. Klâsik belâgat anlayışı yerini artık Batılı retorik anlayışına bırakmaya başlamıştır. Çalışma konusu olan eser de bu yeni anlayışla yazılan ilk eserlerden biridir. Bu eser XIX. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı aydını olan Münif Paşaʼnın "İlm-i Belâgat- La Rhétorique" adlı kitabıdır. Müellif nüshası olduğu düşünülen eserin herhangi bir yerinde yazılış tarihine ilişkin bir bilgi bulunamamıştır. Ancak konuyla ilgili yapılan araştırmalarda söz konusu eserin Münif Paşa'nın 1878-1880 yılları arasında Mekteb-i Hukuk hocalığı esnasında belâgat derslerinde ders kitabı olarak kullanıldığı anlaşılmıştır. Dolayısıyla eserin 1870'li yılların sonunda yazılmış olabileceği tahmin edilmektedir. Bu çalışmada yazma hâlinde 34 varaktan oluşan bu kitap çeviri yazıya aktarılmış ve kitabın içerik incelemesi yapılmıştır. Bu tez beş ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, kapsamı, önemi, yöntemi ve sınırlılıklarına değinilmiştir. İkinci bölümde Türk edebiyatında belâgat konusu ve çalışmaları ile ilgili bilgi verilerek, retoriğin tanımı ve tarihçesine, belâgat-retorik ilişkisine, 19. yüzyılda yazılmış belâgat kitaplarına değinilmiştir. Üçüncü bölümünde Münif Paşa'nın biyografisi ve eserleri hakkında bilgi verildikten sonra üzerinde çalışılan yazma eserin fizikî özellikleri tanıtılarak, muhtevası ve eserde geçen belâgat ve retorik terimleri incelenmiştir. Dördüncü bölümde ise eserin çeviri yazılı metni verilmiştir. Son bölümde bu çalışma neticesinde dokuz asırlık belâgat geleneğinin nasıl kırıldığı, nasıl bir değişim yaşadığı ve Batı retoriğinin Türk edebiyatına nasıl uyarlandığı hakkında elde edilen veriler değerlendirilmiştir. Anahtar kelimeler: Münif Paşa, belâgat, retorik, 19. Yüzyıl.
Kınalızâde Hasan Çelebi tezkiresi (Tezkiretü'şşuarâ I. cilt)'nde hikâye unsurları: Şahıs, mekân, zaman
Bu çalışmanın konusu, Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiresi'nin I. cildindeki hikâyelerin şahıs, mekân, zaman yönünden incelemesidir. Çalışmada ana kaynak, İbrahim KUTLUK'un yayınladığı iki ciltten oluşan tıpkıbasımın birinci cildidir. Bu çalışma tematik olup kaynak eserdeki hikâyeler tespit edilmiş ve her hikâye kendi içerisinde şahıs, mekân ve zaman özellikleri yönünden değerlendirilmiştir. Çalışmada bu hikâyeler kendi içerisinde kategorize edilerek dönemin ruhu şahıs/kişi, mekân ve zaman üzerinden ortaya konulmaya çalışılmıştır. Hikâyelerdeki şahıslar; bazen bir padişah, şehzâde ya da vezir, bazen ulema içerisinden bir şair ya da halkın içerisinden biridir. Ancak edebî hikâyeler kısmındaki kişiler şair ve yazarlardan oluştuğu için edebiyat tarihine malzeme olacak bilgiler ihtiva etmektedir. Kınalızâde Hasan Çelebi'nin eserinde anlattığı şair ve yazarlarla ilgili olan bu kısım aynı zamanda onların birbirleri ve çevreleriyle ilgili münasebetlerini, arkadaşlıklarını-dostluklarını, nüktedanlıklarını-esprilerini, cömertliklerini; dönemin padişahı ya da şehzâdesi ile olan irtibatlarını; geçirdikleri manevî dönüşümlerini anlatmaktadır. Hikâyelerin mekân yönüne gelince, açık, kapalı, somut ve soyut mekânlar belirlenirken somut olması gereken bir mekânın soyut anlamda kullanıldığı görülmüştür. Bazı mekânlar ise metafizik mekân özelliğindedir. Bazı hikâyelerde bir mekân görünüşte somut iken aslında soyut niteliktedir. Mevcut hikâyelerin zamanı, çoğu kez açıkça belirtilmediği için ilgili hikâyedeki zaman ifade eden sözcüklerden, dönemin padişahından, kişilerin hayatından, varsa olayın gerçekleşme anından elde edilen ipuçlarıyla tespit edilmiştir. Bu zamanların; kimi yerde nesnel zaman, kimi yerde hatırlatılan zaman, kimi yerde de yaşatılan güncel zaman özelliklerini bulundurduğu görülmüştür. Bazı yerlerde ise psikolojik anlam taşımaktadır. Sonuç olarak, Kınalızâde Hasan Çelebi tarafından kaleme alınan Tezkiretü'ş-Şu'arâ adlı eserin, bir yandan yazıldığı dönem olan 16. yüzyılı anlatırken, diğer yandan aktardığı rivâyetlerle kendisinden önceki dönem olan 15. yüzyılı da günümüze taşıdığı anlaşılmıştır. Bu hikâyelerden birçoğunun eserde istitrâd üslûbuna uygun olarak "rivâyet olınur ki, hikâyet iderler ki ve nakl olınur ki " şeklinde başladığı görülür. Sonuçta denilebilir ki, bu üslûpla metin içerisine yerleştirilen hikâye parçaları Kınalızâde Hasan Çelebi'nin tezkiresini içerik bakımından zenginleştirmiş ve içerisinde bulunduğu dönemin daha iyi anlaşılmasına yardımcı olmuştur. Anahtar Kelimeler: Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkire, Hikâye Unsurları, İstitrâd
Medine şehri bağlamında şehir-mezar-ma'bed ilişkisi (h.1-41/m.622-661)
İslam içerisinde gerek din olarak gerekse de gelenek olarak belirli kutsallar barındırır. Konumuz bağlamında diyebiliriz ki İslam'da belirli mekânlar kutsal ile bağı sağladığı için diğer mekânlardan daha da önemlidir. Bu bağı sağlayan en önemli üç şehir Mekke, Medine ve Kudüs iken mekân olarak ise Kâbe, Mescid-i Nebevî ve Mescid-i Aksâ'dır. Bu üç şehrin çalışmamız açısından en temel özelliği mezar ve ma'bed ilişkisinin mevcudiyeti ve kutsallığıdır. Kâbe'nin bitişiğinde Hz. Hacer ve oğlu Hz. İsmail'in, Mescid-i Nebevî'nin iç kısmında Hz. Muhammed'in, Mescid-i Aksâ'nın yakınında Yahudi peygamberlerin mezarları bulunmaktadır. Biz çalışmamızı Medine şehriyle sınırlandırarak mezarın, ma'bedin ve kabrin şehri oluşturmadaki rolünü ele almaya çalışacağız. Çalışmamızda mezarın ve ma'bedin şehri oluşturmadaki rolüne değinerek bu durumun yalnızca İslam tarihinde vuku bulan bir hadise olmadığını kadim geleneklerden örneklerle ortaya koymaya çalıştık. Bu sebeple İslam tarihini hareket noktası kabul edip farklı disiplinlerin verilerinden azami ölçüde faydalandık. Hz. Peygamber'in şehir kurma tecrübesinin insanlığın birikiminin bir sonucu olduğu ve Medine'nin somutlaştırma, bağlanma, ritüel, mit dediğimiz dörtlü aşamadan sonra kutsal mekân hüviyeti kazanan Mescid-i Nebevî ve Ravza-i Mutahhara, etrafında gelişimini sağladığı neticesine vardık.
Türk Memlükler döneminde Siyer Yazıcılığı İbnü'd-Devâdârî (Ö. 736/1336'dan sonra) örneği (1250-1382)
Memlükler (648¬¬-923/1250-1517) tarihinde kurulmuş Müslüman Türk devletinden biri olmakla birlikte İslâm bilim tarihi açısından büyük öneme sahiptir. Bu dönemdeki eserler ve tarihçiler incelendiğinde İslâm tarihçiliğinin altın çağı olarak tanımlandığı görülür. Özellikle Türk Memlükler devrinde Hz. Peygamber'in hayatına dair derinlemesine inceleme yapan pek çok siyer eseri zikretmek mümkündür. Bu çalışmanın amacı VIII. (XIV.) yüzyılda Memlük coğrafyasındaki siyer yazıcılığını İbnü'd-Devâdârî özelinde inceleyerek, bu dönemdeki Hz. Peygamber algısını ortaya koymaktır. Çalışmada ana hatlarıyla Memlükler dönemindeki ilmî hayat ve Memlükler dönemine kadarki siyer yazıcılığından kısaca bahsedilmiştir. Daha sonra İbnü'd-Devâdârî'nin ed-Dürrü's-semȋn fȋ ahbâri Seyyidi'l-mürselȋn ve'l-hulefâʾi'r-râşidîn adlı siyer eseri muhtevası, usulü ve kaynakları bakımından incelenmiştir. Bunların ardından bizim ele aldığımız müellifin siyeri muasırlarından İbn Seyyidünnâs'ın (ö. 734/1334) 'Uyûnü'l eser fî fünûni'l-megâzî ve'ş-şemâil ve's-siyer isimli kitabı ve Zehebȋ'nin (ö. 748/1348) Siyeru a'lâmi'n-nübelâ'sının Hz. Peygamber'in hayatına ayırdığı kısımla belli başlı özellikler açısından mukayeseli bir şekilde ele alınmıştır. Anahtar kelimeler: Türk Memlükler Dönemi, siyer yazıcılığı, İbnü'd-Devâdârî, edDürrü's-semȋn fȋ ahbâri Seyyidi'l-mürselȋn ve'l-hulefâʾi'r-râşidîn
Moğol istilası sonrası Türkiye Selçuklu Devletinde görülen Türkmen kökenli isyanlar
Türkiye Selçuklu Devleti 627/1230 yılında Yassı Çimen Savaşı'nda Hârizmşahlar'ı mağlup ederek bu devletin yıkılmasına zemin hazırlamıştır. Savaş sonrasında Türkiye Selçuklu Devleti Moğollar ile komşu devlet olmuştur. Bunun sonucu olarak da Moğollar istilâ faaliyetlerini gerçekleştirmek için yönünü zayıflamaya başlayan Anadolu topraklarına çevirmiştir. II. İzzeddin Keykâvus dönemine kadar az sayıda görülen dini-siyasi ya da sadece dini kökenli gerçekleşen Türkmen isyanları II. İzzeddin Keykâvus döneminden sonra sayısal olarak ani bir artış göstermiştir. İsyanların sebepleri arasına ekonomik sıkıntılar da girmiştir. Türkmen isyanlarının bu derece artması ve amacının değişiklik göstermesinin temel sebebini 634/1243 Kösedağ Savaşı ile devletin gerileme ve çöküş dönemine girmesinin ardından Moğollara verilen yüklü vergilere bağlayabiliriz. Moğol istilâları Türkiye Selçuklu Devleti'ni dıştan parçalamaya çalışırken; Türkmen isyanları, kabiliyetsiz devlet adamları, devleti yönettiği bilincinde olmayan Sultanlar da devletin içten çökmesine sebep olmuştur. Çalışmamızda Moğolların Anadolu topraklarını istilâ etmesinin akabinde Türkiye Selçuklu Devleti'nin yıkılmasına zemin hazırlayan önemli etkenlerden Türkmen kökenli isyanlar ve bunlara neden olan faktörler birlikte ele alınmıştır. Anahtar kelimeler: Türkiye, Selçuklu, Türkmen, İsyan, Anadolu
Oğuz Ergeç Koleksiyonu Mecmûası 150b-200a (İnceleme-transkripsiyonlu metin)
Yüksek Lisans çalışmamızda 330 varaktan oluşan Oğuz Ergeç Koleksiyonu Mecmûasının 150b-200a varakları arasındaki bölümü incelenmiştir. Üzerinde çalıştığımız bu mecmûanın, 18. yy.'ın sonu ile 19. yy.'ın başlarında birbiri ardınca derlendiği düşünülmektedir. Mecmûanın incelenen varakları arasında ve çalışılan bölümü olan 150a-200b varaklarında eserin mürettibine ve adına ilişkin herhangi bir bilgiye ulaşılamamıştır. Mecmûanın çalıştığımız bölümünde ağırlıklı olarak (223) gazel bulunmakta olup bunun yanı sıra eserde kasîde, tercî-i bend, terkîb-i bend, müsemmen yer almaktadır. İncelenen bölümde toplam 125 şair ve (3'ü Arapça, 20'si Farsça olmak üzere toplam) 287 şiir yer almaktadır. İncelenen varaklarda en çok şiiri bulunan şair ise Emrî'dir. Mecmûanın (150a-200b) varakları arasında 159 nazîre şiir yer almaktadır. Birinci bölüm olan giriş bölümünde çalışmanın konusu, kapsamı, önemi, yöntem ve sınırlılıkları ile mecmûalar hakkında genel bilgiler verilmiş; ikinci bölümde Oğuz Ergeç Koleksiyonu Mecmûasının fiziksel özellikleri açıklanmış, ayrıca Yüksek Lisans çalışmamıza konu olan varaklar arasındaki şairler ve şiirleri, aruz kalıpları ve nazîreler tablolar halinde verilmiştir. Bu tablolarda belirtilen veriler ışığında değerlendirmeler yapılmış; eserin içeriği, dil ve imlâ özelikleri açıklanmıştır. Üçüncü bölümde metnin nasıl kurulduğu belirtilmiş ve 150b-200a varakları arasındaki şiirlerin çevriyazı metni verilmiştir. Varılan sonuçların değerlendirmesi, kaynakça ve tıpkıbasım ile çalışma tamamlanmıştır. Anahtar kelimeler: Klâsik Türk edebiyatı, mecmûa, şiir mecmûası, gazel, kasîde
Safedî'nin (Ö. 764/1363) el-Vâfî bi'l Vefeyât adlı eserinde Hz. Peygamber'in hayatı
İslâm tarihinde büyük devletler arasında yer alan Memlükler (648-923/1250-1517), Şam, Hicaz, Mısır gibi önemli bölgeleri uzun süre hâkimiyetleri altında bulundurmuşlardır. Memlükler Haçlılara karşı kazanılan zaferler ile Moğollar'ı Ayn-ı Câlût (658/1260) savaşında yenmeleri neticesinde kayda değer başarılar elde etmiştir. Bu başarıların neticesinde Kahire'ye farklı yerlerden gelen ilim adamları buraya sığınmıştır. Buna Endülüs'te yaşanan siyasî sıkıntılarda eklenince Memlükler Dönemi, çeşitli ilim sahalarında İslâm tarihinde görülmeyen bir eser üretimine sahne olmuştur. Bu dönemde en çok üretim yapılan sahalardan biri de şüphesiz tarihtir. Memlükler Döneminde yetişmiş pek çok tarihçi, ya müstakil olarak ya da eserlerinin bir bölümünde Hz. Peygamber'in hayatını kaleme almıştır. Bu dönemde Resûlullah'ın hayatını yazan müelliflerden biri de Safedî (ö. 764/1363)'dir. Onun dönemin âlimleri ve devlet adamlarına dair yazdığı meşhur biyografi eseri el-Vâfî'nin ilk cildinin küçük bir kısmı Resûlullah'ın hayatına ayrılmıştır. Müellifin bu eseri, dönemin genel tarihçilik anlayışına ışık tutmakla birlikte Memlükler Döneminde siyer yazımının anlaşılmasına da katkı sağlar niteliktedir. Çalışmamızda, önce Safedî'nin hayatı ve eserleri hakkında bazı bilgilere yer verilmiştir. Ardından Safedî'nin el-Vâfî'de Resûlullah'ın hayatını yazdığı küçük kısım, muhteva, usul-üslup ve kaynaklar bakımından değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Bu değerlendirme esnasında el-Vâfî'nin ilgili bölümü, İbn Seyyidünnâs (ö. 734/1334) ve İbnü'd-Devâdârî (ö. 736/1336'dan sonra)'nin siyer eserleriyle mukayese edilmiştir. Bu çalışma, Safedî'nin el-Vâfî adlı eserinin ilgili bölümünün bir bütün halinde ortaya konulması ve dönemin siyer yazım anlayışına dair bazı değerlendirmeler yapmaya imkân sağlamak amacındadır. Anahtar Kelimeler: Memlükler, Safedî, el-Vâfî, İbn Seyyidünnâs, İbnü'd-Devâdârî.
II. Abdülhamid Han Dönemi şeyhülislamları ve yönetimi üzerinde etkileri
Üç kıtanın son hükümdarı II. Abdülhamid Han'ın saltanatı Osmanlı Devleti'nin en zor ve en problemli dönemlerinden biri olmuştur. II. Abdülhamid Han, dağılma ve yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalan devletinin yönetim mekanizmalarını kendi kontolüne alarak saltanatı süresince Osmanlı Devleti'ne düşman olanların, devleti bölmeye ve parçalamaya çalışanların tuzaklarını, komplolarını engellemiştir. Basiretli idaresiyle devletin kaybolan prestijini tekrardan kazandırmıştır. II. Abdülhamid Han üzerine yapılan bir çok araştırmanın yanında eksikliğini gördüğümüz ve literatür çalışmalarına katkı sağlayacağını düşündüğümüz bu çalışma, II. Abdülhamid Han dönemi şeyhülislamlarının biyografilerini ve şeyhülislamların II. Abdülhamid Han'ın yönetimi üzerindeki etkilerini araştımayı amaçlanmıştır. Araştırmada öncelikle şeyhülislam kavramının, tarihsel süreçte ortaya çıkışı, İslam devletlerindeki gelişimi, Osmanlı Devleti'nde şeyhülislamlık makamının ortaya çıkışı ve kurumsallaşma süreci incelenmiştir. Şeyhülislamların konumunun daha iyi anlaşılması için atama kriterlerinden, görevlerinden, yetkilerinden, protokoldeki yerlerinden bahsedilmiştir. II. Abdülhamid Han'ın dönemini objektif değerlendirmek için biyografisi, karakteri ile özdeşleşen yönetim anlayışı ve yönetiminin özellikleri araştırılmıştır. II. Abdülhamid Han'ın, saltanat makamına geldiği 31 Ağustos 1876'dan, halʻ edildiği 27 Nisan 1909'a kadar şeyhülislamlık makamına atanan şeyhülislamların biyografileri, etkili oldukları belli başlı siyasi olaylar, II. Abdülhamid Han'ın devlet yönetimine etkileri mukayeseli bir şekilde incelenmiştir.
Oğuz Ergeç koleksiyonu mecmuası (inceleme-200b-250a transkripsiyonlu metin-tıpkıbasım)
Çalışmamızın konusu elde edilen bilgiler doğrultusunda 18. yy. sonları ile 19. yy. başlarında derlendiği düşünülen ve kütüphanelerde yer almayıp Oğuz ERGEÇ'in özel koleksiyonunun arasında bulunan bir mecmuadır. Bu çalışmada konumuz olan mecmuanın 200b-250a varakları arasında Türkçe şiirler çalışılmış, şiirler transkribe edilmiş ve incelenmiştir. Çalışılan kısımlarda terci-i bend, müseddes, muhammes, tahmis, müstezâd, kıtᶜa, rubâᶜiyyât ve müfred nazım şekliyle yazılmış şiirler bulunmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, kapsamı, önemi, yöntem ve sınırlılıkları belirtilmiş ve mecmualar hakkında genel bilgilere yer verilmiştir. Birinci bölümde Oğuz ERGEÇ koleksiyonu tanıtılmış, Mecmuaların sistematik tasnifi projesi (MESTAP)'ne uygun tasnif edilerek düzenlenen tablolar verilmiştir. İkinci bölümde metnin kurulmasında esas alınan hususlar konusunda bilgilendirme yapıldıktan sonra transkripsiyonlu metin yer almaktadır. Çalışma elde edilen sonuçların değerlendirilmesi, faydalanılan kaynakların ve dizinin verilmesi ile tamamlanmıştır.
Erkam B. Ebü'l-Erkam'ın hayatı ve ilk İslâm toplumundaki yeri
Sahâbî Erkam b. Ebü'l-Erkam (r.a) İslâm'ı ilk kabul edenlerden biridir. Özellikle İslâm'ın gizlice tebliğ edildiği dönemde kendi evini Hz. Peygamber'in (sav) hizmetine açarak Kureyş müşriklerinin olası tehdit ve tacizlerini göze almış, İslâm'ın çekirdek kadrosunun oluştuğu bu süreçte İslâm'a büyük bir hizmette bulunmuştur. Erkam'ın (r.a) Dârülerkam adı verilen bu evi, İslâm'ın ilk müntesipleri için bir nevi medrese vazifesi gördüğünden İslâm Tarihi'nde önemli bir yere sahiptir. Erkam (r.a), Hz. Peygamber'in (sav) katıldığı savaşlarda onun yanında bulunmuş, Hz. Peygamber'in (sav) en yakınındaki çok güvendiği insanlardan biri olmuştur. Hz. Peygamber (sav) okuma-yazma bilen Erkam'a (r.a) kâtiplik vazifesi vermiştir. Hicrî 55 yılında vefat eden Erkam (r.a) sahip olduğu bu özellikleri sebebiyle, İslâm Tarihi'nin önemli şahsiyetlerinden biri kabul edilmektedir. Aynı isimde bir sahâbî daha bulunması sebebiyle tarihçilerin bazen iki Erkam'ı birbirine karıştırdığı, yaşanan olaylar ve ifa edilen hizmetlerde bir Erkam'ı diğerinden ayıramadıkları olmuştur. Bazı kaynaklarda Erkam'ın (r.a) adı kabile ismi verilmeden zikredildiğinden hangi Erkam'dan bahsedildiğini tespit etmek bazen çok güç hale gelmiştir.
Nâbî'nin şiirlerinde Hz. Peygamber'in vasıfları
Bu çalışma, 17. yy şâirlerinden Nâbî'nin manzum ve mensur eserlerinde yer alan şiirlerinde Hz. Peygamber'in vasıflarını ortaya çıkarmak için hazırlanmıştır. Vasıflar için oluşturulmuş genel çerçeveye göre tasnif yapılarak, şiirler üzerinde Hz. Peygamber'in ilk olarak beşerî yönü, sonrasında ilâhî yönü ele alınmıştır. Şiirlerde konuların yoğunluğuna göre farklı kaynaklar taranarak açıklamaya gidilmiş, sonrasında ilgili beyitlere yer verilmiştir. Çalışmanın giriş bölümünde, araştırmanın önemi, amacı, yöntemi, kapsamı hakkında bilgi verilmiş, yararlanılan kaynak eserler tanıtılmıştır. Birinci bölümde, Hz. Peygamber'in eski Türk edebiyatı eserlerindeki etkisi türler üzerinden açıklanmıştır. İkinci bölümde, hikemî ekolün temsilcisi olan Nâbî'nin hayatı, edebî kişiliği ve eserleri açıklanmıştır. Çalışmanın asıl amacı olan üçüncü bölümde, Nâbî'nin eserlerinin tamamı taranarak elde edilen şiirler, önceden belirlenen vasıflara göre sınıflandırılmış, içerdiği anlama göre başlıklara uygun şekilde yerleştirilmiştir. Dördüncü bölümde, Nâbî'nin şiirlerinden o dönemde yapılan Mevlid-i Nebî kutlamaları ile ilgili genel bilgiler edinilmeye çalışılmıştır. Nâbî'nin Hz. Peygamber'e duyduğu muhabbet, dua ve salavât beyitleri değerlendirilmiştir. Aynı bölümün son konusu olarak, Esmâ-i Nebî'ye destanlarda adına rastlanılan epitet kavramı açısından yaklaşılmıştır. Tezin sonuç bölümü olan beşinci bölümde ise; Nâbî'nin şiirlerinde Hz. Peygamber'in hangi vasıflarını öne çıkardığı ifâde edilmiş, tez çalışmasında elde edilen veriler hakkında genel bir değerlendirme yapılmıştır. Anahtar kelimeler: Nâbî, Hz. Peygamber, Vasıf, Epitet
Fâtımî Devleti'nde Ermeni asıllı vezirler
Adını Hz. Muhammed'in (s.a.v) kızı Hz. Fȃtıma'dan alan Fȃtımȋler 296-567/909-1171 yılları arasında Kuzey Afrika, Mısır ve Suriye'de hüküm süren önemli bir devlettir. Fȃtımȋ Devleti, kuruluşundan yıkılışına kadar İsmailî mezhebini devlet politikası olarak öncelemeleri ve Bâtınî dâileri marifetiyle de hâkimiyet alanlarını sürekli genişletmeye çalışmaları dolayısıyla genellikle "Şii devleti" olarak nitelenmiştir. Fȃtımȋlere, ilk halifeleri Ubeydullah el-Mehdî'ye nispetle Ubeydȋler de denilmiştir. Halifeliğin eş zamanlı var olduğu Abbasȋler ve Endülüs Emevȋleri ile çağdaş olmalarından ötürü İslȃm tarihinde önemli bir yere sahip olmuşlardır. Fȃtımȋler hüküm sürdükleri coğrafyanın stratejik konumu ve egemenlikleri döneminde yaşanan siyasi olaylardan dolayı tarihçilerin ilgisini çekmeyi başarmışlardır. Mısır devrinin beşinci halifesi olan Müstansır-Billâh döneminde yaşanan kıtlık, iç çatışmalar ve siyasi çalkantıların devamında devletin içinde bulunduğu kötü durumdan kurtuluş reçetesi olarak vezirliğe getirilen Bedrü'l-Cemâlî'den sonra devlet yönetimi yeni bir şekle bürünmüştür. Vezirler Dönemi olarak adlandırılan bu zaman diliminde devletin yıkılışına kadar altısı Müslüman, biri Hristiyan olmak üzere toplam yedi Ermeni asıllı vezir görev yapmıştır. Ermeni asıllı vezirlerin görevde olduğu zaman diliminde Fȃtımȋlerin izlediği politikalar, Şiî dünyasını etkilediği kadar Sünnȋ dünyasını da etkilemiştir. Ermeni vezirlerin izledikleri politikalar ve reformlarla Fâtımî Devleti'nin ömrünü bir asır kadar uzattığı söylenmiştir. Ne var ki tarihin cilvesi Fatımîler için de geçerli olmuş ve dirȃyetsiz yöneticilerin/halifelerin iş başına gelmeleriyle de devletin yıkılması engellenememiştir.
İslam düşüncesindeki halifelik anlayışına şarkiyatçıların yaklaşımı (Thomas Walker Arnold, Hamilton Alexander Roskeen Gibb ve William Muir)
Oryantalizm, Doğu bilimi anlamında olan Batı kaynaklı kurumsal bir faaliyettir. Böylesine bir Doğu-Batı ayrımını kendilerini Batılı olarak konumlandıran kişiler yapmaktadır. Oryantalistlerin odaklandıkları en temel araştırma konuları tüm Doğu toplumları ve değerleri olmakla birlikte onlar, Müslümanları hedeflerine almışlar ve bu meyanda İslâm'ı araştırmışlardır. Ayrıca onların faaliyetleri ve araştırmaları sömürgecilik ve misyonerlik meselelerinden azade olmadığı gibi, İslâm tarihine dair olay ve olgulara sıklıkla yöneldikleri de bilinmektedir. Bu tezimizde halifeliğin mahiyet ve muhtevasını oryantalistlerin nasıl ele aldığı meselesi incelenmiştir. Thomas Walker Arnold'un The Caliphate adlı eserinin ilgili bölümü, Hamilton Alexander Roskeen Gibb'in Studies on the Civilization of Islam adlı kitabındaki "Some Considerations on the Sunni Theory of the Caliphate" adlı makalesi, William Muir'in ise The Caliphate: Its Rise, Decline and Fall adlı eserinin ilgili bölümü ele alınıp sonrasında mukayese edilerek bir takım değerlendirme ve tespitlerde bulunulmuştur. Bu oryantalistler halifelik kurumunu; halife seçimi ve saltanat meselesi üzerinden eleştirmişler, halifelerin kullandıkları unvanlara değinmişler ve sıklıkla Emevî-Abbasî halifeliklerini mukayese etmişlerdir. Onlar bunu yaparken İslâm tarihinin kaynaklarındaki bilgileri kendi ideolojilerine uygun olarak aktarmışlar ve böylelikle İslâm'a ve Müslümanlara zarar vereceğini düşündükleri öznel yorumlar yapmışlardır.
Hamdânî - Bizans münasebetleri (292-394/905-1004)
Hamdânîler, Abbâsî Devleti'nin güç ve iktidarının zayıfladığı devirlerde onlara bağlı olarak hüküm sürmüş bir devlettir. Onlar Şiî olmalarına rağmen yoğun Sünnî nüfusa sahip Musul ve Halep bölgelerinde hüküm sürmelerinin bir gereği olarak Abbâsî halifesi adına hutbe okutmuşlar ve fırsat buldukça da sınırlarını genişletmeye çalışmışlardır. Bu bağlamda Hamdânîler, Bizans'ın Sugūr hattını işgal etme girişimlerini önleme ve özelde bölgeyi ele geçirme adına onlarla mücadele etmişlerdir. Çalışmamızda X. yüzyıl boyunca Musul kolu ve Halep kolu olmak üzere iki bölgede varlığını sürdüren Hamdânîler'in, bulundukları coğrafyadaki varlığı ve faaliyetleri incelenmiştir. Soyu Benû Tağlib kabilesine dayanan Hamdânoğulları'nın, ilk İslâm fetihlerinin ardından Diyâr-ı Rebî'a'ya yerleşmelerine değinilmiştir. Hamdânoğulları'nın müstakil bir devlet haline gelmelerinden sonra, Bizansla kurduğu ilişkiler incelenmiş ve özellikle aralarında meydana gelen savaşlar konu edinilmiştir. Hamdânîler kısa bir dönem de olsa Bizans'a karşı Sugūr bölgesinde başarılı bir savunma hattı oluşturmayı başaran Şiî bir devlettir. Hamdânîler'in en büyük ve en güçlü hükümdarı Seyfüddevle olmuştur. O, canı pahasına destansı bir mücadele vererek Bizanslıların taarruz ve işgallerini durdurmaya çalışmış ve Müslümanların Bizans karşısında verdiği mücadeleye yeni bir soluk getirmiştir. Hamdânî hanedanının bir asır boyunca hüküm sürmesi Seyfüddevle'nin verdiği bu mücadelenin bir ürünüdür.
Safedî'nin (Ö. 764/1363) tarih anlayışı
Memlükler (648-923/1250-1517) tarihte kurulmuş en büyük Müslüman Türk devletlerinden biri olmakla birlikte İslâm bilim tarihi açısından büyük öneme sahiptir. Bu dönemdeki eserler ve tarihçiler incelendiğinde İslâm tarihi yazımının altın çağı olarak betimlendiği görülmektedir. Bu tarihçiler arasında Safedî eserleri ile öne çıkmaktadır. Bu çalışmanın amacı genelde Memlük tarihçiliği, özelde ise Safedî'nin el-Vâfî bi'l vefeyât isimli eserinin mukaddime kısmından hareketle onun tarih anlayışını ortaya koymaktır. Çalışmada ana hatlarıyla Memlük tarihçiliği izah edilmiştir. Safedî'nin hayatı, ilmi kişiliği, hocaları ve eserleri açıklanmıştır. Son olarak ise Safedî'nin el-Vâfî bi'l vefeyât adlı eserinin mukaddime kısmından hareketle müellifin tarih anlayışına değinilmiştir. Anahtar kelimeler: Memlükler, Safedî, el-Vâfî, Tarih, İslam Tarihi
Osmanlı- Singapur ilişkileri (1864-1923)
Bu araştırmanın konusu ve odak noktası, 19. yüzyılın sonlarından 20. yüzyılın başlarına kadar Singapur ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki ilişkilerdir. Singapur'daki ve Türkiye'deki gazeteler, tarihi yazılar ve arşiv gibi geçmiş çalışmalar da dâhil birçok tarihi kayıt bilgi kaynağı olarak kullanılmıştır ve Singapur ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki ilişki incelenmiştir. Bu kaynaklar, Singapur ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki siyasi, ekonomik, sosyal ve din gibi farklı alanları tasvir etmek ve kanıtlamak için kullanılmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde çalışmanın konusu, kapsamı ve önemi belirtildikten sonra Singapur'un kısa tarihi ve Endonezya, Tayland ve Malezya gibi Osmanlı ile Güneydoğu Asya ülkeleri arasındaki ilişkilere değinilmiştir. Daha sonra ikinci bölümde, Singapur ve Osmanlı İmparatorluğu'nun hem doğrudan hem de dolaylı siyasi ilişkileri ele alınmıştır. Bu bölümde, Singapur'a Osmanlı Başkonsolosunun atanması, Birinci Dünya Savaşı ve Balkanlar gibi trajik olaylar, Singapur'daki Pan-İslamizm ideolojisinin etkisi gibi konuları da temel edilmiştir. Aynı zamanda, Asya'daki İngiliz ve Hollanda kolonizasyonun tüm dünyayı etkilemesi gibi Avrupa'daki siyasi güç dengesinde meydana gelen değişikliklere de yer verilmiştir. Üçüncü bölümde, Singapur ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki dini, sosyal ve kültürel ilişkilere odaklanılmıştır. Bu bölümde ayrıca Hac ibadeti aracılığıyla gelişen Singapur-Osmanlı ilişkileri ve Singapur'da aylarca kalan Ertuğrul Fırkateyni'ndeki mürettebatının Japonya yolculuklarına devam etmeden önceki Singapur'daki deneyimleri de yer almaktadır.
Sokullu Mehmet Paşa'nın bani kimliği ve inşa ettirdiği üç menzil külliyesi: Lüleburgaz, Havsa, Payas
Başarılı bir devlet adamı, dirayetli bir komutan ve iyi bir yönetici olan Sokullu Mehmet Paşa, üç padişah zamanında veziriazamlık görevinde bulunan önemli bir şahsiyettir. Siyasî ve askeri alandaki başarılarıyla bir döneme adını veren Sokullu Mehmet Paşa'nın bilim ve sanat hamiliği ile bani kimliği geri planda kalmıştır. XVI. yüzyılda sanatı ve sanatçıyı korumak Osmanlı yöneticilerinde aranan önemli vasıflar arasındadır. Sokullu Mehmet Paşa da sanatçıları himaye etmiş, dönemin kültür hayatını büyük ölçüde etkilemiştir. Baki, Nakkaş Osman, Seyyid Lokman gibi birçok sanatçıyı himayesi altına almıştır. Yeni eserlerin üretilmesine destek vermiş, devrin "en nefis" eserleri kendi adına ithaf edilmiştir. Ayrıca Osmanlı Devleti'ndeki dizi padişah portreciliği geleneğinin başlamasında en büyük etken olmuştur. Sokullu Mehmet Paşa'nın banisi olduğu yapılar camiden kiliseye, medreseden kervansaraya, köprüden darüşşifaya, hisara ve iskeleye kadar çok farklı işlevdedir. Balkanlar'dan Anadolu'ya, Anadolu dışından Arap coğrafyasına kadar uzanan yapıların sayıları 2.000'i aşmaktadır. Sokullu Mehmet Paşa vakfiyesi ışığında, bulunduğu yere, türlerine ve işlevlerine göre ele alınarak tasnif edilmiştir. Sokullu'nun banisi olduğu 12 külliyeden Lüleburgaz, Havsa ve Payas külliyeleri detaylı olarak ele alınmıştır. Tez kapsamında ele alınan Lüleburgaz, Havsa ve Payas'taki külliyeler ücra yerlerde inşa edilmeleri ile hem Sokullu Mehmet Paşa'nın hem devletin gücünü simgelemekte, büyük boyutları ve donanımlı olmaları ile ön plana çıkmaktadır. Mimar Sinan tarafından inşa edilmesi ile de ayrıcalıklı konuma sahiptir. Söz konusu külliyelerin özgün durumları ve tarih içinde geçirdiği değişimler irdelenmiş, külliyeleri oluşturan birimlerin nitelikleri ve ortak özellikleri ortaya konmuştur.