
19
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Muhassıllık teşkilatı
DOKTORA TEZ OZU MUHASSILLIK TEŞKİLATI Ayla EFE Yakınçağ Anabilim Dalı Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Mayıs 2002 Danışman: Prof.Dr. Cahit BİLİM Esas itibarıyla iltizam sisteminden emanet sistemine geçişi ifade eden Muhassıllık Teşkilatı; Muhassıl, Muhassıllık Meclisi ve Askeri zabitan üzerine kurulmuştu. Çünkü, sistemde her türlü vergi gelirinin toplanma işi muhassıllara bırakılmıştı. Ancak, muhassılların yanında merkezden atanan mal ve nüfuz katiplerinin yanında, üyelerinin seçim ve atanma usulüyle belirlendiği muhassıllık meclisleri ve "umur-u tahsiliye ve zaptiyede" görevlendirilen askeri zabitan vardı. Muhassıllık Teşkilatı Mart 1840 tarihinde Bosna, Arnavutluk, Trabzon, Van, Kars, Diyarbakır, Bağdat dışında tüm Anadolu, Rumeli ve Adalar'da uygulanmaya başlanmıştır. Mart 1842 'den itibaren de " usul-ü tadiliye" adıyla yapılan mali ve mülki alanda yapılan düzenlemeler ile yerini eyaletlerde Müşir ve Defterdara, kazalarda Kaymakam ve Mal Müdürüne bırakmıştır. Bu nedenle, Muhassıllık teşkilatı çok kısa bir dönem uygulanma olanağını bulmuş olsa da, Türk yönetim geleneğinde seçim usulünün yerleşmesi ve yerel yönetim geleneğinin gelişimi açısından önemli bir aşama olmuştur.
Tanzimat döneminde (1839-1876) kadın yaşamındaki modernleşme
YÜKSEK L SANS TEZ ÖZÜTANZ IMAT DÖNEM NDE (1839-1876) KADIN YAŞAMINDAK MODERNLEŞMEFigen AYDINGÖRTarih Anabilim DalıAnadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Ağustos, 2006Danışman: Prof. Dr. Cahit Yalçın B L MTanzimat Dönemi ile birlikte başlayan modernleşme hareketiyle Türk Kadını gerektoplumsal gerekse siyasal ve düşünsel alanda ciddi atılımlar yapmıştır. Tarihsel akış içerisindeOrta Asya'da özgür olarak yaşayan Türk Kadını slamiyet'in Türk Devletlerinin yaşantısınagirmesiyle sınırlı haklar ile ikinci plana itilmiştir.Osmanlı Devleti'nin kuruluş yıllarındaki kadının erkeği ile birlikteliği, zamanla koyubir slam etkisiyle sona ermiştir. Kadın her alanda haklarını yitirmiş, erkek egemen birtoplumda ev içinde yaşamaya başlamıştır. Eğitim olanaklarından yoksun, sokağa çıkmasındangiydiği kıyafetin rengine kadar kurallara uymak zorunda kalmıştır.Tanzimat Dönemi ise, Osmanlı Kadınlarının uyanma aracı olmuştur. Eğitim alanındayapılan yeniliklerle hayatın içine giren kadın, toplum hayatının düzenlenmesinde kültürlüanne ve eş olarak yer almıştır.Miras hukuku alanında yapılan düzenlemelerle de mirastan eşit hak alabilme hakkınıelde etmişlerdir. Ayrıca çıkarılan kanunlarla evliliklerde yaşanılan zorluklar aile izni, vergi,lüks harcamaların önüne geçilmeye çalışılmıştır. Günlük yaşamlarına fazla karışılmayanTanzimat Kadını rahatlamış, Avrupa modasını yakından takip etmiş, modern Türk Kadınıolma yolunda önemli adımlar atılmıştır.Edebiyat alanında ise birçok ünlü edebiyatçı kadın toplumsal konumunu, haklar eldeetmesini eserlerinde işlerken Fatma Aliye Hanım, Şair Nigar Hanım vb. isimler TürkEdebiyatımıza kazandırılmıştır.Tanzimat Dönemindeki bütün bu gelişmeler Türk Kadınına yepyeni bir çehrekazandırmıştır. Batıda da Fransa, ngiltere, Amerika üçgeni kadınların haklarını elde etmekiçin mücadele alanı olmuştur.Tanzimat Döneminde kadınların yaşamlarını değiştirecek bu küçük yenilikler büyükdeğişimlerin başlangıcını oluşturmuş, günümüz modern Türk Kadınının dönüm noktasınıoluşturmuştur.
II. Abdülhamid'in islamcılık siyasetinin Ortadoğu'da uygulanması
Çalışmada; II. Abdülhamid'in (1876-1909) Ortadoğu'da uyguladığı İslamcılık siyasetini Ortadoğu Müslümanlarına ve Düvel-i Muazzama'ya etkileri ve sonuçları üzerinden değerlendirmek amaçlanmıştır. II. Abdülhamid dönemi ve İslamcılık siyasetiyle ilgili arşiv kaynaklarından, hatıratlar ve farklı dillerde yazılmış eserlerde dahil olmak üzere birçok telif eserlerden elde edilen bilgiler kullanılmıştır. Bu çalışmada araştırma metotlarından kaynak tarama ve mukayeseli tarih yöntemi kullanılmıştır. Çalışmanın yazım sürecinde kaynaklar incelenip okunup not alınarak yazıma uygun görülmüştür. Düvel-i Muazzama'nın değişen politikalarıyla birlikte II. Abdülhamid'de şartların imkân vermesiyle hilafet odaklı İslamcılık siyasetini uygulayarak mali, insani ve askeri gücü zayıf olsa da bu siyasetle tüm Müslümanlara ulaşıp Düvel-i Muazzama'nın nüfuzunu kırabileceğini ve Osmanlı Devleti'nin yeniden söz sahibi olabileceğini göstermeyi hedeflemiştir. Düvel-i Muazzama'ya karşı cihad tehdidinin cihad çağrısından daha etkili olduğuna ve iyi idare edilecek olursa uygun sonuçlar doğurabileceğine karar vermiştir. İslamcılık siyaseti için Ortadoğu, Osmanlı Devleti açısından tüm dünya Müslümanları ile kaynaştığı bir bölge olmuştur. Bu durum Düvel-i Muazzama'yı tedirgin etmiş ve İslamcılık siyasetine karşı hamlelerde bulunmaya başlamıştır. II. Abdülhamid'in yeni konumunu, İslam'ın genel olarak sözcüsü ve savunucusu şeklinde tanıtmak ve yaymak amacıyla Mekke bir merkez durumuna gelmiş ve Hicaz'da ne olursa olsun Osmanlı hakimiyetini korumak büyük önem kazanmıştır. İslamcı siyasetin en başarılı faaliyeti olarak görülen Hicaz Demiryolu, sadece Ortadoğu Müslümanları arasında değil tüm Müslüman aleminde Düvel-i Muazzama'ya karşı bir zafer olarak görülmüş ve Müslümanlar üzerinde onların nüfuzunun sona erdirilebileceğinin düşünülmesini sağlamıştır. Basra Körfezi, Yemen ve Filistin'de de girişilen reform hareketleri, oluşturulmaya çalışılan mali, idari, askeri ve mimari yeniliklerle düzenlemeler de geniş yankı uyandırmıştır. Sınır dışı Ortadoğu coğrafyalarından olan İran ile Mısır'da da İslamcı siyaset uygulanarak halifelik konumuna zarar verici Düvel-i Muazzama kaynaklı faaliyetlere engel olunmak istenmiştir. II. Abdülhamid'in yapmış olduğu faaliyetler ve halifeliğin dünya Müslümanları üzerindeki etkisinin Düvel-i Muazzama tarafından halifeliğin papalık konumuna benzer bir duruma gelmesine yol açtığı kaydedilmiş arşiv belgeleri, hatıratlar ve önceden hazırlanmış çeşitli eserler sayesinde ortaya çıkarılmaktadır. Osmanlı Devleti'nin artık yıkılmasını arzulayan Düvel-i Muazzama'nın İslamcı siyasetle yeri geldiğinde manevra kabiliyeti yavaşlasa da Müslümanların birlik olmasını sömürgelerini ve egemenliğini kaybetmemek amacıyla daima engellemeye çalışarak Ortadoğu'da İslamcı siyasetin uzun soluklu olarak uygulanmasını engellediği görülmüştür. Anahtar Kelimeler: İslamcılık, Ortadoğu, Halifelik, II. Abdülhamid, Düvel-i Muazzama.
İdman mecmuasının tranksipsiyonu ve değerlendirilmesi
Çalışmamıza konu olan ve hem dünya çapında hem de Osmanlı Devleti özelinde çok büyük olaylar arefesinde yayın hayatına başlayan İdman Mecmuası, yalnız Türk basın ve spor tarihi bağlamında değil, birtakım ilkleri barındırması noktasında da ayrı bir öneme sahiptir.Nitekim mecmuada yayınlanan haberler ve makaleler dikkatli bir incelemeye tabii tutulduğunda devlet-millet bütünleşmesi için yapılan uğraşı, batıda kullanılan sportif kavramların Türkçeleştirilme çalışmalarına verdiği destek, pasifize olmuş bir topluma dinamizm katmaya çalışması bu mecmuanın bir takım toplumsal ve siyasal hedefler doğrultusunda mücadele ettiğini de bize göstermektedir. Diğer bir ifadeyle değişen dünyaya uygun toplumsal yapılanmayı hedeflemiştir. Çalışmamıza konu olan İdman Mecmuası'nın yazar kadrosu ise Ali Sami YEN, Selim Sırrı, Aka GÜNDÜZ, Burhan Felek gibi Türk sporuna büyük hizmetleri bulunan ve modern Türk sporunun kurulmasına öncülük eden kişilerden oluşmaktadır. Ayrıca İdman Mecmuası, dönem spor yayınlarından farklı olarak bütün sporlarla ilgili yazılar ve haberler yayınlaması İdman Mecmuası'nı Türk spor tarihinin ilk kapsamlı spor dergisi yapmaktadır. İdman Mecmuası'nın bu nitelikleri göz önünde bulundurularak çalışmamız beş ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde giriş, Osmanlı Basınının Genel Durumu, Materyal ve Yöntem kısımları bulunmaktadır. İkinci bölümde ise 20. Yy 'a kadar Türk Spor tarihi anlatılmıştır. Üçüncü bölüm derginin içerisinde bulunan yazıların branşlara göre özetlerinin bulunduğu kısımdır. Dördüncü bölüm İdman Mecmuası'nın değerlendirilmesi kısmı ve beşinci bölümde ise İdman Mecmuası'nın transkripsiyonu bulunmaktadır.
159 Numaralı Ayntab Şer`îyye Sicili'nin transkripsiyonu ve değerlendirmesi (H.1319-1323, M.1903-1907; Sayfa 1-242)
Hicri 1319-1323 (M. 1903-1907) tarihli 159 numaralı Ayntab Şer'îyye sicili toplam 499 sayfadan oluşmaktadır. Bu çalışmada, şer'îyye sicilinin ilk 242 sayfasında 302 hüküm tespit edildilerek transkripsiyonu ve değerlendirilmesi yapıldı. Bu hükümlerin içerisinde i?lam, hüccet, veraset, vasi tayini, vekâlet, vakfiye, miras taksimi, gasp gibi hükümler yer almıştır. Hükümlerin değerlendirilmesi yapılarak Ayntab?ın sosyal, siyasal, kültürel, ekonomik-iktisadi açıdan var olan bilgilerine katkıda bulunmak amaçlanmıştır. Hükümler içinde tespit edilen kaza, nahiye, kasaba, köy ve diğer yer isimleri belirlenerek coğrafi açından da şehrin yerleşimine katkı sağlanmaya çalışılmıştır.Ayrıca 159 Numaralı Ayntab Şer'îyye sicili içerisinde Ermeni isimleri ve mahalleleri tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra Ermenilerinde sorunlarını şer?i Mahkemeler kanalı ile çözdükleri de görülmüştür.Anahtar kelimeler: Ayntab, şer'îyye sicili, İ?lâm, Kassâm, Hüccet, Vakfiye
Hâkimiyet-i Milliye ve İkdam gazetelerinde hilafet tartışmaları (1919-1924 Arası)
Hâkimiyet-i Milliye ve İkdam gazetelerinde hilafet tartışmaları konulu tez çalışmamızda 1919 ila 1924 yılları arasında söz konusu gazetelerde yayınlanmış olan halifelikle ilgili saygın başlıklar ve köşe yazılarının transkripti ve genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Ayrıca Hâkimiyet-i Milliye ve İkdam gazetelerine yansıyan hilafet tartışmaları üzerinden, dönemsel olarak değişen, aynı çevrelere ait farklı bakış açıları da irdelenmiştir. Hilafet tartışmalarının değişen seyrine ve yoğunluğuna göre üç farklı evrede incelediğimiz 1919 ila 1924 yılları arası dönemin ilk evresini milli mücadele dönemi hilafet tartışmaları, ikinci evresini hilafetin saltanattan ayrılması ile başlayan tartışmalar, üçüncü evresini ise hilafetin ilgası etrafındaki tartışmalar oluşturmaktadır. Çalışmamızda, hilafet tartışmalarının tarihi arka planı ve referans noktalarının daha iyi anlaşıla bilmesi için hilafetin kavramsal çerçevesi ve tarihsel süreci üzerinde de durulmuştur.
10 Numaralı Kısas Defteri (H.1291-1327 / M.1874-1903) Shf. 1-40
Osmanlı devleti kendinden önce tarih sahnesinde yerini almış diğer Türk devletlerinden aldığı hukuk mirasını ve kültürel mirası İslam hukuku ile birleştirmiştir. Osmanlı Devleti'nin büyük ölçüde Anadolu Selçuklu, Büyük Selçuklu ve Abbasi Devletleri esas itibariyle İslam hukukuna dayanan bir hukuk düzenine sahiptir. Bu durum da şer'i hukukun yanı sıra örfî hukukun da beraberce uygulandığı bir sistemin oluşturduğunu göstermektedir. Böylece toplum içerisinde meydana gelen suç tiplerine şer'i ve örfî hukuk kurallarına göre farklı yaptırımlar uygulanmıştır. Kısas cezaları, en ağır cezalardan birini teşkil etmektedir.Kısas davaları Osmanlı adli sistemi içerisinde nerdeyse hataya yer vermeyen bir alanı içermekte olup, uygulanacak cezalar da kanunnameler tarafından belirlenmektedir. İncelemiş olduğumuz 10 Numaralı Kısas Defteri'nde Osmanlı adli sisteminin hata affetmeyen bu dalında nekadar adil ve hızlı bir yargılama yapmış olduğunu göreceğiz. Anahtar Kelimeler: Kısas, Ceza, Suç,Osmanlı Hukuku, İslâm Hukuku.
II. Meşrutiyet döneminde öncü kadınlar ve kadın yazarlar
Bu çalışma, Osmanlı Devleti'nde matbaanın gelişimi, basın hayatı ve özellikle kadın yazarların toplumsal ve kültürel alandaki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Basın kavramı, başlangıçta gazete ve dergi gibi belirli aralıklarda yayımlanan eserler için kullanılmış, Arapça "matbuat" terimi ile eş anlam taşımaktadır. Matbaanın Osmanlı coğrafyasına gelişi, XV. yüzyılın sonlarında İspanya'dan göç eden Yahudiler aracılığıyla gerçekleşmiş ve İstanbul'da David ve Samuel ben Nahmias kardeşler tarafından İbrani harfleriyle ilk basımlar yapılmıştır. XVIII. yüzyılda İbrahim Mütefferika'nın öncülüğünde kurulan Türk matbaası ise Osmanlı entelektüel dünyasında bilgiye erişimi artırarak modernleşme hareketlerinin temelini oluşturmuştur. XIX. yüzyılda, özellikle Tanzimat ve II. Meşrutiyet dönemlerinde Osmanlı basını hızlı bir gelişim göstermiş, gazeteler ve dergiler toplumsal ve kültürel meseleleri ele alarak kamuoyunu etkilemiştir. Bu süreçte kadın yazarlar, gazeteler ve hanımlara mahsus dergiler aracılığıyla toplumsal tartışmalara katılmış, eğitim, aile, hak ve gündelik yaşam gibi konuları kamuoyuna taşımıştır. Askeri matbuatın da katkısıyla kadınların yazınsal görünürlüğü artmış ve erkek egemen alanlarda varlık göstermeleri mümkün olmuştur. Çalışma, Osmanlı basınında kadınların var olma çabalarını, toplumsal ve siyasi koşullar bağlamında ele almakta; kadınların hürriyet ve vatan mücadelesindeki duruşlarını incelemektedir. Araştırmada ayrıca, dönemin önde gelen kadın yazarları ve eserleri örneklenmiş, yüksek lisans ve doktora tezleri üzerinden Osmanlı kadın basınında eğitim, modernleşme ve toplumsal rollerin nasıl tartışıldığı ortaya konulmuştur. Böylece çalışma, Osmanlı basını ve kadın yazarlığın tarihsel gelişimi ile toplumsal dönüşüm ilişkisini sistematik biçimde ortaya koymayı hedeflemektedir.ldurulacaktır
Tanzimat'ın yurtluk-ocaklık ve hükümet sancaklarda uygulanması (1839-1864)
Tanzimat'ın tesis etmeye çalıştığı modern merkeziyetçi devlet anlayışına ters düşen idarî yapı ve usullere, tedricen son verilmiştir. Bu yapılardan biri de yurtluk-ocaklık ve hükümet sancak statüsü ve yurtluk-ocaklık suretiyle arazi tasarruf edilmesidir.Tanzimat reformlarının uygulanması neticesinde; idarî yönden, yurtluk-ocaklık suretiyle tevcih edilen sancak sayısı zaman içerisinde azalarak, 1840-1841 tarihi itibariyle sona ermiştir. Bir kısım hükümet sancaklar ise varlıklarını Tanzimat'ın ilan edildiği döneme kadar sürdürmüşler ise de esasen coğrafi olarak küçük olan bu sancakların yerine kaza idarî birimi oluşturulmuştur. Başlangıçta yerli beyler bu kazalara müdür olarak atanmıştır. Daha sonra bu uygulamadan vazgeçilerek, hariçten müdür atanmış, beylerin idaresine son verilmiştir.Mali yönden ise yurtluk-ocaklık suretiyle tasarruf edilen arazi hazine tarafından zabt edilerek, hak sahiplerine gelirlerine karşılık olmak üzere maaş bağlanması yoluna gidilmiştir. Yurtluk-ocaklık suretiyle arazi tasarruf edilmesine, prensip olarak, Tanzimat'ın 1839'da ilanı ile son verildiği halde, bu çeşit arazilerin çok olduğu Erzurum ve Diyarbekir eyaletlerinde Tanzimat hükümleri 1845 yılından itibaren uygulanmaya başlanmıştır. Bu eyaletlerdeki askerî, idarî ve malî sorunlar nedeniyle, bu kaidenin uygulanması zaman almıştır.Askeri yönden ise Anadolu Ordu-yu Hümayunu bölgede kontrolü sağlamış, başıbozuk ve aşiret kuvvetleri güçlerini kaybetmişlerdir. Bölgede kura usulünün tatbiki ve askere almada karşılaşılan güçlükler büyük ölçüde aşılmıştır.
II. Meşrutiyet Dönemimden Lozan Barış Antlaşmasına kadar Kürt Teali ve Teavün Cemiyetinin faaliyetleri.
153ÖZETAnadolu'ya yapılan ilk Türk akınları, Büyük Selçuklu Devleti SultanıTuğrul Bey'in kardeşi Çağrı Bey'in 1018- 1021 yılları arasında Anadolu'yayaptığı seferle başlamıştır.Aynı ırkın evlatları oldukları için Türkler ve Kürtler Anadolu'nunTürkleşmesinde birlikte rol almışlardır.Karakoyunlu ve Akkoyunlu Devleti içinde yer alan Kürtler İdris-i Bitlisive Yavuz Sultan Selim arasındaki anlaşmadan sonra Osmanlı hakimiyetinikabul etmişlerdir.Osmanlı Devleti Padişahı II. Abdulhamit Hamidiye Alayları ve AşiretOkullarını kurarak, devlet otoritesinin Doğu Anadolu'nun her tarafınagirmesini ve Ermenilere karşı silahlı birlikler oluşturulmasını hedeflemiştir.19. yüzyıla gelindiğinde ise Doğu Anadolu'da Osmanlı egemenliğinekarşı ayaklanmalar patlak vermiştir. Bu isyanlar ideolojik olmaktan uzaktır.Vergi vermeme, aşiretler arası memnuniyetsizlikler, bazı ağa ve reislerinçıkarlarının zedelenmesi gibi durumlar söz konusudur.II. Meşrutiyet Döneminde özellikle Rusya ve İngiltere'nin teşvikleriyleKürtçülük fikri ortaya atılmıştır. Doğu Anadolu'yu bölmek için Ermenistanfikri kafi gelmeyince İngiltere, Rusya ve Fransa Kürt meselesini birgenişleme aracı olarak kullanmışlardır.İngiltere'nin desteği ile Seyyid Abdülkadir başkanlığında Kürt Teavünve Terakki Cemiyeti kurulmuştur. (2 Ekim 1098).Cemiyet Kürtçülük fikrini Osmanlı topraklarında yaymaya çalışmışancak zararlı faaliyetlerinden dolayı 1909 yılında kapatılmıştır.Mondros Mütarekesi'nden sonra Cemiyet Kürt Teali ve TeavünCemiyeti olarak tekrar çalışmalarına başlamıştır.154Cemiyet içerisinde bir kesim, Kürt bağımsızlık fikrini savunurken,cemiyetin başkanı Seyyid Abdülkadir otonomi (daha sonra bağımsızlıkfikrini benimsemiştir) ve Kürt - Türk birliği tezini savunmuştur.Cemiyet temsilcisi Şerif Paşa, Paris Barış Konferansı'nda DoğuVilayetlerinin Ermeni ve Kürt bölgelerine bölünmesi konusundaErmenilerle anlaşmıştır.Ali Galip olayı ve Koçgiri isyanın çıkmasında, bağımsız bir Kürdistaniçin Rus ve İngilizlerle birlikte hareket edilmesinde cemiyetin önemli bir rolüolmuştur.Osmanlı Mebusan Meclisi'nde cemiyetin ve Şerif Paşa'nın faaliyetlerişiddetli tartışmalara neden olmuş, Mustafa Kemal Paşa'da bu zararlıfaaliyetlere karşı Doğu ve Güneydoğu Halkını Milli Mücadele'ye dahiletmeyi başarmıştır.1920 yılına gelindiğinde cemiyetin faaliyetlerine son verilmiştir.Cemiyetin başkanı Seyyid Abdülkadir ise Şeyh Said İsyanında rol almış,isyan başarısızlıkla sonuçlanınca yargılanmış ve idam edilmiştir.
Türkistan'da eğitim (1865-1917) ve Çarlık Rusya'sının sosyo-politik açıdan eğitime yaklaşımı
1865-1917 yılları arasında Türkistan Genel Askeri Valili indeki e itimindurumu ve Çarlık idaresinin bu bölgedeki e itim politikalarının incelendi itezimiz be bölümden olu maktadır.Giri bölümünde Rus i gali öncesinde Türkistan'ın içinde bulundu usiyasi, sosyal ve kültürel ortam incelenip, Rus i galinin nasıl gerçekle ti iortaya konulduktan sonra i galden sonra Çarlık Rusya'sının Türkistan'ın buparçasının nasıl Türkistan Genel Askeri Valili i ismi altında yeni bir idari birimolarak tesis etti i ortaya konulmu tur.Tezimin birinci bölümünde Türkistan Müslümanlarının yüzyıllardırsahip oldukları ananevi e itim kurumları olan mektep ve medreselerin i galarifesindeki durumları ortaya konulmaya çalı ıldı. Bu kurumlarındura anla mı ve kendi kendini yenileyemeyen yapıları vurgulanmı tır. Aynızamanda yine bu bölümde Türkistan'ın i gali esnasında Rusya'da gayrı Rushaklarla ilgili yeni yeni geli mekte olan e itim politikası anlatıldı.Tezimizin ikinci bölümünde TGAV'nin ilk valisi olan K. P. VonKaufman'ın e itim alanındaki ilk faaliyetleri ve e itim politikalarının temeliniolu turan görmezden gelme yakla ımını geli tirmesi incelendi. Rus idaresininkonargöçer ve yerle ik topluluklar üzerinde yürüttü ü e itim politikalarındakifarklılıklar üzerinde duruldu. Kaufman döneminde açılmı olan ö retimkurumları ba kanlı ı ve ö retmen okulu incelenerek e itim faaliyetleriüzerindeki etkileri anlatıldı.Tezimizin üçüncü bölümünde vali Rozenbah döneminde yeni bir projeolarak ortaya atılan ve 1917 devrimine kadar Rus idaresinin en büyükprojelerinden birisi olan Rus Yerli Okullarının kurulu ları, geli imleri ve etkileriincelendi. Ayrıca RYO sistemi üzerindeki tartı malar ve bu okullardakullanılan lminskiy metodunun yerine tabii-görsel metodun kullanılmayaba lanması da incelenmi tir. RYO projesine ve bütün Rus ilkö retimkurumlarına alternatif olarak Kırım'da 1883 yılında ortaya çıkan veTürkistan'a 1893 yılında gelen Yeni Usul Mektep sistemi, getirdi i yeniliklerve Türkistan'a etkisi de bu bölüm içinde incelendi. Ayrıca 1890-1895 yıllarıarasında sürdürülen ve Müslüman e itim kurumlarının denetimini amaçlayan3. rayon müfetti li i görevi ve neticeleri de ele alınmı tır. En son olarak daAndican ayaklanması ve bunun e itim politikalarına etkisi incelendi.Tezimin dördüncü bölümünde 1905 Rus inkılabının toplumda yarattı ıde i im ve bunun e itime etkisi incelendi. Bu etki neticesinde basın ve kitapne riyatının geli mesi ve bununda e itimi do rudan etkilemesi anlatıldı.Ayrıca 1908-1909 Palen komisyonun Türkistan'a etkisi ve bunun neticesindepolitikalarda meydana gelen de i iklikler ve 1917 devrimine kadar olan e itimfaaliyetleri de bu bölüm içinde incelendi.Tezimin be inci bölümünde Türkistan'daki e itim faaliyetlerinde vee itim politikaların da etkili olan ahısları ve faaliyetlerini incelemeye çalı ıldı.Sonuç bölümünde ise tezimizin konusu olan Türkistan'daki e itim veRus e itim politikalarının genel bir de erlendirilmesi yapıldı. Çarlık idaresininyürüttü ü politikaların ba arısı ve Türkistan'a etkisi ortaya konulmayaçalı ıldı.
Temettuât defterlerine göre Osmancık kazasının sosyal ve iktisadi yapısı
Bu çalışma XIX. yüzyıl ortalarında Osmancık Kazası'nın iktisadi ve sosyal yapısını ortaya koymak amacıyla yapılmıştır. Çalışmanın ana kaynağını 1260-1261 / 1844-1845 tarihli Temettuât Defterleri oluşturmaktadır. Çalışma giriş, üç bölüm ve sonuçtan meydana gelmektedir. Giriş bölümünde, Osmancık Kazası'nın coğrafi yapısı, ve antik çağlardan başlayarak kısaca tarihi anlatılmıştır. Ayrıca tez çalışmamıza esas teşkil eden Temettuât Defterlerinin önemine ve içeriğine ilişkin bilgiler de bu bölümde verilmiştir. Birinci bölümde, Temettuât Defterlerine göre Osmancık'ın sosyal yapısı ele alınmıştır. Bu bölümde kazaya ait mahalle ve köy adları ile sayıları ve bu mahalle ve köylerin nüfusu değişik dönem ve kaynaklara göre karşılaştırmalı olarak verilmiştir. Bunun yanında hane reislerinin sahip oldukları isim, aile ismi, unvan ve lakaplar ile meslekler tespit edilerek meslek gruplarının mahalle ve köylere göre dağılımı ortaya konulmuştur. İkinci bölümde, Osmancık Kazası'nın iktisadi yapısı üzerinde durularak hâne reislerinin gelir kaynakları, haneler arası, mahalle ve köyler arası gelir dağılımı incelenmiştir. Yine bu bölümde hâne reislerinden çeşitli adlarla alınan vergiler hakkında bilgi verilerek bu vergilerin mahalle ve köyler arası dağılımı belirtilmiştir. Üçüncü bölümde, Osmancık'taki tarım ve hayvancılık faaliyetleri üzerinde durularak, tarımı yapılan toprağın miktarı, kullanım şekli, toprağın haneler arası, mahalle ve köyler arası dağılımı ile kazada yetiştirilen tarım ürünleri ve bu ürünlerin miktarı hakkında bilgi verilmiştir. Sonuç bölümünde, çalışmanın genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Ekler kısmında ise Osmancık Kazası'na ait resim ve harita ile Osmancık Temettuât Defterlerinden örnekler verilmiştir.Ayrıca bu çalışmada ortaya konulan bütün veriler tablolar halinde gösterilerek daha iyi anlaşılması sağlanmıştır.
Yemen'in Osmanlı'dan ayrılışı (Kopuşu)
Tezimiz "Yemen'in Osmanlı Devleti'nden Çıkışı" konusunu ele almıştır. Tezimizin giriş kısmında Yemen'in kısaca coğrafi durumu üzerinde durulmuş, İslâmiyet'ten önce ve İslâmiyet'ten sonra Yemen tarihi hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Osmanlı Devleti'nin Yemen'e hakimiyeti üzerinde durulmuş ve bu hakimiyetin sebep ve sonuçları açıklanmıştır. 20. yy'a kadar Osmanlı Devleti ile Yemen arasındaki ilişkiler kronolojik olarak verilmiş ve bu dönemde geçen tarihi olaylar açıklanmıştır. Yemen ile Osmanlı Devleti'nin ilişkisi incelenirken bu ilişkide önemli bir yere sahip olan Zeydîlik mezhebi hakkında da bilgi verilmiştir. Tezimizin konusunu oluşturan, Yemen'in Osmanlı Devleti'nden çıkışının temelindeki sebepler üzerinde ayrıntılı bir biçimde durulmuştur. Bu bağlamda Avrupa devletlerinin misyonerlerlik faaliyetleri (özellikle İngiltere), Osmanlı Devleti'nin ihmali ve Yemen'deki mezhep anlayışı üzerinde durulmuştur. Bunun yanısıra Osmanlı Devleti'nin Yemen'i elde tutmak için aldığı askeri, idari ve hukuki tedbirler açıklanmıştır. Yemen'in Osmanlı Devleti'nden ayrılışının temelini oluşturan 20. yy. başındaki 1905 ve 1910 isyan hareketleri ve sonrası gelişmeler ayrıntılı olarak verilmiştir. Yemen'in kısmi özerklik kazandığı 1911 yılındaki Daan Antlaşması öncesi ve sonrası gelişmeleri ile bu dönem Osmanlı yönetiminde hakim güç olan İttihat ve Terakki Partisi'nin Yemen politikası açıklanmıştır. Fiili ayrılışın yaşandığı Birinci Dünya Savaşı öncesi ve sonrası izah edilmiştir. Son bölümde ise Yemen'in TBMM Hükümeti ile olan ilişkileri üzerinde durulmuş ve resmi kopuşun aşamaları bu bölümde verilmiştir.
Beyrut Su Şirketi
Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yer alan Doğu Akdeniz liman kentleri, kapitalizmin altın çağını yaşadığı 19. yüzyılda, Batılı girişimcilerin ilgisini çekmekteydi. Ancak Doğu Akdeniz liman kentleri, dönemin şartlarına uygun altyapıya sahip değildi. Dolayısıyla Osmanlı Devleti'nde geleneksel kent hizmetleri, 19. yüzyılda Avrupa'nın etkisiyle değişecekti. Osmanlı Devleti'nin Doğu Akdeniz liman kentlerinden biri olan Beyrut'un bu dönemdeki kamu hizmetleri yerine getirilememekteydi. Beyrut'un nitelik ve nicelik olarak hızla büyümesi halk sağlığını tehdit etmekteydi. Salgın tehlikesinin yaşandığı Beyrut'ta su ihtiyacının acilen karşılanması gerekiyordu. Osmanlı yönetimi, yeterli sermaye ve teknik bilgiye sahip olmaması sebebiyle yabancı yatırımcılara ihtiyaç duydu. Şirket aracılığıyla su sorunun hızla çözülmesi için 3 Ağustos 1870 tarihinde imtiyaz verildi. Bu imtiyaz ile Beyrut Su Şirketi'nin temelleri atılmış oldu. Bu çalışmada, Beyrut Su Şirketi'nin kuruluşundan Osmanlı Devleti'nin resmen sona erdiği tarihe kadar geçen süreç, yabancı sermaye bağlamında ele alınmaktadır. Şirket tarafından su ihtiyacının nasıl temin edildiği, hangi uygulamaların yapıldığı ve sonuçları ortaya çıkarılmaya çalışılmaktadır. Beyrut'ta nüfuz yarışına giren İngiltere ve Fransa'nın su şirketi üzerindeki etkileri değerlendirilmektedir. Yabancı yatırım aracılıyla kurulan Beyrut Su Şirketi'nin gelişimini ele almak bu çalışmanın temel motivasyonunu oluşturmaktadır.
İzmir İngiliz Konsolosluğu ve siyasi faaliyetler (1878-1914) İngiliz Konsolosluk raporlarından
Bu tez, tarih disiplini içerisinde, Yakınçağ araştırmaları çerçevesinde yer alan bir çalışmadır. Yakınçağ bağlamında siyasi, iktisadi ve sosyal alanların kesiştiği noktada; on altıncı yüzyıl itibariyle gelişme gösteren Osmanlı-İngiliz ilişkilerinin, yeni bir ivme ve boyut kazandığı on dokuzuncu yüzyılda doruk noktasına ulaşmasının ardından, aynı yüzyılın sonlarında gerilemeye başlamasının, Batı Anadolu'daki yansımalarının İzmir İngiliz Konsolosluğu çerçevesinde incelenmesidir. Osmanlı-İngiliz ilişkilerinde önemli bir dönüm noktası kabul edilen Berlin Antlaşmasının imzalandığı 1878 ile Birinci Dünya Savaşının başladığı 1914 yılları, araştırmanın odak noktasıdır. Dönüşümün tam anlamıyla kavranabilmesi için on altıncı yüzyılda başlayan süreçle Konsolosluğun kuruluş ve yapılanması ayrıntısıyla tanımlanmaktadır. Tezin yaklaşımı siyasi tarih çerçevesinde belirlenmiştir.On dokuzuncu yüzyılda, İngiliz Konsolosluk hizmetlerinde iki farklı konsolos temsilciliği mevcut idi. Avrupa ve Amerika'daki konsolos temsilcilikleri devletler arası karşılıklı tanınma temeline dayanmaktaydı. Konsolosun işlevi; ticareti korumak ve geliştirmek, ticaret hukukunu uygulamak, yabancı ülkedeki uyruklarının başkanlığını yapmak ve genel olarak devletini temsil etmekti. Buna karşılık, Levant ve Uzak Doğu hizmetlerinde konsolosun rolü; Batılı ve yerel devlet arasındaki eşitsizliğe dayanan, öncelikli olarak siyasi ve hükmedici nitelikte idi. 1825 yılında Kumpanya lağvedildikten sonra İngiliz Hükümeti, konsolos temsilciliği sistemini devraldı. Konsoloslar, ayrıcalıklı konumlarıyla, ticari olmaktan ziyade siyasi rolleri olan temsilciler oldular. Osmanlı merkez otoritesinin zayıflamasıyla, yerel otoritelerle yapılan pazarlıkların siyasi rolü daha önemli hale geldi. Böylece, Levant hizmetlerindeki konsoloslar, İngiltere'nin Osmanlı İmparatorluğunda çok güçlü olan yerel ajanları haline geldiler. Bu gelişmelerle iktisadi, ticari yönleri ağır basan İzmir Konsolosluğunda, bu dönemde siyasi faaliyetler öne çıktı.
XIX. yüzyılda Kudüs sancağı ve Şerif Mehmed Rauf Paşa'nın Kudüs mutasarrıflığı
Kudüs dini, kültürel ve stratejik konumu sebebiyle pek çok farklı devletin hâkimiyeti altına girmiştir. 1516 yılında Osmanlı topraklarına dahil olan Kudüs, 1841 yılından sonra ara sıra statüsünde değişiklik yapılsa da genelde doğrudan merkezi hükümete bağlı bir sancak olarak yönetilmiştir. Çalışmada, H.1294-1307/ M.1877-1889 yılları arasında Kudüs'te mutasarrıf olarak görev yapan Şerif Mehmed Rauf Paşa'nın bölgedeki faaliyetleri ve hükümet politikalarını icra etme becerisi açıklanmaktadır. Taşradaki yönetim zafiyetini ortadan kaldırmak için Kudüs gibi stratejik öneme sahip bölgelerde doğrudan merkezi hükümete bağlı yönetim modeli benimsenmiştir. Bu çerçevede oluşturulan Kudüs Mutasarrıflığı'nın XIX. yüzyıldaki siyasi ve idari yapısı açıklanarak Şerif Mehmed Rauf Paşa'nın mutasarrıflık dönemine ışık tutmak amaçlanmıştır. Yahudi göçünün yoğun olarak yaşandığı 1877 yılında Kudüs'e atanan Rauf Paşa, Kudüs Mutasarrıflığı'nda görev yapmış en meşhur şahıslardan biridir. Kudüs Mutasarrıflığı'nda, Sultan II. Abdülhamid devri ile bölgede başlayan politika değişikliğinin başarılı bir uygulayıcısı olmuştur. Bölgede yabancı varlığı ve hareketlerinin sınırlandırılmasında, Yahudi göçünün engellenmesinde, Siyonist hareketlerin arazi satın alma faaliyetlerine karşı direnmede oldukça başarılı olmuştur. Bahsedilen hususlar Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi ve Osmanlı Vilayet Salnamelerinden elde edilen veriler ışığında değerlendirilmiştir. Sonuç olarak Rauf Paşa'nın 12 yıl süren Kudüs mutasarrıflığında, bölgede hayli geniş bayındırlık faaliyetleri yürütülmüştür. Bu devrede eski şehir, surların dışına taşmış ve oluşturulan yeni yerleşimlerle şehir oldukça büyümüştür. Bu gelişmeler oldukça eğitimli ve deneyimli bir devlet adamı olan Rauf Paşa'nın idari performansını yansıtmaktadır. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, XIX. yüzyıl Kudüs Mutasarrıflığı, Yahudi Göçü, Şerif Mehmed Rauf Paşa
613 numaralı Rusya meselesi adlı ayniyat defterinin transkripsiyon ve değerlendirmesi
Türk-Rus İlişkilerinin kökeninin İstanbul'un fethinden bile öncesi ticari bağlarla başlandığı bilinmekle beraber, diplomatik ve siyasi ilişkilerinin başlangıcının 16. yüzyılda Kazan ve Astarhan'ın Ruslar tarafından ele geçirilmesi ile başladığı görülmektedir. 17. yüzyıldan itibaren ise iki devlet arasında karşılılık esasına dayalı askeri ve diplomatik münasebetler meydana gelmiş, peş peşe savaşlar dönemi ise 18. yüzyılın sonunda Küçük Kaynarca Antlaşmasının imzalanması ile başlamıştır. 18. yüzyılın son çeyreğinde imzalanan bu antlaşma ile 19. yüzyıl Osmanlı-Rus Harplerinin de teması da çizilmiştir. Bu açıdan iki devletin 19. yüzyıldaki ilk karşılaşmaları 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaş'ı ile birlikte gerçekleşmiştir. Bu amaçla çalışmanın konusunu oluşturan 613 Numaralı Rusya Meselesi Adlı Ayniyat defteri bu harbin 11 Ekim - 8 Kasım 1828 tarihlerini kapsaması bakımından önem taşımaktadır. Sadaret Kaymakamı tarafından cephelerde görevli yetkililere gönderilen ve savaşın bir aylık sürecini yansıtan tezkire suretlerinin yer aldığı bu defterde, savaşta gerçekleştirilen cephelerdeki atamaların, iaşe temininin, asker tedarikinin, esirlerin ve firarilerin durumu ve savaşın genel seyri hakkında bilgilere yer verilmiş ve defterin transkripsiyonu yapılmıştır. Anahtar Sözcükler: Ayniyat, Defter, Rusya Meselesi, Osmanlı, Rus
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Osmanlı Süvari Birlikleri
Süvari birlikleri, Osmanlı İmparatorluğu'nun askerî tarihinde çok önemli bir yer tutar. Özellikle imparatorluğun gücünün doruğunda olduğu dönemde, Osmanlı süvarisi dünyanın en efektif süvari birliklerinden birisi konumundaydı. Ancak 19. yüzyılda bu durum tamamen tersine dönecektir. Dönemin tüm ordularında da benzer bir durumu gözlemlemek mümkündür. Ancak Osmanlı süvarisi tüm bu ordular arasındaki en çarpıcı örneklerden biri olsa gerektir. Bu tezin temel amacı, Osmanlı süvarisinin savaş zamanı performansını 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı üzerinden değerlendirmektir. Bunu yaparken sadece Osmanlı İmparatorluğu'nun iç dinamikleri değil, ateşli silahların savaş alanına olan etkileri de göz önünde bulundurulmuştur. Ayrıca bu dönemin subay sınıfının görüşleri de süvari özelinde tartışılmıştır. Süvari birliklerinin hızla gelişen taktiklere adaptasyonu meselesini anlamlandırabilmek adına süreç ve dönemin şartları farklı açılardan ele alınmıştır. Tüm bu bilgiler ışığında, Osmanlı süvarisinin 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı'ndaki başarı ve başarısızlıklarının ardında yatan sebepler incelenmiştir.
Dersaadet Ticaret Odası Gazetesi'ne göre Yunanistan'ın iktisadi ve ticari hayatı (1885-1900)
Tez başlığını "Dersaadet Ticaret Odası Gazetesi'ne göre Yunanistan'ın iktisadi ve Ticari Durumu (1885-1900)" oluşturmaktadır. 5 Ocak 1885'te yayınlanmaya başlayan Dersaadet Ticaret Odası Gazetesi'nde yer alan haberler, raporlar ve yabancı ülkelerle yapılan antlaşmalar tezin çerçevesini meydana çıkarmaktadır. 20. yüzyıla girerken Yunanistan'ın iktisadi ve ticari yönlerinin araştırılması ve analiz sentezinin yapılarak yorumlanması tezin esas amacını oluşturmaktadır. XIX. yüzyılın sonlarına doğru Yunanistan'ın ekonomisini şekillendirecek olaylar ve ticaretini etkileyecek problemler gündeme getirilmektedir. Çalışmada ağırlıklı olarak XIX. yüzyılın son dönemlerine yer verilse de Yunanistan'ın devlet haline geldiği 1830'lara da değinilmektedir. Yunanistan, siyasi hedeflerinin sonucunda ülkenin uğradığı zararlara çözüm aranmaktadır. Tezin Giriş bölümünde Yunanistan'ın bir devlet haline gelmeden önce Osmanlı hakimiyetindeki durumları ele alınmıştır. Tezin ilk ve esas bölümünde birçok ülke gibi Yunanistan'ın son dönemlerine ışık olan 1885 senesinde yayım hayatına başlayan Dersaadet Ticaret Odası Gazetesi incelenmiştir. İkinci bölüm Yunanistan'ın mali durumuna bağlı olarak devletlerle olan ekonomik ilişkilerine ve devletlere karşı borçlanmalarına dair bilgiler verilmiştir. Üçüncü bölümde Yunanistan'ın, borçlanmalarının sona ereceği düşüncesiyle ve gelir artırmak amacıyla gerçekleştirdiği ticareti değerlendirilmiştir. Ancak bu ticaretin durumu şehbender raporları sayesinde meydana çıkarılmıştır. Yunanistan limanlarında yapılan ticaretin getirisi ve yüzyılın son dönemlerindeki durgunluk sebeplerinin bir gazete üslubundan yansıtılmasına sahne olacaktır. Dördüncü bölüm ticaret vasıtasıyla devletlerle anlaşma sağlanması ve ticarete "mütekabiliyet" ilişkisi ele alınmaktadır. Yunanistan'ın 1885-1900 tarihlerine ilişkin makaleleri tümevarım yöntemi kullanılarak meydana çıkarılmıştır.