Doç. Dr. Ferhat Canbolat danışmanlığındaki tezler
10 tez · Hacettepe University
Haksız fiil sorumluluğunda kusur ve etkisi
Çalışmanın amacı, haksız fiilin kusur unsurunu hem pozitif hem de negatif bir biçimde tanımlayarak, somut olaylarda kusura ilişkin uygulanabilir ölçütler vermek, tazminat miktarının belirlenmesi ve sorumluluğun paylaştırılmasında kusurun doğurabileceği etkileri ihtimaller dahilinde somutlaştırmaya çalışmaktır. Çalışmamız üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde kusur ilkesinin sorumluluk hukukundaki tarihi gelişimi betimlenmiş, ardından Türk/İsviçre hukukundaki gelişmeleri etkileyen ülkelerde ve Avrupa haksız fiil hukuku uyumlaştırma çalışmalarında kusurun düzenlenişi ve sorumluluğa etkisi incelenmiştir. Bunu takiben kusuru açıklayan teorilerin özellikleri, birbirlerinden teorik ve pratik farklılıkları ile görüşümüz ifade olunmuştur. İkinci bölümde, öncelikle kusur ile haksız fiilin diğer unsurları olan hukuka aykırılık, nedensellik bağı, fiil ve zarar ile arasındaki ilişki incelenmiştir. Ardından kusurun unsurları olan ayırt etme gücü ve örnek davranıştan sapma incelenmiştir. Uygulamada kolaylık sağlaması amacıyla örnek davranışın belirlenmesinde başvurulacak ana ve yardımcı kıstaslar ve kuralları içeren bir "kontrol listesi" sunulmaya çalışılmıştır. Daha sonra kusurun dereceleri olan kasıt ve ihmal kavramları ile bunların alt dereceleri incelenmiştir. Ardından somut olayda kusuru tespit ederken önem arz eden sorunlar değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde, sorumluluğun doğumunda ve ortadan kalkmasında kusurun etkisinin ardından tazminat miktarının belirlenmesinde kusurun etkisi incelenmiştir. Tazminat miktarının belirlenmesinde failin kusurunun ve zarar görenin kusurunun nasıl dikkate alınacağı doktrindeki tartışmalar ve kusur derecesine ilişkin ihtimaller dahilinde ele alınarak somutlaştırılmaya çalışılmıştır. Daha sonra kusursuz sorumlulukta ek kusurun etkisi incelenmiştir. Bunu takiben, manevi tazminatta kusur değerlendirilmiştir. Son olarak müteselsil sorumlulukta kusurun etkisi ele alınmıştır. Anahtar Sözcükler Kusur, Haksız Fiil, Kasıt, İhmal, Tazminat, Sorumluluk
Elektronik sözleşmelerin kurulması ve geçerlilik şartları
İnternet teknolojisinde meydana gelen gelişmeler sonucunda, sözleşme kurmak için daha öncesinde kullanılmakta olan telefon, faks, televizyon, radyo gibi araçlar artık yerini web sitesi, e-posta ve iletişim uygulaması gibi araçlara bırakmıştır. Bu bakımdan ortaya çıkan yeni durumlara uyum sağlayıp çıkabilecek sorunlara çözüm bulmak ve gerçekleştirilen işlemlerde güven tesis edip faaliyetlerin gelişmesine katkı sağlamak amacıyla hem uluslararası kuruluşlar hem de ülkeler internet ortamında gerçekleştirilen ticari faaliyetler konusunda hukuki düzenlemeler yapmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde; elektronik sözleşmenin tanımı, hukuki niteliği, türleri ve kuruluş şekilleriyle birlikte elektronik sözleşmelere yönelik yapılan düzenlemeler ve elektronik sözleşmelerin benzer işlemlerden farkları ortaya koyulacaktır. İkinci bölümde, elektronik sözleşmenin kurulma aşamalarına ve elektronik sözleşmenin geçerli olabilmesi için gerekli olan şartlara yer verilecektir. Son bölümde ise, tüketicilerin tarafı olduğu elektronik sözleşmeler bakımından tüketicileri korumaya yönelik düzenlemeler ele alınacaktır.
Tüketici işlemi olarak vekalet sözleşmesi
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un kabul edilmesi ile tüketici işlemi olarak kabul edilen sözleşmelerin uygulama alanı oldukça genişlemiştir. Kanun'da tüketici işlemi tanımlanırken vekâlet sözleşmesi de açık olarak belirtilmek suretiyle Kanun kapsamında kabul edilmiştir. Bu doğrultuda tüketici işlemi sayılan vekâlet sözleşmelerine Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ile getirilen düzenlemeler uygulanmalıdır. Vekâlet sözleşmesi hükümlerinin uygulanabileceği tüm sözleşmelerde ayıp hükümlerinin ve haksız şart düzenlemelerinin uygulanması gibi sorunların vekâlet sözleşmesinin niteliğine uygun olarak çözümlenmesi gerekmektedir. Bu kapsamda uygulamada sıklıkla karşılaşılan avukatlık sözleşmesi, teşhis ve tedavi sözleşmesi, kurs sözleşmesi gibi bazı özel sözleşme türlerinden de ayrıca bahsedilmiştir. Avukatlık sözleşmesinde vekâlet verenin tüketici olması hâlinde özel kanun niteliğindeki Avukatlık Kanunu hükümleri saklı kalmak üzere Kanun hükümleri uygulama bulmalıdır. Burada vekâlet veren yönünden inceleme yapılırken vekâlet verenin bu sözleşmeyi mesleki bir amaç ya da ticarî faaliyetleri ile ilgili yapmamış olması gerekmektedir. Teşhis ve tedavi sözleşmelerinde de kamu hastaneleri yönünden Kanun'un uygulama alanı bulmamakta, ancak bunun dışındaki tüm özel sağlık kuruluşlarında Kanun hükümleri uygulanmalıdır. Kurs sözleşmesine ilişkin özel düzenlemeler dikkate alınarak konu incelenmiş ve kurs sözleşmesinin de Kanun kapsamında vekâlet sözleşmesi olarak kabul edileceği tespit edilmiştir. Anahtar Sözcükler: Tüketici, Vekâlet Sözleşmesi, Tüketici İşlemi, Avukatlık Sözleşmesi, Kurs Sözleşmesi, Teşhis Tedavi Sözleşmesi
Kamu ihale sözleşmelerinde banka teminat mektupları ve uygulaması
Devlet, kamu hizmetlerini karşılayabilmek için yaptığı kamu alımlarında özel hukuk kişileriyle sözleşme akdetme yoluna gider. İdare ile özel hukuk kişileri arasında kurulan bu sözleşmeler, kamu ihale sözleşmeleri olarak adlandırılır. Kamu ihale sözleşmeleri, özel hukuk hükümlerine tabi sözleşmelerdir. Kamu ihale süreci, İdarenin ihaleye çıkmasıyla başlayıp kamu ihale sözleşmesinin ifasıyla sona eren hukuki işlemler silsilesidir. Bu süreçte İdare, bazı risklere karşı kendini koruma altına almak zorundadır. Mevzuat, İdarenin bu risklere karşı nasıl koruma altına alınacağını düzenlemiştir. Bu koruma, teminatlarla sağlanır. Bunlar tedavüldeki Türk parası, devlet iç borçlanma senetleri ve banka teminat mektuplarıdır. Uygulamada özel hukuk kişileri, belli durumları garanti altına alması için İdareye hitaben banka teminat mektubu sunarlar. Bu sayede de mevzuatta belirlenen bazı riskler garanti altına alınmış olur. Garanti altına alınan riskin gerçekleşmesiyle beraber İdare, bankadan teminat mektubu tutarının kendine ödenmesini ister. Hukuka uygun bir ödeme talebiyle karşılaşan banka, garanti altına aldığı tutarı İdareye ödemek zorundadır. Ancak banka, hukuka aykırı olan bir ödeme talebine karşı bazı savunma imkânlarına sahiptir. Bu savunma imkânları, İdareye hitaben verilen teminat mektuplarında ise kısıtlıdır. Çünkü İdareye verilen teminat mektupları "ilk talepte" ödeme kaydını içerir. "İlk talepte" ödeme kaydını içeren banka teminat mektuplarında banka derhal ödeme yapmakla yükümlüdür. Bankanın ödeme yapmaktan kaçınabilmesi ancak İdarenin ödeme talebinin likit delillerle hukuka aykırılığının ispatıyla mümkündür. Ayrıca ihtiyati tedbir kararı alınarak geçici bir süreliğine bankanın ödeme yapmasının önüne geçilebilir. Ancak İdareye hitaben düzenlenen teminat mektuplarının ödenmesi, mevzuat hükmü gereği ihtiyati tedbir kararına konu olamaz. Bu da uygulamada bazı hak kayıplarına yol açmaktadır. Çalışmamız, kamu ihale sürecine binaen hazırlanan ve banka ile İdare arasında akdedilen teminat mektupları sözleşmeleri ve bunların uygulamasının incelenmesinden ibarettir.
Sigortalı eşyalar üzerindeki rehin hakkı
Bir hukuki ilişki kapsamında doğan alacağın teminat altına alınması noktasında en çok başvurulan yollardan biri de rehin tesis etmektir. Bir alacağı teminat altına almak amacıyla rehne başvurulan pek çok durumda sigorta da fonksiyon göstermektedir. Zira alacaklının ve rehne konu olan eşya malikinin, rehinli eşyaya ilişkin menfaatlerin sigortalanmasında çıkarı vardır. Malik ve alacaklı, rehne konu eşyaya ilişkin menfaatlerini ayrı sigorta sözleşmeleri ile güvence altına alabilirler. Böyle hallerde aşkın sigorta söz konusu olmayacaktır. Bu noktada malik menfaatinin sigortalandığı haller ayrı bir önem arz etmektedir. Rehne konu olan eşyaya ilişkin malik menfaatinin sigortalandığı hallerde, söz konusu menfaat zarara uğramış ve malik lehine bir sigorta tazminatı doğmuşsa, rehin hakkı sigorta tazminatı üzerinde devam edecektir. Rehin hakkının sigorta tazminatı üzerinde devam ettiği durumlarda, rehin hakkının varlığını bilen ya da bilmesi gereken sigortacı, sigorta tazminatı üzerinde rehin hakları devam eden alacaklıların rızasını almaksızın malike yaptığı ödeme ile borcundan kurtulamayacaktır. Böyle hallerde malik, ek güvence göstermek ve rehne konu eşyayı eski haline getirmek şartıyla sigorta tazminatının ödenmesini talep edebilir. Fakat rizikoya maruz kalmış olmasına rağmen rehne konu eşya hala yeterli bir teminat teşkil ediyorsa, rehinli eşya malikinin sigorta tazminatının kendisine ödenmesini isteme yetkisinin olduğunun kabulü gerekir. Sigorta poliçelerinde yer alan dain-i mürtehin kaydı ise rehnin varlığını sağlayan bir hukuki belge değildir. Bu sebeple sadece sigorta poliçesindeki kayıtlara dayanarak sigorta tazminatı üzerinde rehin hakkının devamını kabul etmek doğru olmayacaktır. Sigorta tazminatı üzerinde rehin devam etse bile talep ve dava hakkı yine malikte olacaktır. Ayrıca rehinli alacaklıya riziko gerçekleşmeden önce de sigorta korumasının devamını sağlamaya dönük belirli imkanlar tanımıştır. Söz konusu imkanları sağlayan düzenlemeler ise sigorta sözleşmesinin sona ermesinden önce ve sonra olmak üzere iki ana ayrım etrafında yapılmıştır.
Organ ve doku naklinde "rıza"
Yüzlerce yıl önceye dayanan organ ve doku nakli denemeleri, özellikle son yarım yüzyılda oldukça başarılı bir konuma gelmiştir. Tıp biliminin organ ve doku naklindeki bu başarısının ardından, naklin hukuki bir zemine kavuşturulması ihtiyacı doğmuştur. Bu amaçla hukuk düzenleri tarafından naklin şartları düzenleme altına alınmıştır. Bununla birlikte organ ve doku nakli konusu, uluslararası alanda da pek çok düzenlemeye konu olmuştur. Bu düzenlemelerden en önemlisi ise İnsan Hakları ve Biyotıp Sözleşmesi'dir. Giriş, üç ana bölüm ve sonuçtan oluşan "Organ ve Doku Naklinde Rıza" başlıklı çalışmamızda, organ ve doku nakillerine rıza penceresinden bakılacaktır. Bu kapsamda organ ve doku nakline ilişkin temel düzenleme olan 1979 tarihli 2238 sayılı Kanun'un rıza hükümleri incelenecektir. Kanun'daki eksikliklerin daha iyi anlaşılabilmesi adına Biyotıp Sözleşmesi ve diğer ülkelerin kanuni düzenlemelerine de yeri geldikçe değinilecektir.
Ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan zararların tazmini
Beden bütünlüğünün ihlali neticesinde meydana gelen maddi zarar çeşitleri 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 54. maddesinde ifade edilmiştir. Hüküm içerisinde sayılan ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan zararlar da bedensel zarar çeşidi olarak madde içerisinde yer almaktadır. Ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan zararlar, gerek doktrinde gerekse yargı kararlarında uzun yıllar boyunca tartışılmış, kavram ve kapsam olarak genel bir çerçeve çizilmeye çalışılmıştır. Bu kapsamda ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan zararlar; zarar görenin çalışma gücünün azalması veya yitirilmesinden bağımsız olarak gelecekte meydana gelecek maddi zararlar olarak tanımlanmaktadır. Ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan zararların diğer zararlardan ayrılması, zarar görenin zararının tam olarak giderilmesi bakımından son derece önemlidir. Bu kapsamda özellikle kişilerin meslekleri, kişisel özellikleri ve piyasa koşulları gibi hususların bu zararın meydana gelmesine sebep olduğu uygulamada görülmektedir. Ayrıca trafik kazalarında meydana gelen artış ve mesleki faaliyetler neticesinde meydana gelen zararlar gibi özellikle bedensel zarara sebep olabilecek durumlarda, sorumluluğun sigorta hukuku bakımından da incelenmesi gerekmektedir. Çalışmanın amacı ekonomik geleceğin sarsılması kavramının tanımlanması ve bundan kaynaklanan zararın tazmininin incelenmesidir. Anahtar Sözcükler: Beden Bütünlüğü, Bedensel Zarar, Ekonomik Geleceğin Sarsılması, Maddi Zarar, Sorumluluk
Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m.66)
Bu çalışmanın amacı, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 66. maddesinde düzenlenen adam çalıştıranın sorumluluğunun incelenmesidir. Bir kusursuz haksız fiil sorumluluğu teşkil eden bu sorumluluk, bir kimsenin, kendisi ile bağımlılık (tâbiiyet) arz eden bir çalıştırma ilişkisi içerisinde iş gören yardımcı kişinin işini görürken hukuka aykırı fiili ile üçüncü kişilere verdiği zarardan sorumlu tutulmasını ifade eder. Bu çalışmada; adam çalıştıranın sorumluluğunun hukuki niteliği, işlevleri, tarihsel kökeni incelenmiş; karşılaştırmalı bakış açısıyla başlıca yabancı ülke hukuklarında adam çalıştıranın sorumluluğuna ilişkin düzenlemeler değerlendirilmiş ve sorumluluğun temel kavramlarının anlamı doktrin ve içtihatlar ışığında belirlenmek suretiyle sorumluluğun şartları ayrıntılı olarak irdelenmiştir. Ayrıca, adam çalıştıranın sorumluluğu ile başlıca diğer sorumluluk hâlleri arasındaki uygulama ilişkisi incelenmek suretiyle adam çalıştıranın sorumluluğunun uygulama alanı tespit edilmeye çalışılmıştır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında konut ve çatılı işyeri kira sözleşmesinin kiraya veren tarafından sona erdirilmesi
Konut ve çatılı işyeri kiraları, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 339 – 356. maddeleri arasında kira sözleşmesinin bir türü olarak düzenlenmiştir. Konut ve çatılı işyeri kirasına ilişkin hükümler, kiracının sözleşmenin zayıf tarafı olarak görülmesi nedeniyle, esas olarak kiracıyı koruma amacı taşımaktadır. Bu koruma, kendini özellikle sözleşmenin sona erdirilmesinde gösterir. Zira kanunda sözleşmenin sona erdirilmesi, kiracı tarafa nazaran kiraya veren bakımından son derece ağır şartlara bağlanmıştır.Bu tezde, konut ve çatılı işyeri kira sözleşmesinin 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında kiraya veren tarafından sona erdirilmesi incelenmiştir. Bu kapsamda ilk olarak sözleşmenin tanımı, unsurları, hukuki niteliği, tarafların borçları ile konut ve çatılı işyeri kira sözleşmelerinin uygulama alanı, bu kira türüne özgü getirilen bağlantılı sözleşme yasağı, kiracı aleyhine değişiklik ve düzenleme yasağı gibi çalışmanın esas konusuyla bağlantılı olan diğer konulara değinilmiştir. Ardından konut ve çatılı işyeri kira sözleşmesinin kiraya veren tarafından hem genel hükümler hem de konut ve çatılı işyeri kirasına özgü hükümler kapsamında sona erdirilmesinin şartları incelenmiştir. Son olarak da sona ermenin hüküm ve sonuçları ele alınmıştır.
İfaya eklenen ceza koşulu
Kanun koyucu alacağı kuvvetlendirmek ve temin amacıyla rehin, kefalete benzer bir teminat olarak ceza koşulu kurumunu düzenlemiştir. Ceza koşulunun bir türü olan ifaya eklenen ceza koşulu, özellikle borcunu kararlaştırılan zamanda veya yerde teslim etmeyen borçlu üzerinde bir baskı aracı olmaktadır. TBK m. 179/2'de düzenlenen ifaya eklenen ceza koşulu ile alacaklı hem asıl borcun hem de cezanın ifasını talep edebilmektedir. Hükümde yer alan ceza koşulunun talep edilebilmesi için asıl sözleşmede kararlaştırılan borca aykırı davranışın gerçekleşmesi, alacaklının hakkından açıkça feragat etmemiş olması ve ifayı kabul sırasında saklı tutma beyanında bulunmuş olması şarttır. Alacaklı ifaya eklenen ceza koşulunu hiçbir zarara uğramamış olsa dahi talep edebilir. Fahiş miktarda olan ifaya eklenen ceza koşulunun indirilmesinin talep edilebilmesi mümkündür. Ceza miktarından daha fazla bir zarara uğradığı iddiasında olan alacaklı bu zararının tazminini talep edebilir. Uygulamada sıklıkla ifaya eklenen ceza koşulu kayıtlarına yer verilmektedir. İnşaat sözleşmelerinde teslim tarihine uyulmasını sağlamak, akaryakıt bayilik sözleşmelerinde minimum satış taahhüdüne uyulmasını sağlamak, sistem kullanım anlaşmalarında sisteme zarar verilmemesi ve borçların gereği gibi yerine getirilmesini sağlamak amacıyla ifaya eklenen ceza koşulu kararlaştırılmaktadır.