Doç. Dr. Sinan Ayyıldız danışmanlığındaki tezler
10 tez · Ankara Music and Fine Arts University
Talip Özkan'ın saz icrasının tavır özellikleri açısından incelenmesi
Talip Özkan'ın icra profili geleneksel icra ile şehirleşmeyle başlayan kentli icra arasındaki geçişi yansıtan bir özellik barındırmaktadır. Talip Özkan Anadolu müzik kültürlerine ait üslupları iyi bilen bir icracı olmakla beraber Kafkasya bölgesi gibi farklı müzik kültürleri ile de teması bulunmaktadır. Bunlara ek olarak araştırmacı, derlemeci, akademisyen gibi kimlikleriyle de yer yer ön plana çıktığı bilinmekte olup her anlamda müzikle olan çeşitli etkileşimleri dikkat çekmektedir. Talip Özkan yöresel üslupları iyi özümsemiş bir icracı olmanın dışında asıl olarak gençlik dönemi sonrası olgunlaşma ve olgunluk dönemlerinde görülebilen yorumcu kimliğiyle birlikte kişisel tavrının ön plana çıktığı bir icracı profili çizmektedir. Bu doğrultuda kullandığı saz çalış tekniklerini virtüözite seviyesinde sergilemekte olup bunun paralelinde icra ettiği repertuvarı seviye bakımından seçkin eserlerden oluşturmaktadır. Özkan'ın icra tavrında öne çıkan bir diğer özellik de ezgileri sıklıkla kendi anlayışına göre yorumlamasıdır. Ezgileri işleyiş şeklinin her an yenilenebilen bir icra anlayışına oturttuğu düşünülmekte olup ezgileri ritmik, melodik ve kısmen armonik olarak yeniden şekillendirmekte ve bu doğrultuda icra ettiği birçok ezgi bulunmaktadır. Özkan multi-instrumentalist kimliği ile farklı çalgılarla olan temasını uyarlama anlayışı çerçevesinde değerlendirmekte olup bu doğrultuda çalgılara ait teknik özellikleri ve repertuvarı saz icrasına yansıttığı görülmektedir. Bu açıdan bakıldığında özellikle bağlı bulunduğu kültürel yapıdan zeybek ezgilerini saza aktardığı bilinmekte ve bu konuda çeşitli çevrelerde referans icracı olarak kabul edilmektedir. Çalışmamızın asıl konusunu oluşturan Özkan'ın icra tavrının ne tür özellikler barındırdığı çok yönlü başlıklar altında incelenecektir. Bu doğrultuda sırayla birinci bölümde çalışmanın amacı, yöntemi, sınırlıkları, problemler ve alt problemler ele alınacaktır. İkinci bölümde; Özkan'ın hayatı genel bir bakış açısıyla kronolojik olarak ele alınacaktır. Üçüncü bölümde Özkan'ın müzikal açıdan birden çok anlayışı ele alınacak olup bu doğrultuda transkript edilen eserler üzerinden çeşitli analizler yapılacaktır.
Azerbaycan âşık sazı icra teknikleri ve mızrap kalıplarının Anadolu sazına aktarımı
Bu çalışmada, Azerbaycan âşık sazı icra teknikleri, mızrap kalıpları incelenmiş olup Anadolu sazında uygulanan icra teknikleri, mızrap kalıpları ile benzerlikleri, farklılıkları tespit edilmiştir. Çalışmanın amacı, Azerbaycan âşık sazında uygulanan icra tekniklerini ve mızrap kalıplarını Anadolu sazına aktarmaktır. Bu amaç doğrultusunda konu ile ilgili literatür taraması yapılmış olup, ayrıca ses ve görüntü kayıtları incelenmiştir. Bu kapsamda ihtiyaç duyulan yeni terimler üretilmiş ve mızrap kalıplarını ifade etmek amacıyla yeni bir kodlama sistemi geliştirilmiştir. Azerbaycan âşık sazının bünyesinde barındırdığı zengin mızrap kalıplarını ve her ne kadar Anadolu sazında benzer icra teknikleri görülse de farklı uygulanış biçimleri ile icra tekniklerini ortaya çıkarmak ve daha sonrasında yapılacak olan benzer çalışmalara farklı bir bakış açısı ile kaynak teşkil etmek hedeflenmiştir. Çalışma içerisinde tespit edilen icra teknikleri ve mızrap kalıplarına örnek olarak Azerbaycan âşık müziğinin önemli icracılarından âşık havaları notaya alınmıştır. Çalışmanın sonucunda Azerbaycan âşık sazı, yapısal olarak Anadolu sazına en yakın çalgılardan birisi olduğu ancak iki çalgının bölümlerinin adlandırmalarında farklılıklar olduğu tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra Azerbaycan âşık sazı farklı tel sayıları ile görülse de yaygın olarak üç tel grubu olmak üzere sekiz ya da dokuz tel sayısı ile icra edildiği saptanmıştır. Azerbaycan âşık sazında uygulanan yedi akort biçimi tespit edilmiştir. Bu akort biçimleri kendi içinde çeşitli varyasyonları barındırmaktadır. Bazı akort biçimlerinin ise Anadolu sazında da uygulandığı görülmektedir. Ayrıca Azerbaycan âşık sazı icra tekniklerinin ve mızrap kalıplarının Kuzeydoğu Anadolu bölgesi saz icra üslubuna ciddi etkileri olduğu ve Anadolu şehir müzik kültüründe bazı bireysel saz icracılarının da kişisel tavırlarında Azerbaycan âşık sazı mızrap kalıplarını veya benzer uygulamaları icra ettikleri tespit edilen diğer bulgular arasında yer almaktadır. Sonuç olarak Azerbaycan âşık sazı icra tekniklerinin Anadolu sazında görülmeyen uygulanış biçimleri Anadolu sazına aktarılmıştır. Öte yandan Azerbaycan âşık sazı mızrap kalıplarının ise eserlerin düzüm şekline göre farklı ritmik değerlerde Anadolu sazının repertuvarında yer alan eserlere uyarlanmıştır. Ayrıca bazı uyarlamalarda âşık sazı mızrap kalıplarının birleşiminden yola çıkarak üretilen yeni mızrap kalıplarının da uyarlanabildiği görülmüştür. Anahtar Kelimeler: Saz, Âşık Sazı, Azerbaycan Âşık Müziği, Âşıklık Geleneği, Uyarlama, İcra Tekniği, Mızrap Kalıbı
İcra ve notasyon uyumu açısından Türk halk müziği notasyon anlayışlarının incelenmesi
Bu tez çalışmasında, Türk Halk Müziği'nde notasyon ve icra uyumu çeşitli yöntemlerle ele alınmış, icra uygulamalarının notasyon unsurları ve anlayışları çerçevesinde yazıya nasıl aktarıldığı incelenmiştir. Yapılan incelemelerle örnekleme dahil edilen notasyon örnekleri kullanılarak icra ve notasyon üzerine durum tespiti yapmak amaçlanmıştır. THM notasyon anlayışlarında icra özelliklerinin gösterimi bakımından notasyon unsurlarının ne şekilde kullanıldığını inceleyen bu araştırmada, tarama modeli; fenomenolojik, etnografik ve sanat temelli araştırma desenleri; literatür taraması ve doküman analizi yöntemleri kullanılmıştır. Araştırmada tercih edilen veri toplama yöntemi, araştırma deseni ve araştırma modeli, bu tezin dört başlıkla şekillenmesinde etkili olmuştur. Bu başlıklar; Giriş, Müzik Yazılarının Kısa Tarihçesi, Notasyon ve Türk Halk Müziği, Sonuç şeklinde adlandırılmıştır. Çalışmanın kapsamı, niteliği, hedefi, yöntemi, problemi, evreni, örneklemi ve sınırlılıkları "Giriş" başlığı altında detaylıca ele alınmıştır. Çalışmada kullanmak için tercih edilen terminolojik unsurlar gerekçeleriyle birlikte yine aynı bölümde açıklanmıştır. Tezin giriş bölümünde müzik yazılarının tanımı, amacı, işlevi, müzik yazı sistemilerinin gereksinimlerinden kısaca bahsedilmiş, konuyla ilgili alanyazında mevcut bilgilere yer verilmiştir. Bu bölümde, okuyucuya konu hakkındaki genel bilgilerin verilmesi amaçlanmıştır. Sonraki başlıkta müzik yazılarının kısa tarihçesi Batı müziği ve Türk müziğinde kullanımlarına göre iki alt başlıkla ele alınmıştır. Batı müziğinde kullanılan müzik yazıları; harf yazıları, harf-şekil yazıları, nota yazıları ve tablaturlar olmak üzere dört ayrı grupta incelenmiştir. Türk müziğinde kullanılan müzik yazıları ise harf yazıları, harf-şekil yazıları ve nota yazıları olmak üzere üç ayrı grupta ele alınmıştır. Bu bölümde daha çok kronolojik bir şekilde notalama sistemlerinden bahsedilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde, ilgili alanyazında yer alan Türk Halk Müziği notasyonları özelindeki bilgiler derlenerek sunulmuştur. Anadolu'da yapılan ilk derleme çalışmalarının ardından yayımlanan notasyon örneklerinden, notasyon üzerine yapılan çalışmalardan, bazı toplantılarda notasyonla ilgili gündem maddelerinden bahsedilmiştir. Türk Halk Müziği notasyonlarında notasyon unsurlarının kullanımının ele alındığı üçüncü bölümün ilk alt başlığında her notasyon unsuru ayrı bir başlık olarak ele alınmış, notasyon unsurlarının Avrupa notasyon sistemi ve Türk Halk Müziği'nde kullanıldığı işlevler verilmiştir. Çoğunluğu Cumhuriyet Dönemi olmak üzere çeşitli dönemlerde geliştirilen notasyon anlayışları, çalışmanın üçüncü bölümünde yer alan "Türk Halk Müziği'nde Notasyon Anlayışları" başlığı ile incelenmiştir. Bu bölümde yapılan incelemelerde Charles Seeger, Erol Parlak ve Matthew Warren tarafından yapılan sınıflandırmalardan faydalanılmıştır. Seeger'in "kuralcı" ve "tanımlayıcı", Parlak'ın "tespit" ve "icra", Warren'in ise "yapısalcı" ve "yapısökümcü" notasyon sınıflandırmaları ile THM notasyonlarında notistlerin notasyon yaklaşımları ele alınmıştır. İcra kayıtları ile notasyon örneklerinin karşılaştırıldığı ve belirsizlik, kimlik, zaman-mekan ilkeleri üzerinden bazı bulguların verildiği bölüm, İcra ve Notasyon Uyumu Açısından Türk Halk Müziği Notasyonları olarak başlıklandırılmıştır. Bu başlık altında özellikle aynı eserin farklı kişi/kurum tarafından derlenmiş kayıtları ve yazılmış notasyon örnekleri, tespit edilmiş, yorumlanmış ve değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonuç bölümünde, elde edilen bulgular hedefler ve problemler doğrultusunda ele alınarak yorumlanmıştır. Yapılan çalışmada; notasyonun detay durumu, perde gösterme yöntemi ve tarihsel süreçler gibi etmenlerin notasyonların sınıflandırılmasında etkili olduğu, Türk Halk Müziği'nde notasyon anlayışlarının belli bir gelişim çizgisinde ilerlediği, notasyon anlayışlarının Charles Seeger, Erol Parlak ve Matthew Warren tarafından yapılan sınıflandırmalarda belli karşılıklarının olduğu, Türk Halk Müziği notasyonlarında farklı dönemlerde bazı yaklaşımların benimsendiği ve benimsenen yaklaşımlardan yeni anlayışların ortaya çıktığı, eğitim alanında yazılan notasyonlarda betimsel işaretlere sıkça yer verilirken analiz ve icra notasyonlarında betimsel unsurların daha az kullanıldığı, analiz notasyonlarında yeni transkript veya belli transkriptlerin renklendirilmiş versiyonlarından faydalanıldığı, dinamik ve artikülasyon başta olmak üzere bazı notasyon unsurlarının kullanılmadığı veya az sayıda kullanıldığı, notasyonlarda bu gibi belirsiz unsurların icracı tarafından yorumlanmaya müsait olduğu sonuçlarına ulaşılmıştır.
Saz icrasında bozuk düzende açık tellerin aktif kullanımıyla ezgi oluşturma yöntemleri
Altı bölümden oluşan bu çalışma "giriş", "konu hakkındaki genel bilgiler", "kavramsal çerçeve", "açık teller ile ezgisel hareket oluşturma yöntemleri", "tüm ahenklerde açık tel kullanım olanakları ve uygulama örnekleri" ve "sonuç ve öneriler" bölümlerinden oluşmaktadır. Çalışmada bozuk düzende ve mızraplı saz icrasında, açık tellerin aktif kullanımıyla ezgisel hareketleri seslendirme yöntemi önermek hedeflenmiştir. Betimsel araştırma modeli kullanılarak yapılan bu çalışmada belirlenen model sazın özellikleri, Sinan Ayyıldız tarafından sayısal verilere dönüştürülerek, bir tablolama yazılımı olan excel programına aktarılmış ve "SAS" isimli veri toplama uygulaması oluşturulmuştur. Çalışma içerisinde bu uygulamanın çalışma prensibi detaylı bir biçimde açıklanmıştır. Çalışmanın problem ve alt problemlerini çözmek amacıyla ihtiyaç duyulan, model sazın tüm pozisyonlarında açık tellerin kullanım olanakları, on iki ahenk ve sınırlılıklar çerçevesindeki perde düzenlerinde açık tellerin konumu, sayısı gibi verileri toplamak için "SAS" uygulaması kullanılmıştır. Dolayısıyla on iki ahenkte ve sınırlılıklar çerçevesindeki perde düzenlerinde, çalışmamızca tanımlanan "verimli pozisyonlar" ve "verimli ahenkler" tespit edilmekle beraber, verimsiz pozisyon ve ahenkler de ortaya konmuştur. Bir diğer yandan, açık teller ile mızraplı icrada ezgisel hareket oluşturma teknikleri, tüm olasılıklarıyla açığa çıkarılmıştır. Elde edilen veriler, çalışmanın problem ve alt problemleri çerçevesinde değerlendirilmiş, ortaya konulan icra yöntemlerinin, on iki ahenkte ve sınırlılıklar çerçevesindeki perde düzenleri üzerinde kullanılabilirliği, çeşitli ezgisel hareket örnekleri ve eser örnekleri ile gösterilmiştir. Çalışmanın sonucunda en verimli ahenkler, dokuz adet verimli pozisyon bulundurması sebebiyle kürdi perde düzeni için davud ahengi ve buselik perde düzeni için kız ahengi olarak tespit edilmiştir. Bütün ahenklerle ve sınırlılık çerçevesindeki perde düzenleri ilgili verimlilik bilgileri, sonuçlar bölümünde bulunan "ahenk verimliliği tablosu"nda detaylı olarak verilmiştir. Ayrıca sınırlılıklar çerçevesindeki çeşitli perde düzenlerinde altı adet hiç açık tel bulundurmayan ahenk tespit edilmiştir. Buna karşın çeşitli perde düzenleri için ahenkler incelenmiş, on sekiz tanesinde üç adet açık telin hepsinin bulunduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak açık tellerin aktif kullanımıyla ezgisel hareket oluşturma yönteminin açık tel bulunduran bütün verimli ahenklerde kullanılabileceği anlaşılmıştır.
Dutar icrasında sağ el teknikleri
Bu çalışma, dutar icrasında karşılaşılan sağ el vuruş (pençe) tekniklerinin ve bu tekniklerin çeşitli konfigürasyonları sonucunda oluşan sağ el vuruş kalıplarının tespitinin, analizinin ve tasnifinin yapılması amacıyla hazırlanmış bir yüksek lisans tez çalışmasıdır. Çalışma boyunca öncelikle kapsamlı bir şekilde literatür taraması yapılmış, ardından literatür taraması sonucunda elde edilen kaynaklardan faydalanılarak dutarın bilinen yaklaşık 4350 yıllık tarihçesinden bahsedilmiştir. Daha sonra, geçmişten günümüze çeşitli değişim/gelişimlere uğrayarak türemiş olan 13 dutar türünün fiziksel özellikleri; üretim yöntemi, üretilen malzemesi, kullanılan tel türü, perde sayısı gibi hususlara değinilerek açıklanmıştır. Hemen akabinde dutarın akort sistemi, perde dizilimi, kullanıldığı repertuvarı gibi konulara değinilmiş ve dutar transkripsiyonunda kullanılan notasyon şekilleri tanımlanmıştır. Dutar icrasının notaya aktarıldığı geleneksel notasyon şeklinin ve çeşitli araştırmacı/akademisyen/müzisyenler tarafından geliştirilen diğer transkripsiyon şekillerinin farklı yönlerden eksik olduğu tespit edilmiş, çalışmada kullanılmak üzere, aslında mızrapsız saz/bağlama icrasını (şelpe) ifade etmek için geliştirilmiş olan ancak, dutar icrasını da kapsamlı bir şekilde aktarmaya olanak tanıyan yeni bir notasyon tercihi yapılmıştır. Ek olarak, dutarda uygulanan sağ el vuruş tekniklerinin mızrapsız saz/bağlama icrasında uygulanan sağ el pençe teknikleri ile uygulanış biçimi ve uygulanış amacı bakımından benzerliklerine değinilmiş, buradan hareketle, dutarda uygulanan sağ el vuruş tekniklerini ifade etme hususunda yeni bir terminoloji tercihi yapılmıştır. Daha sonra, çalışmada belirlenen örneklemlerin internet ortamındaki icra videoları analiz edilerek dutarda uygulanan sağ el vuruş teknikleri tespit edilmiş, tespit edilen tekniklerin her biri transkripsiyonlarda kullanılmak üzere sembolize edilmiş, uygulanma şekli gözetilerek fotoğraflanmış ve detaylı bir şekilde tanımlanmıştır. Ardından, bu tekniklerin çeşitli şekillerde kombinasyonu sonucunda birçok sağ el kalıbının oluştuğundan söz edilmiş, bu kalıpların dutar icrasının karakteristik yapısını oluşturduğundan bahsedilmiş ve kalıpların aktarımını sağlayacak bir sınıflandırma yapılarak ilgili kalıplar ortaya çıkarılmıştır. Bu sınıflandırmaya göre; dutarda iki tip sağ el kalıbı görülmektedir. İki, üç ve dört vuruştan oluşan, çok çeşitli ritmik, metrik ve teknik şekillerde icra edilen kalıplar "ana pençe kalıpları", ana pençe kalıplarının çeşitli şekillerde bir araya gelmesi sonucunda oluşan kalıplar ise "birleşik pençe kalıpları" olarak adlandırılmıştır. Bu sınıflandırma sonucunda oluşmuş ana pençe kalıplarının özellikleri kapsamlı bir şekilde açıklanmış, yapılan tasnif ve sembolizasyon yaklaşımı ile birleşik pençe kalıplarının sistematik bir şekilde analiz edilmesi sağlanmıştır. Böylelikle, çalışma sınırlılıklarında belirtilen üç dutar türünü; yani Özbek, Uygur ve Türkmen dutar icrasını temsil eden çalışmanın örneklemleri Abdurahim Hamidov, Guzal Muminova, Abdurehim Heyit, Annaseýit Annamyradow ve Yslamguly Annagulyýew'in internet ortamındaki icra videolarından birçok birleşik pençe kalıbı tespit ve analiz edilmiş, bu kalıpların transkripsiyonları ilgili başlıklar altında paylaşılmıştır.
Neşet Ertaş'ın saz icrasındaki tavır özelliklerinin incelenmesi
"Neşet Ertaş'ın Saz İcrasındaki Tavır Özelliklerinin İncelenmesi" başlıklı bu çalışmada "Bozkırın Tezenesi" deyimi ile anılan Ertaş'ın saz icrasında kişisel tavrına yansıyan en önemli özellikler incelenmiştir. Ertaş, kullandığı sazların yapısı ve değişimleri ile birlikte, geçmişte beslendiği, babası Muharrem Ertaş, Hacı Taşan, Çekiç Ali ve Bayram Aracı gibi güçlü saz ustalarının çalım tekniklerinden etkilenerek kendine münhasır bir saz çalma tavrı oluşturmuş olup bu tavır bugün "Neşet Tavrı" olarak bilinmektedir. Çalışmamızın konusunu oluşturan Ertaş'ın saz icrasındaki tavır özellikleri farklı başlıklar altında incelenmiştir. Bu doğrultuda sırayla birinci bölümde çalışmanın amacı, yöntemi, evren ve örneklemi, sayıltıları, sınırlılıkları, problem durumu ve notasyon ve terminoloji tercihleri ele alınmış olup, ikinci bölümde; Ertaş'ın hayatı ve müzikal yaşantısı özetleyici bir bakış açısıyla kronolojik olarak ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise Ertaş'ın transkript edilen 15 eser üzerinden çeşitli analizler yapılarak onun saz tavrına ilişkin bulgular elde edilmiştir. Elde edilen bulgular çeşitli video ve ses kayıtları ile desteklenmiştir. Örneklem için seçilen 15 eserin ve bulguları destekler nitelik taşıyan video ve ses kayıtlarının analizleri ile elde edilen müzikal verilerden yola çıkarak, Ertaş'ın kişisel icra tavrına yansıyan bazı bulgular elde edilmiştir. Elde edilen başlıca bulgular şunlardır: Ertaş, saz icrasında beden dilini aktif bir biçimde kullanmaktadır. Ertaş'ın kullandığı sazlar büyük tekneli sazlar olup, icra esnasında sağ elini genellikle eşiğe yakın bir şekilde konumlandırmaktadır. Sap boyunca alt telde aktif olarak kullandığı sol elini zaman zaman kapağın üzerindeki perdelerin olmadığı bölümde de icra etmekte ve bu bölgede hassas bir entonasyon ile ezgileri seslendirmektedir. Ertaş, olgunlaşma döneminden itibaren icra ettiği sazlara diğer icracıların sazlarında görülmeyen çok sayıda perde eklemiş ve hayatı boyunca "çoklu perde" anlayışını benimsemiştir. Ertaş'ın icra ettiği ezgiler genellikle sazın alt tel 5. pozisyonunda yer alan perdede karar vermektedir. Kapağa darp vuruşlarında sadece serçe parmağını hafif sertlikte vurduğu eserler tespit edilmektedir. Bazı eserlerde de orta, yüzük ve serçe parmaklarının tırnak kısımlarını kapağa perküsif şekilde vurduğu tespit edilmektedir. Bazı eserlerde ise kapağa çok sert, dik ve dairesel şekilde vuruşlar yaparak icra ettiği görülmektedir. Çalışmada Ertaş'ın sağ ve sol el teknikleri ayrıntılı olarak incelenmiş ve icra tavrına yansıyan özellikler üzerinde durulmuştur. Ertaş'ın icrasında farklı tipte mızrap kalıplarını kullandığı ve bazı motif ve ezgi kalıplarının çeşitli varyantlarına icralarında sıkça yer verdiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak Neşet Ertaş usta bir saz icracısı olup, ürettiği eserlerin icra çıtasını yükseklerde tutmakta ve sürekli çeşitlendirip doğaçlayarak dinamik bir yapıda duyurmaktadır. Çocuk yaşlardan beri davul, darbuka dışında cümbüş ve keman gibi perdesiz sazlar çaldığı bilinmekte ve bu sazlara ait bazı teknik özellikleri saz icrasına yansıttığı görülmektedir. Kendisine münhasır motifleri, mızrap tekniği, farklı süslemeleri elde ederken uyguladığı kendine özgü icra teknikleri onun tavrını yansıtan önemli unsurlardır.
Harput yöresindeki uzun hava formundaki eserlerin makam, form ve ses icrası özellikleri bakımından incelenmesi
Bu çalışmada, Harput yöresinde seslendirilen uzun havaların makam, form ve ses icrası özellikleri tespit edilerek müzikal analizi yapılmıştır. Daha önce Harput müziği hakkında "ses icrası"na odaklanan bir araştırma örneğine rastlanmamış olması çalışmayı özgün kılan unsurlardandır. Örneklemin içinde yer alan eserlerin müzikal analizi sonucunda Harput ses icrasının karakteristik özellikleri tespit edilmiştir. Çalışmanın amacı, yöntemi, evreni, örneklemi, sınırlılıkları, sayıltıları, literatür özeti problemi ve hipotezi "Giriş" başlığında detaylıca ele alınmıştır. Çalışmada tercih edilen notasyon kullanımı da sebepleriyle bu bölüm içerisinde açıklanmıştır. Sonraki başlıkta, "Kısa Harput Tarihi ve Harput Müziğinin Edebi Yönü" adlı ana başlık, iki alt başlık altında değerlendirilmiştir. İlk alt başlık içerisinde bu bölgedeki kültürün çeşitliliği ve zenginliğinin sebeplerinin ele alındığı bir bölüm yazılmıştır. Harput'un tarihsel süreçleri ve bu süreçlerin kent kültürü üzerine etkileri işlenerek, edebiyat ve müzikle olan bağlantısı kurulmaya çalışılmıştır. İkinci alt başlık altında edebi konulara değinilmiştir. Divan edebiyatının Harput müziğinde yansımaları ile birlikte tasavvufun ve din musikisinin bu bölgedeki önemi vurgulanmıştır. Ayrıca, bazı eserlerin ses icrasında aruz vezni olması nedeniyle aruz konusuna dair bilgiler verilmiştir. Ek olarak çalışmada analiz edilen bazı şiirlerin özgün anlamları açıklanmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde "Makam Kavramı ve Harput Yerel Makamları" başlığı ve alt başlıklarında, bu bölgedeki makamsal yapının tespiti ve yerel isimlendirilmeleri genelden özele yöntemi ile incelenmiştir. Makam kavramının ele alındığı bu bölüm içerisinde "ezgi çekirdeği" ve "ezgi kalıpları" gibi terimlerden de bahsedilmiştir. Ayrıca çalışma içerisinde müzikal analizi yapılan eserlerin ezgi çekirdekleri ve form çizelgeleri oluşturulmuştur. Çalışmanın dördüncü bölümünde "Uzun Hava Formu Ve Harput Yöresindeki Örnekleri" başlığı ve alt başlıklarında "uzun hava" kavramı işlenmiştir. Bu terimin kaynaklarda nasıl tanımlandığı açıklanmıştır. Alt başlıklarda Harput yöresinde seslendirilen "hoyrat", "maya", ve "gazel"e değinilmiştir. Çalışmanın beşinci bölümünde "Geleneksel Ses İcracılığına Özgü Kavramlar" başlığı ve alt başlıklarında, dilbilimi ve müzikoloji açısından ağız ve hançere kavramları açıklanmıştır. Çalışmanın altıncı bölümünde "Harput Uzun Havalarının Ses İcrası Analizleri" başlığında ise belirlenen ve notaya alınan eserlerin kalıp ezgi, motif, süsleme ve hançere kavramları açısından nota örnekleriyle desteklenerek detaylıca analiz edilmiştir. Bu bölümün amacı, ses icrasının detaylı analizini yapmak ve eser içerisinde gerçekleşen önemli icra özelliklerini vurgulamaktadır. Çalışmanın yedinci bölümünde "Harput Ses Tekniği Hakkında Tespitler" başlığında; konunun daha genel bir teknik kullanım içerisinde ele alınması hedeflenmiştir. Sesin bu bölgede icracılar tarafından nasıl kullanıldığı uluslararası kaynaklardan incelemelerle desteklenerek açıklanmıştır. Çalışmada, Harput'un çok eskiye dayanan kent kültürünün müzik ve edebiyatın gelişimini sağlayan etmenlerden en önemlisi olduğu, buna bağlı olarak kent yaşamının makamsal müziğin oluşumuna etki ettiği, Harput'ta oluşan yerel makamların ifade edilen eseri tanımlayan bir "beste" anlamına geldiği, ses icrasında analiz edilen eserlerde karakteristik motif ve ezgi kalıplarının olduğu, ses icrasında mordan, tril ve vibrato süslemelerinin kullanıldığı gibi sonuçlara ulaşılmıştır.
İran Ehl-i Hak Tanbûrunda kullanılan icra tekniklerinin Anadolu sazına aktarımı
İran Ehl-i Hak Tânbur Sazı kökleri çok eski tarihlere dayanan bir çalgıdır. Bu çalgıda özellikle sağ el icra tekniklerinin (pençe tekniklerinin) zengin uygulama biçimlerine rastlanmaktadır. Bu çalgıdaki sol el icra teknikleri Anadolu Sazında uygulanan icra teknikleri ile benzeşmekte olsa da her iki sazdaki sağ el icra teknikleri uygulama biçimleri ve pençe kalıpları açısından ciddi farklılar göstermektedir. Bu çalışma, Ehli Hak (Yârsân) topluluğuna özgü tanbûr icrasında karşılaşılan pençe (sağ el) tekniklerinin ve bu tekniklerin çeşitli uygulama biçimleri sonucunda ortaya çıkan pençe kalıplarının tespitinin, analizinin ve tasnifinin yapılmasını amaçlayan bir yüksek lisans tezidir. Araştırmanın ilk bölümünde, çalışmanın amacı, kapsamı, yöntemi, temel kavramları, kullanılan terimler ve notasyon tercihleri ayrıntılı şekilde açıklanmıştır. Evren ve örneklem başlığı altında, analiz edilen tanbûr icracılarının seçilme gerekçeleri ve kaynak kayıtları ortaya konmuştur. Kuramsal arka plan ve organoloji bölümünde, Ehl-i Hak inancının temel özellikleri, tanbûrun bu inançtaki tarihsel ve kültürel rolü, tanbûr teriminin etimolojisi, enstrümanın tarihsel gelişimi, gövde ve sap yapısı, kullanılan malzemeler, tel ve akort sistemleri, perde dizilimi, yapım teknikleri ve geleneksel icra ortamları detaylı olarak ele alınmıştır. Tanbûrda uygulanan icra teknikleri ve notasyonu başlığı altında; pençe tekniklerinin tarihi gelişimi, bölgesel farklılıklar, rast ve çep gibi temel vuruş türleriyle birlikte, tekli, ikili, üçlü, dörtlü, beşli, altılı, yedili ve daha fazla vuruştan oluşan tüm pençe kalıplarının fiziksel uygulamaları, parmak kombinasyonları ve bölgesel kullanımları örneklerle açıklanmıştır. Bütün bu pençe kalıpları, uygulama örnekleri, fotoğraflar, nota sembolleri ve karekodlarla erişilebilen videolarla desteklenmiştir. Ayrıca, kullanılan notasyon sistemlerinin avantajları ve sınırlılıkları, çalışmada tercih edilen sembolizasyon ve analiz yöntemleriyle birlikte sunulmuştur. Teknik analiz ve uygulama bölümünde, Ali Akbar Moradi, Kaykhosro Pournazeri, Sohrab Pournazeri, Seyyed Arash Shahriyari ve Seyyed Khalil Alinejad gibi önemli tanbûr icracılarının solo ve toplu performanslarından elde edilen pençe teknikleri ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Analizler; sağ el vuruş kombinasyonları, ölçü yapıları, tempo değişimleri ve icracıların yorum farklılıkları üzerinden gerçekleştirilmiştir. Bu bulgular, notasyon örnekleriyle sunulmuştur. Tanbûrdaki pençe teknikleri ve pençe kalıplarının Anadolu sazı icrasına aktarımı kapsamında; aşağı ve yukarı yönlü tekil mızrap vuruşlarının, takma mızrap vuruşlarının, sürüklemeli mızrap vuruşlarının ve çoklu mızrap vuruşlarının tamamı pençe tekniğiyle uyarlanmış, her bir mızrap vuruşu tipi farklı yaklaşımlarla teknik ve müzikal açıdan değerlendirilmiştir. Sonuç ve öneriler bölümünde, Ehl-i Hak tanbûrunda kullanılan pençe tekniklerinin ve pençe kalıplarının Anadolu sazı icrasına aktarımıyla ilgili ulaşılan bulgular ayrıntılı olarak değerlendirilmiş; bu bulguların müzik eğitimi, icra süreçleri, aranjman yaklaşımları ve etnomüzikolojik çerçevedeki yansımaları ile alana yönelik önerilere kapsamlı şekilde yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: İran Ehl-i Hak Tanbûru, Pençe Tekniği, Pençe Kalıbı, bağlama, saz
Bozuk düzen saz/bağlama icrasında akor yürüyüşleri ve modal diziler üzerine icra yöntemleri
Bu çalışmada, bozuk düzene akort edilmiş saz/bağlama ile majör dizi modları ve akor yürüyüşleri üzerine icra yöntemleri sunulmuştur. Çalışmanın amacı, modal dizi ve akorların saz klavyesi üzerinde birbirleri ile olan konumsal ilişkileri belirlenerek modal haritalar vasıtası ile on iki tonda icra olanaklarını tespit etmeye yönelik katkı sağlamaktır. Bu amaç doğrultusunda konu ile ilgili teorik bilgiler, çalışmanın sınırlılıkları çerçevesinde temel olarak verilmiş olup özellikleri tanımlanan model saz ile ilişkilendirilerek aktarılacak olan icra yöntemlerine yönelik bir zemin oluşturulmuştur. Sazın bünyesinde barındırdığı bozuk düzen akort sistemi özelindeki çokseslilik unsurlarını ortaya çıkarma ve daha sonrasında yapılacak olan benzer çalışmalara farklı bir bakış açısı ile kaynak teşkil etme gayreti içerisinde geliştirilen icra yöntemleri, çalışma içerisinde ayrı bir bölümde yer alan özgün etütler ile desteklenmiştir. Son olarak çalışma kapsamında elde edilen sonuçlar ve icra yöntemlerine dair öneriler çalışmanın sonunda paylaşılmıştır
Saz (bağlama) için yazılmış solo çalgısal eserlerin kompozisyon stratejileri bakımından incelenmesi
Sazın gelişim süreci içerisinde özellikle 90'lardan itibaren başlayan kişisel üretimler artmaya başlamış, günümüzde repertuvar açısından geniş bir sayıya ulaştığı gözlemlenmiştir. Her bestecinin kendine has tavır ve üsluplarıyla yazdıkları müzikler, sazın gelişimini sağlamış, kayda değer çalışmaların olduğu görülmüştür. Bu çalışma, saz için yazılan solo çalgısal eserlerin kompozisyon stratejilerinde nasıl müzikal malzemelerden yararlandıklarını inceleyecektir. Kullanılan farklı müzikal malzemeler ve kompozisyon tekniklerinin tespit edilmesi sayesinde saz için yeni müzik yazacak bestecilere kaynak olarak sunulması çalışmanın amaçlarındandır. Birinci bölümde çalışmanın amacı, yöntemi, sınırlıkları, problemler ve alt problemler ele alınacaktır. İkinci bölümde; saz hakkında genel bilgiler kapsamında saz, sazın kökeni ve tarihsel süreci, saz ailesi ve ses yapıları, sazın akort yapıları ve saz düzenleri, sazda notasyon ele alınacaktır. İkinci bölümde ayrıca Cumhuriyet döneminde sazın tarihçesi, halk müziğinde yaratım süreci, şehir müzik kültüründe saz icracılığı kompozisyon teknikleri merceğinde değerlendirilecektir. Üçüncü bölüm, saz için yazılan solo çalgısal eserlerin kompozisyon stratejileri, bestecilerin müzikleri üzerinde değerlendirilecektir. Dördüncü bölüm, çalışmanın sonuç kısmını içermektedir.