Theses supervised by Prof. Dr. Engin Çetin
10 theses · Çukurova University, Pamukkale University
Eski Uygur Türkçesinde çokluk ve topluluk anlamı veren sözcükler ve bu sözcüklerin kullanım özellikleri
Bu çalışmada Eski Uygur Türkçesinde çokluk ve topluluk anlamı veren sözcükler ve bu sözcüklerin kullanım özellikleri incelenmeye çalışılmıştır. İncelemede, Altun Yaruk, Hsüen-Tsang Biyografisi, ve Huastuanift, Manihaist Metinler'den yararlanılmıştır. Bu eserlerde yer alan anlamca çokluk ve topluluk bildiren sözcükler üzerinde durulmuştur. Çalışmada genel olarak çokluk ve topluluk kavramlarına değinilmiş, bu kavramlarla ilgili çeşitli kaynaklardan faydalanılarak konuya aydınlık getirilmiştir. Ardından bahsi geçen eserler örnekleminde çokluk ve topluluk ifade eden sözcükler alfabetik sıraya göre verilmiş ve bu sözcükler tek tek ele alınıp incelenmiştir. Burada sözcükler metinde geçtikleri satırlar yazıçevirimi ve tercümeleri ile verilmiştir, sonra bu sözcüklerin etimolojilerine değinilmiş, sözcükler üzerinde anlambilimsel bir yaklaşımla durulmuş, açıklamalar yapılmıştır. Çalışmanın amacı, Eski Uygur Türkçesine ait eserlerde sıklıkla karşımıza çıkan anlamca çokluk ve topluluk ifade eden sözcüklerin ne sıklıkla kullanıldığını, ne şekilde karşımıza çıktığını, hangi görevlerde kullanıldığını ve hangi özelliklere sahip olduğunu, kullanım özelliklerini saptamak olmuştur. Çalışmanın Giriş bölümünde ilk olarak problem, araştırmanın amacı, önemi vesınırlılıklar belirlenmiştir. İkinci bölümde çokluk ve topluluk kavramları hakkında kuramsal bilgi ve değerlendirmelere yer verilmiş, bu kavramlarla ilgili Türkoloji alanında var olan yaklaşımlar ve tespitler aktarılmıştır. Üçüncü bölümde ise araştırmanın yöntemi ifade edilmiştir. Tezin ana bölümünü oluşturan inceleme kısmında (üçüncü ve dördüncü bölümler) çokluk ve topluluk anlamı veren sözcükler ve bu sözcüklerin kullanım özellikleri, metinde geçtikleri satırlar yazıçevirimi ve tercümeleri ile verilmiş sonra bu sözcüklerin etimolojilerine değinilmiş, sözcükler üzerinde anlambilimsel bir yaklaşımla durulmuş, açıklamalar yapılarak incelenmiştir. Çalışmanın Sonuç bölümünde ise çokluk ve topluluk ifade eden sözcüklerin saptanan tüm özellikleri gösterilmiş aynı zamanda bu sözcüklerle ilgili bir takım bulgular belirtilmiş sayısal verilere ulaşılmıştır. Anahtar kelimeler: Eski Türkçe, Eski Uygur Türkçesi, çokluk bildiren sözcükler, topluluk bildiren sözcükler
Eski Uygur mektuplarının incelenmesi ve söz varlığının Hakasça ile karşılaştırılması
Eski Türkçedeki genel adları esengü bitig 'esenlik mektubu' olan Eski Uygurca özel mektuplar, Dunhuang'daki Bin Buda Mağaraları'nda bulunan yazmalar arasında yer almaktaydı. Eski Uygur mektuplarının tarım, çalışma hayatı, devlet idaresi, ticaret, günlük hayat ve insan ilişkileri gibi çeşitli konular üzerine yazıldıkları görülmektedir. Eski Uygurlardan kalma Budist, Manihaist ve Hristiyan çevrelerine ait birçok mektup bulunmaktadır. Bu çalışmada Dunhuang'da bulunmuş olan, Takao Moriyasu'nun tabiriyle Doğu İpek Yolu'ndan Eski Uygurca mektuplar, fragmanlar ve yayımlanan çalışmalar üzerinden incelenmiştir. Mektupların söz varlığı, belirli sayıda Hakasça metinden oluşan derlem ve ilgili temel sözlükler aracılığıyla Hakasçanın söz varlığı ile karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırmanın yapılma nedenini; Sarı Uygurca ve Fu-yü Kırgızcası ile birlikte Türk lehçelerinin azaḳ / taġlıġ grubunda yer alan Hakasçada, Arapça ve Farsçadan alıntıların çok az olması ve Tuvaca, Altayca ve Yakutçaya göre Moğolcadan alıntıların daha az sayıda olmasıyla açıklayabiliriz. Ayrıca bugün Eski Uygurcaya, yazı dili olmayan Sarı Uygurcadan sonra en yakın çağdaş Türk lehçelerinden biri olması önemlidir. Eski Uygurca ile Hakasçanın karşılaştırmalı dizinleri iki grupta (ortak ve farklılaşan) verilip kavram alanlarına ayrılmıştır. Ayrıca Eski Uygurca ve Hakasça ortak sözcükler, M. Swadesh'in 1971'de yayımlanan son 100 kelimelik listesine göre değerlendirilmiştir.
Orhon yazıtlarını okuma ve anlamlandırma önerileri (1893 - 2018)
Bu çalışmada, Türkçenin ilk yazılı metinlerini oluşturan Orhon Abidelerinin üç büyük yazıtı olarak nitelendirdiğimiz Kül Tėgin, Tunyukuk ve Bilge Kagan Yazıtlarının okuma ve anlamlandırma farklılıkları bir arada incelenmeye çalışılmıştır. İnceleme, yazıtların 1893'te bulunuşundan 2018'e kadar yapılan yayın çalışmalarını, bu alanda araştırması olan Türkologların sözcük ve ibareler üzerine yorumlarını içermektedir. Çalışmanın amacı, metin okuma ve anlamlandırmalarındaki farklılıkları saptayıp bu alanda çalışmaları olan araştırmacıların söylemlerini bir bütün hâlinde göstererek bundan sonra yazıtlar üzerine yapılacak okuma ve anlamlandırma çalışmalarının daha doğru olmasına imkân sağlamaktır. Çalışma, beş bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde araştırmanın problemi, amacı, önemi, varsayımlar ve sınırlılıklar açıklanmıştır. İkinci bölümde, Orhon Yazıtları hakkında genel bilgiler ile yazıtlarda kullanılan alfabe ile ilgili bilgilerin olduğu kuramsal açıklamalar yapılmıştır. Üçüncü bölümde araştırmanın yöntemine yer verilmiştir. Dördüncü bölüm, tezin temel bölümünü oluşturmaktadır. Transliterasyonları yapılan metinlerin araştırmacılarca nasıl okunup anlamlandırıldığı kronolojik olarak gösterilmiştir. Çalışmanın beşinci bölümü olan sonuç bölümünde ise yazıtlardaki okuma ve anlamlandırma farklılıkları ile bu farklılıkların sebepleri tespit edilmiştir. Anahtar Sözcükler: Orhon Yazıtları, okuma ve anlamlandırma farklılıkları.
Eski Türkçede zaman anlamı taşıyan sözcükler
"Zaman nedir?" sorusu yüzyıllardır düşünürlerin üzerinde durduğu, cevaplamaya çalıştığı, pozitif ve sosyal bilimlerin tüm alanlarında tartışmaya ve birçok açıdan incelenmeye açık bir kavram olarak karşımıza çıkar. Araştırma, Eski Türkçede zaman kavram alanını oluşturan ve "an", "bazen", "her zaman", "hiçbir zaman", "önce", "sonra", "şu an", "yine" ve "zaman" anlamlarını karşılayan sözcüklerin tarihî metinlerdeki kullanımı, birbirleriyle anlam ilişkileri, dil tarihi içerisindeki değişimi ve günümüz Türk dillerindeki gelişimi konularına dayanmaktadır. Eski Türkçe zaman kavram alanına giren sözcüklerin günümüz Türk dillerindeki görünümü ve devamlılığı incelenmiştir. Eski Türkçe zaman kavram alanına giren bu sözcükler tercüme metinler aracılığıyla tespit edilebilen Çince ve Arapça sözcüklerle karşılaştırılmıştır. Araştırma neticesinde, Orhon Türkçesi, Uygur Türkçesi ve Karahanlı Türkçesinde taranan metinler kapsamında, Eski Türkçe zaman kavram alanına giren 141 sözcük tespit edilmiştir. Bu sözcüklerden 36'sı "zaman" anlamı ifade etmektedir. 4'ü "an"; 2'si "bazen"; 34'ü "her zaman"; 2'si "hiçbir zaman"; 36'sı "önce"; 16'sı "sonra"; 5'i "şu an" ve 6'sı "yine / tekrar eden zaman anlamlarını ifade etmektedir. Orhon, Uygur ve Karahanlı Türkçesinde başlangıçtan beri takip edilebilen ve her üç dönemde de yer alan zaman kavram alanına giren ortak sözcükler ara, aşnu, erte, ilki, ugur, üd, yme ve yana olarak belirlenmiştir. Anahtar Sözcükler: Eski Türkçe, zaman, Budizm, Manihaizm, İslam
Eski Türkçe ile Tuvacanın karşılaştırmalı fiil varlığı
Bir dilin söz varlığı o dilin tarihini aydınlatmakta, süreç boyunca meydana gelen ses, biçim, söz dizimi ve anlam değişikliklerini yansıtmakta hangi dillerin etkisiyle değişimler meydana geldiğini göstermektedir. Türk dilinin yazılı ilk eserlerini barındıran dönem ise Eski Türkçe dönemidir. Güney Sibirya Bölgesi'nde konuşulan Türk dillerinden birisi olan Tuvaca da Türkçenin arkaik özelliklerini barındırmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, önemi ve sınırlılıkları belirtilmiştir. İkinci bölümde söz varlığı, Tuvalar ve Tuvacanın Türk lehçeleri arasındaki yerine bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde çalışmanın malzemesi, örnekleminden bahsedilmiş ve yönteminden söz edilmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünde tespit edilen Eski Türkçe fiiller madde başı olarak sıralanmıştır. Bu fiillerin Tuvaca tanıklanıp tanıklanmadığı tespit edilmiştir. Tanıklanan fiillere dair Tuvaca örneklemden örnek cümleler transkribe edilerek Türkiye Türkçesine aktarılmıştır. Eski Türkçede tespit edilen ancak Tuvacada tanıklanmayan fiillerin yerine kullanılan fiiller de çalışmaya eklenmiştir. Bu fiillerin etimolojisine bakılarak hangi dilden ödünçlendiği tespit edilmiştir. Eski Türkçe ile Tuvacanın fiil varlığının kıyaslandığı bu çalışmada tespit edilen 1466 Eski Türkçe madde başı fiilin 614'ü Tuvacada da tanıklanmaktadır. Eski Türkçedeki fiillerin yaklaşık 1/3'lük bölümünün korunduğunun tespit edildiği bu çalışmada Türk dilinin fiil varlığına art zamanlı bir çalışmayla ışık tutulmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Tuvaca, Eski Türkçe, söz varlığı, fiil.
Eski Türkçeden Türkiye Türkçesine +A-/ +DA- ve +LA- isimden fiil yapım ekleri
Türkçenin tarihî gelişimi boyunca söz varlığını besleyen en önemli unsurlardan biri, sözcüklere farklı biçim ve anlamlar kazandıran yapım ekleridir. +A-, +DA- ve +lA- ekleri, tarih boyunca geniş bir kullanım alanına sahip olmuş, sözcüklere farklı işlevler ve anlamlar kazandırma görevi üstlenmiştir. Eski Türkçeden günümüz Türkiye Türkçesi ağızlarına kadar uzanan süreçte bu ekler biçimsel özellikleri, anlamsal işlevleri ve üretkenlikleri açısından değişim geçirmişlerdir. Çalışmada, söz konusu eklerin Eski Türkçeden günümüz Türkiye Türkçesi ağızlarına kadar geçen süreçte nasıl kullanıldıkları, hangi anlam alanlarını üstlendikleri ve birbirlerinden hangi yönleriyle ayrıldıkları araştırılmıştır. Çalışmada kullanılan veriler, Orhon Yazıtları, Uygurca metinler ve Karahanlı dönemi eserleri gibi Eski Türkçenin temel yazılı kaynaklarının taranmasıyla elde edilmiştir. Bu metinlerdeki +A-, +DA- ve +lA- ekli sözcükler belirlenmiş, ardından Derleme Sözlüğü ve Türkçe Sözlük üzerinden çağdaş ağız verileri incelenmiştir. Böylece tarihî verilerle günümüz kullanımları yan yana değerlendirilmiştir. Bu çalışmada +A-, +DA- ve +lA- ekleriyle türetilmiş fiillerin tarihî metinler ve sözlüklerdeki kullanımları taranmış, toplamda 5868 örnek kaydedilmiştir. Ancak aynı fiilin farklı kaynaklarda tekrarlanan biçimleri ve varyantları ayıklandıktan sonra, net fiil sayısı 3322 olarak belirlenmiştir. Elde edilen sayısal veriler, +lA- ekinin hem geçmişte hem de bugün açık ara en üretken ek olduğunu göstermektedir. Tarihî kaynaklardan elde edilen veriler ile günümüz ağız verilerinin birlikte değerlendirilmesi, Türkçenin söz türetme sisteminde güçlü bir sürekliliğin olduğunu ortaya koymuştur. Eski Türkçedeki eklerin bugünkü ağızlarda hâlâ canlı biçimde kullanılması, Türkçenin tarihî yapısının günümüzde de izlenebilir olduğunu kanıtlamaktadır. Sonuç olarak, bu tez +A-, +DA- ve +lA- eklerinin tarihî gelişimini, biçim ve anlam bakımından geçirdiği değişimleri ve Türkçedeki işlevsel yerlerini ayrıntılı biçimde ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, Türkçenin söz türetme sisteminin hem geçmiş hem de günümüz açısından anlaşılmasına önemli katkılar sunmaktadır. Anahtar kelimeler: Eski Türkçe, Türkiye Türkçesi, Türkiye Türkçesi ağızları, Türkçe söz varlığı, İsimden fiil yapım ekleri.
Eski türkçedeki bitki varlığının tarihî ve çağdaş türk dilleriyle karşılaştırmalı incelemesi
Bitkiler insanlık tarihiyle eş zamanlı bir geçmişe sahip olan canlı türüdür. Bu canlı türü üzerine çeşitli disiplinler tarafından çok yönlü çalışmalar yapılmıştır. Yapılmaya da devam etmektedir. Bizim ele aldığımız bu çalışma ise Türk dili alanına dâhildir. Araştırma, sınırlılıkları belirtilen Eski Türkçe eserlerindeki tespit edilen bitki isimlerinin tarihî metinlerdeki kullanımı, anlam ilişkisi, fonetik ve morfolojik değişimi, Türk dilinin tarihî ve çağdaş dönemlerindeki gelişimi konularına dayanmaktadır. Birinci bölüm olan giriş bölümünde araştımanın amacı, önemi, sınırlılıkları belirtilmiştir. Bunun haricinde biyolojik sınıflandırmaya tabi tutulan bitkilerin tabi olduğu başlıklar hakkında kuramsal bilgilere yer verilmiştir. İkinci bölüm olan inceleme bölümünde Eski Türkçe eserlerinde tespit edilen bitkiler ile ilgili dilsel açıklamalara yer verilmiştir. Bu dilsel açıklamalardan sonra bitki adlarının tespit edilen bitkilerin tarihî ve çağdaş dönemlerindeki durumuna değinilererk bitki adının geçtiği bağlamlara yer verilmiştir. Üçüncü bölüm olan sonuç bölümünde ise tespit edilen bitki adları çeşitli ölçütlerden sınıflandırmaya tabi tutulmuştur ve genel görünümü vermesi açısından tabloya başvurulmuştur. Eski Türkçenin bitkileri ele alındığında biyolojik olarak sınıflandırıldığında açık tohumlu 6, kapalı tohumlu tek çenekli 46, kapalı tohumlu çift çenekli 223 bitki isimi tespit edilmiştir. Ayrıca biyolojik sınıflandırmaya tabi olmayan 75 tane bitki ismi tespit edilmiştir. Anahtar kelimeler: Eski Türkçe, Çağdaş Türk dilleri, Tarihî Türk dilleri, Bitki
Afganistan'da kurulu büyük ölçekli şebekeden bağımsız bir fotovoltaik enerji santralinin elektriksel analizi
Bu çalışmada; Afganistan'da kurulu 198 kW inverter çıkış gücüne sahip, batarya depolamalı, 20 kV enerji dağıtım sistemli ve generatör destekli şebekeden bağımsız bir fotovoltaik enerji santralinin elektriksel analizi yapılmıştır. Çalışma kapsamında, Yaka Tut olarak isimlendirilen bu santralin, tüm tasarım aşamaları manuel olarak yeniden gerçekleştirilmiştir. Sonrasında, santralin Sunny Design ve DIgSILENT PowerFactory yazılımları kullanılarak elektriksel analizi yapılmıştır. Bu analizler, tahmini yük profillerini ve bu profillere dayalı farklı senaryoları içermektedir. Analizlerde; tüm sistemin kısa devre analizi, yük akışı analizi ve yarı-dinamik benzetimi yapılmıştır. Elde edilen sonuçlar, santralin sağlıklı bir şekilde işletilmesine dair pozitif veriler ortaya koymaktadır. Çalışma sonucunda, gerek Afganistan'ın yenilenebilir enerji altyapısına dair gerekse incelenen santralin geliştirilmesine dair önerilerde de bulunulmuştur.
Afganistan'da kurulu büyük ölçekli şebekeden bağımsız bir fotovoltaik enerji santralinin elektriksel analizi
Bu çalışmada; Afganistan'da kurulu 198 kW inverter çıkış gücüne sahip, batarya depolamalı, 20 kV enerji dağıtım sistemli ve generatör destekli şebekeden bağımsız bir fotovoltaik enerji santralinin elektriksel analizi yapılmıştır. Çalışma kapsamında, Yaka Tut olarak isimlendirilen bu santralin, tüm tasarım aşamaları manuel olarak yeniden gerçekleştirilmiştir. Sonrasında, santralin Sunny Design ve DIgSILENT PowerFactory yazılımları kullanılarak elektriksel analizi yapılmıştır. Bu analizler, tahmini yük profillerini ve bu profillere dayalı farklı senaryoları içermektedir. Analizlerde; tüm sistemin kısa devre analizi, yük akışı analizi ve yarı-dinamik benzetimi yapılmıştır. Elde edilen sonuçlar, santralin sağlıklı bir şekilde işletilmesine dair pozitif veriler ortaya koymaktadır. Çalışma sonucunda, gerek Afganistan'ın yenilenebilir enerji altyapısına dair gerekse incelenen santralin geliştirilmesine dair önerilerde de bulunulmuştur.
Afganistan'da kurulu büyük ölçekli şebekeden bağımsız bir fotovoltaik enerji santralinin elektriksel analizi
Bu çalışmada; Afganistan'da kurulu 198 kW inverter çıkış gücüne sahip, batarya depolamalı, 20 kV enerji dağıtım sistemli ve generatör destekli şebekeden bağımsız bir fotovoltaik enerji santralinin elektriksel analizi yapılmıştır. Çalışma kapsamında, Yaka Tut olarak isimlendirilen bu santralin, tüm tasarım aşamaları manuel olarak yeniden gerçekleştirilmiştir. Sonrasında, santralin Sunny Design ve DIgSILENT PowerFactory yazılımları kullanılarak elektriksel analizi yapılmıştır. Bu analizler, tahmini yük profillerini ve bu profillere dayalı farklı senaryoları içermektedir. Analizlerde; tüm sistemin kısa devre analizi, yük akışı analizi ve yarı-dinamik benzetimi yapılmıştır. Elde edilen sonuçlar, santralin sağlıklı bir şekilde işletilmesine dair pozitif veriler ortaya koymaktadır. Çalışma sonucunda, gerek Afganistan'ın yenilenebilir enerji altyapısına dair gerekse incelenen santralin geliştirilmesine dair önerilerde de bulunulmuştur.