Theses supervised by Prof. Dr. Erhan Aydın
10 theses · İnönü University
Eski Türkçede (VIII. - XII. yüzyıl) ikilemeler
Eski Türkçenin dil özellikleri, 8. yüzyıldan 12. yüzyıl sonlarına dek devam etmiştir. Eski Türkçe döneminden, binlerce sayfalık hacimli bir külliyat günümüze kadar ulaşmıştır. Söz konusu bu verimler üzerine geçmişten günümüze sayısız araştırma yapılmıştır. Ne var ki bu çalışmaların arasında, ikilemeleri konu edinen çalışma sayısı istenilen düzeyde değildir. Özellikle, ikilemeler konusunda eski Türkçe dönemi eserlerinin tamamını kapsayan bir çalışma yoktur. Bu eksikliğin giderilmesi adına, yapılan bu çalışma, herhangi bir seçme yapılmaksızın, elde bulunan tüm eski Türkçe dönemi eserlerindeki ikilemelerin tespitini içermektedir. Envanterlerden ulaşılabilen eserlerin tamamının alınması, yapılan bu çalışmanın kapsam geçerliliğini sağlamıştır. Çalışmada, yalnızca tespitle yetinilmeyip aynı zamanda anlamsal bir tasnif yapılmıştır. Yapılan anlamsal tasnifin yanında, sözcük türü ve unsur sayısı açısından da ikilemelerin istatistiksel verilerine yer verilmiştir. İkilemelerin en önemli fonksiyonları, kullanıldığı dilin söz varlığı açısındandır. Bu nedenle, tespit edilen ikilemeler bağlam içerisindeki yerleriyle verilmiştir. İncelenen eserlerde görülen ikilemelerin geçtiği tüm örnekler değil, her eserden üçer kullanım aktarılmıştır. Böylelikle temsil edilebilirlik sağlanırken oluşacak gereksiz hacim önlenmiştir. Üzerinde çalışılan eserler, sözcük sözcük incelenmiş ve 4748 ikileme tespit edilmiştir. Eski Türkçe dönemi eserlerinde, eş anlamlı 2804; yakın anlamlı 1578; zıt anlamlı ise 366 ikileme bulunmuştur. İkilemelerden 3573'ü ad soylu sözcüklerden; 1175'i ise eylemlerden oluşmuştur. Tespit edilen ikilemelerin 4383'ü iki unsurdan; 278'i üç unsurdan; 80'i dört unsurdan; 7'si beş unsurdan; bir tanesi ise altı unsurdan oluşmuştur. Anahtar Sözcükler: İkilemeler, Eski Türk Yazıt ve El Yazmalarında İkilemeler, Eski Uygur ve Karahanlı Türkçesinde İkilemeler, Eski Türkçede İkilemeler, Söz Varlığı
İyi ve Kötü Prens Öyküsü'nün söz varlığı
Eski Uygur Türkçesinin dil özellikleri ve Budist Uygurların kültürleri hakkında önemli ipuçları sunan en gözde eserlerden biri olan İyi ve Kötü Prens Öyküsü, bu araştırmada söz varlığı açısından incelenmiştir. Söz varlığı, belirlendikten sonra konulara ayrılarak (tematik) incelenmiştir. Çalışma; Giriş, Söz Varlığı ve Sonuç olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın amacına, yöntemine ve kapsamına yer verilmiştir. Eserle ilgili genel bilgiler, eser üzerine yapılan araştırmalar ve yayınlar ile öykünün kısa özeti bu bölümde bulunmaktadır. Söz Varlığı bölümü çalışmanın ana kısmıdır. Kendi içerisinde üç temel başlıktan meydana gelmektedir: Özel Ad Bilgisi ve Dil Bilgisi Ögeleri, Konularına göre Adlar, Konularına göre Fiiller. Özel Ad Bilgisi; kişi adlarını, yer adlarını, boy/kavim adlarını içermektedir. Dil Bilgisi Ögeleri; edatları, bağlaçları ve bağlı olduğu cümleye göre sıfat veya zarf olma potansiyelini taşıyan niteleme adlarını kapsamaktadır. Konularına göre Adlar kısmında adlar, birçok konu başlığı altında kategorilere ayrılarak sınıflandırılmıştır. Konularına göre Fiiller kısmında ise, fiiller hem içeriklerine göre konu başlıklarına ayrılmış hem de oluş veya kılış niteliği taşımalarına göre ayrıca incelenmiştir. Çalışmanın Sonuç bölümünde elde edilen bulgular, tablolar hâlinde ortaya konulmuştur. Kaynakça kısmında ise, araştırma sürecinde yararlanılan kaynaklara yer verilmiştir. Çalışma, incelenen sözcük ve sözcük gruplarının Dizin bilgisiyle sona ermektedir. Anahtar Kelimeler: İyi ve Kötü Prens Öyküsü, söz varlığı, Uygurlar, Eski Uygur Türkçesi
Eski Türk Yazıtları söz varlığının Çağdaş Kuzeybatı (Kıpçak) Türk lehçeleri söz varlığı ile karşılaştırılması
Bu çalışma, Eski Türk Yazıtları söz varlığı ile çağdaş Kuzeybatı (Kıpçak) Türk lehçeleri söz varlığını karşılaştırmak ve varlığını sürdüren, sürdürmeyen sözcükleri tespit etmek amacıyla hazırlanmıştır. Çalışma giriş, inceleme ve sonuç olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde; çalışmanın hazırlanış yöntemi, sınırlılıkları, incelenen runik harfli Eski Türk yazıtları metinlerinin listesi, Eski Türk Yazıtları ve çağdaş Kuzeybatı Türk lehçeleri hakkında genel bilgi bulunmaktadır. Ayrıca giriş bölümünde Eski Türk Yazıtları söz varlığının çağdaş Türk lehçeleri söz varlığı ile karşılaştırıldığı çalışmaların listesi de verilmiştir. İnceleme bölümünde; bulunduğu yazıt ve satır numaralarıyla birlikte verilen Eski Türkçe sözcükleri çağdaş Kuzeybatı Türk lehçeleri sözlüklerinde aramak suretiyle günümüzde varlığını sürdüren veya sürdürmeyen sözcükler tespit edilmiştir. Varlığını sürdüren sözcüklerin lehçelerdeki mevcut biçimleri ve taşıdığı anlamlar belirtilmiştir. Eskicil bir sözcüğün devamı olup olmama noktasında şüpheli olan sözcüklerde Türkologların görüşlerine yer verilmiştir. Ayrıca gerekli görülen bazı sözcüklerde çeşitli etimolojik, morfolojik, semantik açıklamalar yapılmış ve öneriler sunulmuştur. Sonuç bölümünde, karşılaştırılan sözcükler üzerine istatistikî bilgiler ve değerlendirmeler; anlam daralması, genişlemesi ve değişimine uğrayan sözcükler; en az bir lehçede olmak üzere varlığını sürdüren Eski Türkçe sözcüklerin lehçelerdeki biçimleriyle birlikte toplu halde gösterildiği tablo bulunmaktadır.
Türk runik harfli Uygur yazıtlarında askerî rütbe, unvan ve birlik adları
Bu çalışmada Türk Runik harfli Uygur yazıtlarından olan Tes (Mo 11), Tariat/Terh (Mo 12), Şine Usu (Mo 14), I. Karabalgasun (Mo 16), Hoyto-Tamır/Tayhar-Çuluu (Mo 25-45), Sevrey (Mo 18), Xi'an (Karı Çor), Suci (Mo 15), II. Karabalgasun (Mo 17), Arhanan (Mo 22) ve Gurvaljin-uul/Gürbelcin (Mo 64) yazıtlarındaki askerî rütbe, unvan ve birlik adlarının incelenmesi amaçlanmıştır. Bu yazıtlardaki askerî rütbe, unvan ve birlik adlarının tespitinde Erhan Aydın'ın Uygur Yazıtları adlı çalışmasındaki metinler esas alınarak yazıtlarda geçen örnek cümleler bu çalışmadan aktarılmıştır. Bu doğrultuda öncelikle yukarıda bahsettiğimiz yazıtlarda geçen rütbe, unvan ve birlik adları tespit edilmiş, daha sonra bunlar Askerî Rütbeler, Askerî Unvanlar ve Askerî Birlik Adları başlıkları altında sınıflandırılmış ve sözcükler alfabetik olarak sıralanmıştır. Tespit edip sınıflandırdığımız bu rütbe, unvan ve birlik adları köken, ses, yapı ve anlam bakımından incelenmiştir. Çalışmada ele alınan askerî unvan/rütbe/birlik adları titizlikle işlenerek yerli ve yabancı birçok araştırmacının bunlar hakkındaki etimolojik, morfolojik ve semantik görüşlerine yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Uygur Yazıtları, Askerî Rütbeler, Askerî Unvanlar, Askerî Birlik Adları.
Bahaeddin Ögel'in kitap ve makalelerindeki eski Türkçe sözcükler hakkında değerlendirmeler
Bahaeddin Ögel, ülkemizde yetişen en önemli kültür tarihçilerinden biridir. Yaşamını Türk kültürünü araştırmaya adamış olan Bahaeddin Ögel'in 100'ün üzerinde makale ve bildirisi, 10'un üzerinde kitabı vardır. Bu çalışmada Ögel'in Eski Türkçe dönemini içeren makale ve kitapları üzerinde durulmuştur. Çalışma iki ana bölümden oluşmaktadır: Giriş ve Bahaeddin Ögel'in eserleri. Çalışmanın giriş bölümünde Eski Türkçe döneminin sınırları hakkında ileri sürülen görüşlere yer verilmiş, Bahaeddin Ögel'in Türk dili ile ilgili görüşlerinden bahsedilmiş, hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Bu bölümden sonra Ögel'in Eski Türkçe dönemini ilgilendiren makaleleri ve kitapları sırasıyla ele alınmıştır. Bu eserlerde önce Ögel'in sözcükler hakkında ileri sürdüğü görüşlere yer verilmiş, daha sonra sözlük ve metinlerden yapılan taramalar sonucu sözcüğün kullanım alanları tespit edilmiştir. Sözcükler, Köktürk, Uygur ve Karahanlı dönemi metinlerden toplanmış olmakla birlikte yer yer diğer dönem eserlerinden de örnekler sunulmuştur. Toplam 824 sözcük ve ifade değerlendirilmiştir. Bizim bu çalışmadaki temel amacımız Bahaeddin Ögel'in Eski Türkçe sözcükler ile ilgili görüşlerine yer vermek, bir kültür tarihçisinin dile olan bakışını tespit etmek ve Ögel'den günümüze kadar gelişen Türkoloji ile birlikte Türk kültürü için önemli olan sözcükleri yeniden ele alıp Eski Türkçenin farklı dönem metinlerinden örnekler sunmak ve Türk kültürüne katkı sağlamaktadır.
Türk runik harfli metinlerde söz yapımı
Türk runik harfli metinlerde söz yapımını inceleyen bu çalışmada altı yazıt bölgesi (Moğolistan, Yenisey, Kırgızistan, Dağlık Altay, Çin bölgeleri ve Kâğıda yazılı olanlar) belirlenmiştir. Yazıt bölgelerinin listeleri çalışmada verilmiş ve bu listelerden hareketle veri malzemesi oluşturulmuştur. Buradan elde edilen yazılı veriler dört ana başlık altında söz yapımı açısından değerlendirilmiştir. İsimden isim, isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil ana başlıkları altında değerlendirilen veriler, örnekleri ve ilgili yazıtın bilgisi de verilerek söz yapımı süreçleri oluşturulmuştur. Türk runik harfli metinlerin yazılı ilk metin olmalarından dolayı sözlükselleşme süreçlerinden ziyade mevcut sözcük ögelerinin bilhassa ileri öge özelliği taşıyanların kök hâlinin tanılanamadığı örneklerde söz yapım süreçleri değerlendirilirken sözcüğün etimolojik süreçleri de ele alınmıştır.
Türk runik harfli metinlerin çekim morfolojisi
"Türk Runik Harfli Metinlerin Çekim Morfolojisi" adlı doktora tezi; giriş, çekim morfolojisi ve sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, Türk runik yazısının özelliklerine, kökeni hakkında bilgilere, metinlerin tespiti ve yapılan çalışmalar hakkında özet olarak genel bilgilere yer verilmiştir. Türk runik harfli metinler; Moğolistan bölgesi, Yenisey bölgesi, Dağlık Altay bölgesi, Kırgızistan bölgesi ve Çin bölgesi ve kâğıda yazılı metinler olmak üzere altı bölümde incelenmiştir. Kâğıda yazılı metinler ise Irk Bitig ve yapraklar halinde ele geçmiş metinler olmak üzere iki bölümde incelenmiştir. Çekim morfolojisi bölümünde, morfoloji hakkında genel bilgi verilmiştir. Bu bölüm isim ve fiil çekim ekleri olmak üzere iki alt başlıkta incelenmiştir. İsim çekim ekleri bölümünde, çokluk ekleri, durum ekleri ve iyelik ekleri hakkında genel bilgi verilmiştir. Fiil çekim ekleri bölümünde ise, şahıs ekleri, kip ekleri, birleşik çekimler ve ek fiile yer verilmiştir. Metinlerde tespit edilen örnekler, isim ve çekim ekleri bölümlerindeki alt başlıklarda gösterilmiştir. Sonuç bölümünde ise, tespit edilen ekler hakkında genel ve istatistik bilgiler yer almaktadır.
Yenisey yazıtları grameri
Yenisey yazıtları VIII-X. yüzyıllar arasında dikildiği tahmin edilen mezar taşlarıdır. Türkçenin en eski yazılı örnekleri olan Yenisey yazıtları, Orhon Türkçesinin dil özelliklerini yansıtmaktadır. Bu yüzden bu yazıtların ses, şekil ve cümle bilgisi açısından incelenmesi Eski Türkçe çalışacak araştırmacılara katkıda bulunacaktır. Tez; Giriş, Ses Bilgisi, Şekil Bilgisi, Cümle Bilgisi ve Sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Yenisey yazıtlarının bulunuşu, Yenisey yazıtları üzerine yapılan çalışmalar ve yazıtların listesi verilmiştir. Ses bilgisi bölümünde eski Türkçenin dil özellikleri göz önünde bulundurularak yazım kuralları ve ses olayları gösterildi. Şekil bilgisi bölümünde sözcüklerin aldığı yapım ve çekim ekleri ile sözcük türleri incelendi. Cümle bilgisi bölümünde cümle türleri ve sözcük grupları incelendi. Sonuç bölümünde inceleme sonucunda elde edilen bulgular verildi. Tezimizde, Erhan Aydın tarafından yazılan ve Yenisey yazıtları üzerine şu ana kadar yapılmış en kapsamlı çalışma olarak sayılan "Yenisey Yazıtları" adlı kitap esas alınmıştır. Yenisey bölgesindeki E 1-154 adlı yazıtları ile numarası bulunmayan Lisiç'ya I-II, Knışi Köyünden Bronz Ayna Starı, Kök Haya, Beyskoye Köyünden Gümüş Kama, Kamenka Köyünden Bronz Para, Bronz Para-Krasnoyarsk, Devlet Ermitajı'ndan Gümüş Kap, Kunya Dağı Kaya Yazıtı, Kulplu Sedyarski Maşrapası, Kulplu Gümüş Maşrapa, Adrianov Koleksiyonundan Bir Yazıt, Sargol, Ozernaya II, Çinge ve Edegey I-VI yazıtları da çalışmaya dâhil edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Eski Türkçe, Yenisey Yazıtları, Ses Bilgisi, Şekil Bilgisi, Cümle Bilgisi.
Niyâzi-i Mısri'nin Dîvân-ı İlâhiyât eserindeki isim hâl ekleri
Bu çalışmada Niyâzi-i Mısri'nin Divân-ı İlahiyat eserindeki isim hâl ekleri üzerinde durulmuştur. "Giriş" bölümünden sonra isim hâl eklerinin tanımı yapılmış, her ekin Eski Türkçe ve Eski Anadolu Türkçesindeki şekli, oluşumu, varsa ses değişiklikleri belirtilmiştir. Konuyla ilgili daha önce yazılan kitap ve makalelerden hâl (durum) ekleri ile ilgili farklı görüşlere yer verilmiştir. Değerlendirdiğimiz çalışmaların hepsinde araştırmacılar bu ekler için farklı terimler kullanmışlardır. Biz de çalışmamızda bilgileri değerlendirirken araştırmacıların kullanmış olduğu bu terimleri değiştirmedik. Ancak kendi değerlendirmemizde, Türkçede yaygın kullanılan sıralamayla isim hâl ekleri için; yalın, ilgi, belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma, vasıta, eşitlik ve yön gösterme terimlerini kullandık. Ayrıca eklerin kurduğu yapılar ile işlevlerini, sayfa ve satır sayılarını vererek gösterdik. İsim hâl eklerini incelediğimiz bu çalışmamızın sonunda yararlandığımız kaynaklardan oluşan bir "Kaynakça" yer almaktadır. Anahtar kelimeler: Eski Anadolu Türkçesi, Niyâzi-i Mısri, Divân-ı İlahiyat, İsim Hâl Ekleri.
Türk Dili İle İlgili Yayımlanmış Armağan Kitaplar Bibliyografyası
Armağan kitaplar, bilim ve sanat dünyasınca tanınan kişilere atfedilmiş biyografi niteliğindeki eserlerdir. Bu eserlerde atfedilen kişinin yaşam öyküsü, eserleri, sanatsal veya bilimsel kimliği hakkında bilgiler yer alır. Ayrıca bu eserlerde atfedilen kişinin sevenleri tarafından yazılmış yazılar da yer almaktadır. Bu çalışmada, Türk diline emek vermiş kişilerin anısına hazırlanmış olan armağan kitaplarda bulunan yazıların bibliyografyası yer almaktadır. Ülkemizde, armağan kitapların çoğunun yalnızca isimleri bilinmekte, içinde ne tür yazılar olduğu bilinmemektedir. Bilinse dahi bu yazıların toplu bir listesine ulaşmak mümkün değildir. Bu çalışma sayesinde Türk Dili ile ilgili herhangi bir yazı kaleme alacak olan kişiler, hangi armağan kitapta ne tür yazıların bulunduğunu kolaylıkla bulabileceklerdir. Çalışmamızda, ilk olarak armağan kitaplarda bulunan yazılar, yazarlarına göre alfabetik sıraya dizilmiştir. Daha sonra ise konu dizini oluşturulmuştur. Konu dizini de alfabetik olarak hazırlanmıştır. Bu sayede araştırmacılar, kolaylıkla aradıkları konuları armağan kitaplar içinden bulabileceklerdir. Çalışmamız, araştırmacılara, Türk dili ile ilgili yayımlanmış olan armağan kitapların içinde bulunan yazılara, toplu bir şekilde ulaşma imkanı sunacaktır.