Theses supervised by Prof. Dr. Zikri Turan
19 theses · Sakarya University
Fuzûlî'de sehli mümteni'nin dili
Edebi sanatlar içerisinde sehli mümteni, yazılması/ söylenmesi kolay görünen ancak benzeri yazılmaya kalkıldığında zorluğu fark edilen sözleri ifade eder. Şimdiye kadar bu minvalde açıklanmış olan sehli mümteninin tespiti söz konusu olduğunda sadelik, kısalık, doğallık gibi herkes tarafından farklı anlaşılabilecek maddeler sıralanmıştır. Biz de sehli mümteninin daha somut ifadeler kullanarak tanımlanıp tanımlanamayacağı ve dil unsurlarının sehli mümtenide ne denli etkili ve belirleyici olduğunu incelemenin Türk edebiyatı için faydalı olacağını düşündük. Sehli mümteniyi daha somut bir çerçeveye taşıyabilmek amacıyla çalışmamızı gerçekleştirmek üzere belli sınırlar belirledik. Bu sınır Divan şairlerinden Fuzûlî'nin Türkçe divanı olarak seçildi. Öncelikle sehli mümteni için yapılmış tanımlardaki problemleri değerlendirdik ve nasıl bir yaklaşım sergilersek sehli mümteniyi somut maddeler ile ifade edebileceğimizi tartıştık. Sehli mümteni olduğunu düşündüğümüz beyitlerin neden sehli mümteni olduğunu açıklayarak prensiplerimizi sağlam bir zemine taşımaya çalıştık. Çalışmamızın sonunda sehli mümtenili sözün kolay yazılmış gibi algılanmasının sebepleri ve aslında onu zor yapan unsurların listelenmesi ve bu iki taraf arasında anlam derinliği aranması gerektiğini fark ettik. Her söz kendi unsurları içinde değerlendirilerek neden kolay yazılmış algısı oluşturuyor ve aslında onu söylenmesi zor yapan nedir? Sorularına cevap aradığımızda bu iki soru için verilen cevapların tüm sözlerde ortaklık gösterdiğini gördük. Kolay ve zor yakalarının unsurları belirlendikten sonra anlam derinliğini arttıran, zoru kolay kılarak aktaran şairin bunu hangi dil unsurlarıyla yaptığını ve söz konusu unsurların ne denli etkili olduğunu inceledik. Örneğin hâl eklerinin alt fonksiyonlarının şiirin anlam derinliği için dolayısıyla sehli mümteni için önemli olduğunu, tamlamaların anlam derinliğine katkıda bulunduğunu saptadık. Böylece sehli mümteniye daha somut yaklaşılabilecek bir yöntem geliştirebildik.
Eski Anadolu Türkçesinde tabakalaşma ve tabakalanma
Tabaka, aynı zaman ve mekânda bir topluma ait diyalekt demektir. Diyalekt, şive, ağız, lehçe gibi her türlü konuşma farkını içerdiği için Türk dili içerisinde birçok tabaka vardır. Söz gelimi, Köktürkçe, Eski Anadolu Türkçesi, Yakut Türkçesi, Ankara ağzı … ayrı tabakaları temsil eder. Tabaka teriminden doğan "tabakalaşma" ve "tabakalanma" olmak üzere iki terim daha vardır. Tabakalaşma, dilin başka süreç, coğrafya ya da her ikisine birden ait olan diyalektal özelliklerinin aynı diyalektte bir araya gelmesi, yani o dilin aynı sürecinin birer unsuru hâline gelmesidir. Dilin herhangi bir şubesinde meydana gelen tabakalaşmalar, dil bilgisi esaslarına göre fonetik, morfolojik ve semantik düzeylerde incelenir. Bu incelemelerden hareketle, tabakalaşmalardaki tabaka etkileri, bu tabakaların özellikleri ve hiyerarşisi belirlenir. Tabakalanma, bir tabakanın kendini oluşturmasıdır. Eski Anadolu Türkçesinin tabakalanışı, bu Türkçenin kendini oluşturan özelliklerin yaygınlaşması/genel temâyül hâline gelmesi, morfofonetik ve semantik süreçlerle yaşanan değişmeler, iç ve dış ödünçlemeler, alıntılarla gerçekleşir. Elde edilen teorik ve pratik veriler, Eski Anadolu Türkçesinin tabakalaşma cetvelini oluşturmamıza imkân sağlar. Bu cetvel, Eski Anadolu Türkçesinin tabakalanışını gösteren fonetik ve morfolojik kuralları içerir. Eski Anadolu Türkçesi, bu Türkçeyi oluşturan ağızlardan oluşan ana tabakanın yanı sıra, Eski Türkçe, Erken Azerbaycan Türkçesi, Doğu Türkçesi, Kıpçak Türkçesi ve Arapça, Farsça, Moğolca, Yunanca ve Ermeniceden oluşan alıntı tabakalarıyla tabakalaşmaya katılır.
Türk dilinde morfolojik yer ödünçlemeleri
"Türk Dilinde Morfolojik Yer Ödünçlemeleri" isimli bu çalışmada morfolojik yer ödünçlemesinin Türk dilinin söz dizimi/sözcük dizilişi/ekleşme dizisindeki yeri ve önemi, morfolojik yer ödünçlemesinin tarihî ve çağdaş diyalektlerde ve Türkçenin ağızlarındaki kullanım alanları, kullanım sıklığı ve sebepleri detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Yer ödünçlemesi ve morfolojik yer ödünçlemesi terimleri müstakil olarak henüz tam manasıyla bir yaygınlık kazanamadığı için hakkında çok sayıda çalışma yapılmamıştır. Ancak bununla birlikte, yer ödünçlemesinin temas ettiği konuların geniş ölçüde ele alındığını söyleyebiliriz. Söz dizimi, cümle çalışmaları ve buna bağlı olarak devrik cümle, esnek dizim, temel öge dizilişi vb. isimler ile yapılan çalışmalarda morfolojik yer ödünçlemesi ile benzer konular işlenmiştir. Fakat, bu isimler altında yapılan çalışmalarda Türk dilinin söz dizimi/ekleşme bilgisi kanunu göz ardı edilmiştir. Morfolojik yer ödünçlemesi terimi vasıtasıyla eksik bırakılan ya da yanlış yorumlanan bu kanunun Türk dilinin yapısındaki yerini, kullanım alanlarını, kullanım sıklığını ve sebeplerini detaylı bir şekilde görme imkânı bulacağız. Çalışmaya konu edilen kavramın çıkış noktasını ve mahiyetini anlamak için birinci ve ikinci bölümlerde yukarıda bahsi geçen kavramlar morfolojik yer ödünçlemesi merkezli olacak şekilde detaylıca tartışılmıştır. Türk Dilinde Morfolojik Yer Ödünçlemeleri isimli üçüncü bölümde ise taranan eserlerden tespit edilen örnekler verilerek morfolojik yer ödünçlemesinin Türk dilinin bütün safahatındaki varlığı ispatlanmıştır. Sonuç kısmında da morfolojik yer ödünçlemesinin Türk dilinin söz dizimindeki yeri, kullanım sıklığı ve sebepleri üzerinde durulmuştur.
Eski anadolu türkçesinde -(y)IsAr -(y)AcAK nöbetleşmesi
Eski Anadolu Türkçesi, Türk dili tarihinin en zengin ve birçok önemli değişimin yaşandığı dönemlerinden biridir. Bu dönemde kendi devri içinde önce nöbetleşe kullanılıp daha sonra şekli devreden, aynı işlevdeki -(y)IsAr ve -(y)AcAK şekilleri üzerine inceleme yapılmıştır. Bu çalışmada - (y)IsAr ve -(y)AcAk şekilleri, Eski Anadolu Türkçesi dönemini temsil eden eserlerde tespit edilip bu şekil unsurlarının aralarındaki nöbetleşmenin hangi zamanda hangi şartlara bağlı olarak geliştiğinin takibi yapılmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde Eski Anadolu Türkçesi dönemi ve incelenen eserler hakkında genel bilgilere yer verilmiştir. Birinci bölümde –(y)IsAr ve –(y)AcAK şekilleri hakkında bilgi ve şekillerin incelenen eserlerdeki tespiti ile dağılımına yer verilmiştir. Sonuç bölümündeyse toplanan veriler kronolojik olarak değerlendirilip tablo şeklinde gösterilmiştir. Anahtar Kelimeler: Eski Anadolu Türkçesi, -(y)IsAr, -(y)AcAK, Nöbetleşme
Eski Anadolu Türkçesinde istek işlevi
Türk dilinin eklerinin sınıflamasında, fiilimsilerin alt türlerinden olan sıfat fiiller, dilcilik faaliyetlerinde üzerinde uzunca durulan konulardan biri olmuştur. Sıfat fiil kategorisi birçok dilcinin uğraş alanlarından biri olmasına rağmen, bu eklerin Türk dil bilgisindeki konumu, süregelen tartışma ve çalışmaların kaynağını oluşturmaya devam etmektedir. Sıfat fiillerin cümledeki bağlama göre sahip olduğu işlevler ise bundan önceki birçok çalışmada türlü yönleriyle ele alınmış olmakla birlikte işlenmeye devam edilmesi gereken bir konudur. Sıfat fiillerin işlevlerinden biri olan "istek", çeşitli morfemlerle veya telaffuz edilmeyen ancak işlevlerinin korunduğu şekliyle istisnasız her dönemin metinlerinde sık sık karşımıza çıkmaktadır. Fakat bu işlev, sahadaki birçok dilci tarafından kabul görmüş istek kipi şeklindeki adlandırmasından bile henüz kurtulamamış durumdadır. Nitekim bu gereklilik hâli, çalışmamızın ortaya çıkma fikrine zemin hazırlamıştır. Bu çalışmada istek işlevli sıfat fiiller, konunun sınırlarını belirlemek adına Eski Anadolu Türkçesi ve bu dönemin çeşitli eserlerinden alınan örneklerle açıklanmış ve yerleşik dilcilik kültüründe kabul gören yaklaşımların geçerliği sorgulanmıştır.
Türk dilinde zaman
Zaman ve mekân birimleri varlığın zorunlu unsurlarını karşılamaktadır. Bu gerekçeyle bir şeyin var olduğu yönündeki bilgi o şeyin zaman ve mekân verileri taşıdığı anlamına gelmektedir. Zaman, mekân varlığın ve hareketinin temel birimleri olmanın yanı sıra bir cümleyi kurabilmek için gerekli başlıca unsurları temsil etmektedir. Zaman ve mekân birimlerinin cümle kuruluşunda nasıl karşılık bulduğunu ortaya koymak amacıyla hazırlanan bu çalışmanın giriş bölümünde zaman ve mekân birimleri yaratan-yaratılan karşıtlığıyla varlık bilgisi bakımından incelenmiş, ardından da zaman ve mekân birimlerinin felsefe, bilim ve dil disiplinlerinde nasıl karşılık bulduğu üzerinde durulmuştur. Zaman Türk dili üzerinde çalışanların fiil çekimi başlığı altında ele alıp incelediği bir konu olmuştur. Çalışmalar incelendiğinde cümle kuruluşunda karşılık bulan zamanın dil dışı zamandan ayrı yorumlanmasına rağmen gramer zamanının kapsamında ve alt başlıklarında bir birliğe varılamadığı görülür. Türk dili üzerine yürütülen gramer çalışmalarında zaman, görünüş, kip konularının kapsam ve tanım belirsizliği bu durumun başlıca sebebidir. Yerleşik gramer incelemelerinde fiil zamanı işlenirken şekilci bir anlayışla hareket edilmiş, eklerin işlevi üzerinde durulmamıştır. Biçimi esas alan incelemeler zaman eki olma özelliği taşımayan morfemlere zaman eki özelliği yüklenmesi problemini beraberinde getirmiştir. Ekleşme bilgisini temel alan yapı çözümlemesinden yoksun bu incelemeler birleşik zaman/kip, zaman kayması, kip kayması gibi birçok yanlışın da kaynağı durumundadır. Bir görev unsuruna ilişkin tespiti o görev unsurunun ekleşme dizisindeki yeri ve fonksiyonunu dikkate alarak yapmanın gerekliliği bu çalışmayı şekillendiren başlıca husustur. Cümleyi kuran zaman ve mekân birimleri bu çalışmada Türk dilinin ekleşme bilgisi yani cümlenin anlam ve görev unsurlarının karşıtlık ilişkisi temelinde ve söz konusu birimlerin ekleşme dizisindeki işlevleri esas alınarak incelenmiştir. Ayrıca varlığın ve hareketinin temel birleşenlerinden olan mekân, şahıs eklerinin mekân birimlerini temsil etmesi yönüyle işlenmiştir. Son olarak da tarihî metinlerden seçilen örnekler cümle kuran zaman ve mekân birimleri temel alınarak çözümlenmiştir.
Türk dilinin morfofonetik-morfofonemik karşıtlığı
Türk dili anlam, fonksiyon ve bunları karşılayan telaffuz unsurlarının karşıtlığını takip edilebilir bir süreçle ortaya koyması hasebiyle diğer dillerden ayrılır. Türk dilini anlayabilmek için morfofonetik morfofonemik karşıtlık bilgisine ve bu karşıtlığı şekillendiren diğer vasıtalara sahip olmak gerekir. Aksi durumda ortaya çıkacak somut verilere dayanmayan çözümlemeler, kelime ve eklerin karşılıklarını vazıh bir şekilde tespit etme noktasında yetersiz kalacaktır. Nitekim halihazırdaki bu yetersizlik, anlam ve görev unsurlarının birbirine karıştırılmasının yanında farklı birçok dilbilgisi konusunun tartışmalı halini sürdürmesine ve bunlardan kaynaklı olarak öğretim süreçlerinde de hayli zorluk yaşanmasına sebep olmaktadır. Morfofonetik farklılıkların fonksiyon farkı olarak algılanması ve telaffuz edilmeyen ögelerin yok hükmünde sayılması, söz konusu yetersizliğin sebepleri arasındadır. Bu çalışmada, karşıtlık teriminin dil çalışmalarında nasıl ele alındığı ve aslında nasıl ele alınması gerektiği hususundan sonra, morfofonetik morfofonemik karşıtlık ve bu karşıtlığın çerçevelediği karşılıkların ne olduğu konusuna değinilmiştir. Devamında, farklı diyalektlerdeki örnek ekleşmelerle konu somutlaştırılmaya çalışılmıştır. Örnek ekleşmeler anlam, görev ve bunları karşılayan telaffuz unsurlarının kendi aralarındaki karşıtlığı farklı şekillerle temsil edebilecek metinlerden seçilmiştir. Verilen örnek çözümlemeler, değişen morfofonetik ve değişmeyen morfofonemik kuralı neticesinde, Türk dilinin diyalektleri arasındaki farkların sadece şekil farklılıklarından kaynaklandığını ve morfofonetik dizilimin morfofonemik dizilime bağlı olarak şekillendiği gerçeğini ortaya koymaktadır. Bu açıdan herhangi bir fonksiyonun, herhangi bir şekle etiketlendirilerek değerlendirilemeyeceği sonucuna varılmaktadır.
Arnavutçadaki Türk Dili asıllı kelimelerin alıntılanma esasları
"Arnavutçadaki Türk Dili Asıllı Kelimelerin Alıntılanma Esasları" isimli çalışmanın amacı Arnavutça ve Türkçede tespit edilmiş dört bin civarında ortak kelimenin bulunması, konuyla ilgili gerekli literatür taramalarının yapılması, ortak kelimelerin, fonetik, morfolojik, imla ve sentaks özellikleri açılarından incelenmesi ve alıntılama esaslarının tespit edilmesine dayanır. Arnavutça ve Türkçe farklı dil ailelerine mensup olmalarına rağmen birbirleri ile çok güçlü bir bağ kurmuşlardır. Bu iki dilin ilişkisi Osmanlı İmparatorluğu Balkanları işgal etmeden önce başlamaktadır. Arnavutluk ve Türkiye yüzyıllar boyunca bağlı oldukları için doğal olarak Türkçeden Arnavutçaya alıntılanma olmuştur. Bu çalışmada ilk olarak dillerin ilişkisini anlatıp Türkçeden Arnavutçaya geçen kelimelerin daha ayrıntılı bir tetkiki yapılmaktadır. Dillerin en küçük biriminden (sesten) başlayarak kelimeye varana kadar bir inceleme yapılmaktadır. Seslerin nitelikleri, sesler arasındaki farklılıkları, kelimelerin okunuşları ve onların anlamları, kelimeler Türkçeden Arnavutçaya geçerken ortaya çıkan ses olayları gibi konular ele alınmaktadır. İncelendiği kelimeler farklı alanlara sahiptir. Arnavutlar tarafından sık sık kullanılan bu kelimeler dini, coğrafya, kültürel, siyasi, askeri gibi sahada görülmektedir. Arnavutluk ve Türkiye arasında olan akrabalıkta dil konusu da çok önemli bir yer tutmaktadır. Böylece bu çalışma yapılmasının gereği duyulmuştur. Bu çalışma ile Türkçe ve Arnavutça mukayeseli dil çalışmalarının incelenmesi ve ortak kelimelerin alıntılama esasları tespit edilerek hem bu alandaki bir eksikliği gidermesi hem de kendinden sonra yapılacak mukayese çalışmalarının alıntılanma esaslarına örnek teşkil etmesi hedeflenmektedir.
Dede Korkut Hikâyeleri'nde yapım eki
Dede Korkut Hikâyeleri, içeriği bakımından edebiyat çalışmaları; Eski Anadolu Türkçesinin dil özelliklerini temsil etmesi bakımından da dil incelemeleri için sıkça başvurulan eserlerden biri olmuştur. Eser için yapım ekleri açısından müstakil bir inceleme yapılmamış olması çalışma konusunun seçiminde belirleyici faktör olmuştur. Türkçenin eklerinin yapım eki ve çekim eki olarak tasnif edilmesi dilcilik çalışmalarında kabul gören bir görüş olmakla beraber birtakım sorunları da bünyesinde barındırmaktadır. Çalışmamızın amacı Dede Korkut Hikâyeleri'ndeki yapım eklerini tespit ederek fonksiyona dayalı bir yapım eki sınıflandırması sunmaktır. Bu noktadan yola çıkılarak çalışmamızda, öncelikle mevcut dil incelemelerinde yapım eki ile ilgili yapılan açıklamalara yer verilmiş; daha sonra ise yapım ekinin görevi ve Türkçenin ekleri arasındaki yeri tarafımızca açıklanmıştır. Dede Korkut Hikâyeleri'nden fişleme yöntemiyle tespit edilen yapım eki örnekleri önce fonksiyonları itibariyle sıralanmıştır. Daha sonra ise yapım eklerinin şekilleri, ekleşme bilgisi açısından incelenerek listelenmiştir. Eserdeki yapım eklerinin hem şekil hem de fonksiyon açısından ne gibi özellikler taşıdığı ve bu eklerin eserin içeriği ile ilişkisi Sonuç bölümünde ifade edilmiştir. Yapım eki görevini üstlenen şekillere alfabetik olarak Ekler Dizini bölümünde sıralanmıştır. Yapım eki alarak anlamı değişen sözcüklerin anlamlarıyla birlikte alfabetik bir şekilde listelendiği sözlüğe ise Ek bölümünde yer verilmiştir.
Garîb-nâme'de zarf fiil kategorisi
Bu çalışmada fiilimsi kategorisine bağlı zarf fiiller, kelime(anlam)-ek(görev) karşıtlığını içeren ekleşme dizisinin karşıtlık düzeni esas alınarak üst-alt işlevleriyle ele alınmıştır. İşlevlerin tespit edilmesi noktasında hacmi dolayısıyla yeteri derecede malzeme elde edebileceğimiz Eski Anadolu Türkçesinin önemli eserlerinden biri olan Garîb-nâme'den yararlanılmıştır. Garîb-nâme metninde zarf fiil konusu dolaylı olarak ele alınsa da ayrıntılı olarak işlenmemiştir. Bu da eserin tercih edilmesinde etkili olmuştur. Çalışma "Giriş", "Zarf Fiiller", "Sonuç" ve "Ekler Dizini" olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın "Giriş" bölümünde araştırmacıların zarf fiil ile ilgili yapmış olduğu açıklamalara yer verilmiş ve bu izahlar doğrultusunda değerlendirmeler yapılmıştır. Zarf fiilin ve zarf fiil ekinin ne olduğu/ne olmadığı, zarf fiil ekinin diğer ek kategorilerinden ayrılması gibi durumların temel problem noktalarını oluşturduğu görülmüştür. "Zarf Fiiller" bölümünde Garîb-nâme'den fişleme yöntemiyle tespit edilen zarf fiil örnekleri önce üst işlevleri ve bu üst işlevlere bağlı alt işlevleriyle birlikte alfabetik olarak sıralanmıştır. Daha sonra ise zarf fiil şekilleri, ekleşme bilgisi açısından incelenerek listelenmiştir. İşlevlerin isimlendirilmesinde de ekleşme düzeni içerisinde belirli bir ek kategorisini temsil eden ve o kategoriye has olan isimlendirmelerden uzak durulmuştur. "Sonuç" bölümünde çalışmadan elde edilen verilere yer verilmiştir. Zarf fiil eklerinin şekle ve işleve göre kullanım sıklığı belirtilmiş, bunun metne katkısı değerlendirilmiştir. "Ekler Dizini" bölümünde ise zarf fiil görevini icra eden morfemler alt ve üst şekilleriyle bir bütün halinde sunulmuştur.
Tarihî Kıpçak Türkçesinde yapım ekleri
Yapım eki, anlam değiştirme işlevine sahip morfemlerden oluşmaktadır. Eklendiği kelimenin anlamını değiştirerek başka anlamlı kelime türetir. Dil, gelişen ve değişen dünya içerisinde söz varlıklarına yeni kelimeler katar. Bu yollardan biri de türetmedir. Yapım ekleri ile türetilen bu yeni kelimeler aracılığıyla, o dilin geçmişten bu zamana kadar olan söz varlığı tespit edilir. Böylece toplumda meydana gelen siyasi, askerî, coğrafi ve kültürel değişmeler ortaya konabilir. Çalışmamızda Türk dilinin dönemleri içerisinde yer alan Tarihî Kıpçak Türkçesinin önemli eserlerinden Codex Cumanicus, Kitâbü'l-İdrâk Li Lisâni'l-Etrâk, Ettuhfet'üz-Zekiyye Fil-Lûgat'it-Türkiyye, Gülistan Tercümesi ve İrşâdü'l-Mülûk Ve's-Selâtin'deki kelimeler etimolojik olarak incelenerek yapım ekleri işlevlerine göre tespit edilmiştir. Çalışmamız Giriş, Ek, Yapım Eki, Tarihî Kıpçak Türkçesi, Tarihî Kıpçak Türkçesinde Yapım Ekleri, Sonuç, Dizin ve Ek Dizini bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmamızın konusu, amacı, önemi ve yöntemi hakkında bilgi verilmiştir. Ek kısmında, ekin nitelikleri belirtilip tanımı yapılarak ek sınıflamasında yapım ekinin yeri belirtilmiştir. Yapım Eki bölümünde, yapım eki ile ilgili yaygın anlayıştaki sorunlar tespit edilerek yapım ekinin ekleşme düzenindeki diğer eklerle ilişkisi ortaya konulmuştur. Tarihî Kıpçak Türkçesi bölümünde Kıpçak Türkleri ve Tarihî Kıpçak Türkçesi hakkında bilgi verilirken Tarihî Kıpçak Türkçesinde Yapım Ekleri bölümünde çalışmamızda yararlandığımız eserlerden tespit ettiğimiz yapım ekleri işlevlerine ve şekillerine göre tasnif edilmiştir. Sonuç bölümünde elde edilen veriler değerlendirildikten sonra çalışmamızın sonunda yer alan Dizin kısmında kelimeler, Ek Dizini kısmında da yapım ekleri sıralanmıştır.
Atasözlerimizde sıfat fiil kategorisi
Türk dilinin kurallarını güçlü bir şekilde temsil etmesi bakımından atasözlerimiz, dil bilgisi ile ilgili birçok meselenin aydınlatılmasına katkı sağlar. Sıfat fiiller açısından da atasözlerimiz, Türk dilinin en güzel ve en manalı örneklerini sunar. Bu sebeple, sıfat fiil konusunu işlevsel olarak atasözlerimizdeki sıfat fiillerden hareketle incelemeye karar verdik. Sıfat fiilleri, derlenmiş atasözleri çalışmalarını referans alarak çalışmamıza dâhil ettik. Çalışmamız metin bağlamında işlev odaklı olduğu için, sıfat fiil örnekleri mevcut olduğu cümle içinde verilmiştir. Bu suretle sıfat fiillerin fiile verdiği görevler, onların cümle içinde ilişkili olduğu tüm unsurlar dikkate alınarak tespit edilmiştir. Çalışma; Giriş, Sıfat Fiil Kategorisi, Atasözlerimizde Sıfat Fiil Kategorisi ve Sonuç bölümlerinden oluşmaktadır Giriş bölümünde çalışmanın önemi, konusu, amacı, yöntemi ayrı başlıklar altında açıklanmış ve atasözleri hakkında kısa bir bilgi verilmiştir. Sıfat fiil kategorisi bölümünde, sıfat fiil konusuna eğilen araştırmacıların görüşleri özetlendikten sonra bizim bu konudaki görüşlerimiz de ifade edilmiştir. Üçüncü bölümde, atasözlerimizdeki sıfat fiiller fonksiyonları ve bunları karşılayan şekiller tasnif edilmiştir. Sonuç bölümünde, atasözlerimizde tespit ettiğimiz sıfat fiil fonksiyonları ve şekilleri hakkında genel bir değerlendirme yapılmıştır.
Tarihî Türk şivelerinde giyim kuşam kelimeleri
Kültürel kimlik çalışmalarının kaynaklarından biri, giyim kuşam sahasıdır. Giyim kuşam kavramlarından yola çıkarak, o kültürün yaşayış şeklini, dünyayı algılayışını, etkilendiği kültürleri tespit ve takip edebilmek mümkündür. Bu kavramları, dil bilgisi bakımından inceleyen çalışmaların artması hem dil hem de kültür tarihine katkıda bulunacaktır. Çalışma altı bölümden oluşmaktadır. Giyim Kuşam Kelimeleri adını taşıyan birinci bölümde, giyim kuşam kavramları tasnif edilmiş; bahse konu kelimelerin kullanıldığı şive / şivelerden tespit edilebildiği ölçüde tanık gösterilmiş, kelimenin işaret ettiği kavramın niteliği ve kullanımı ile ilgili bilgilere de yer verilmiştir. Giyim Kuşam Kelimelerinin Kaynağı ve Ekleşme Bilgisi adlı ikinci bölümde giyim kuşam kelimelerinin kaynaklarına, Türk diline ait olanların ekleşme bilgisine, diğer dillere ait olanların ise ulaşılabildiği ölçüde kendi dilindeki şekil ve anlamına yer verilmiştir. Giyim Kuşam Kelimelerinde Kullanılan Ekler bölümü, bu kelimelerde yer alan yapım ekleri, çatı ekleri ve fiilimsilerle ilgili bilgiyi ve bu eklerin kullanıldığı kelime örneklerini içermektedir. Dördüncü bölüm, "Giyim Kuşam Kelimelerinde Ses Olayları" adını taşımaktadır. Beşinci bölüm, tezde geçen tüm kelimelerin alfabetik düzen içinde verildiği "Sözlük" bölümüdür. Altıncı bölüm ise giyim kuşam kelimelerinin tez içinde geçtiği sayfaları işaret eden "Kelime Dizini" adlı bölümdür. Bu tezde, Türk dilinin tarihî şivelerinde yer alan giyim kuşam kelimelerini dil bilgisi açısından incelemek amaçlanmıştır. Değerlendirdiğimiz kelimelerin çoğunluğunun Türk dili asıllı oluşu, bu kelimelerin önemli bir bölümünün belirli kökler tarafından teşekkülü, Türklerin tarihî süreç içinde kültürlerini doğrudan etkileyecek değişiklikler yaşamalarına rağmen, bu sahaya ait bakış açılarının aynı kaldığı sonucunu ortaya koymuştur.
Kutadgu Bilig'de sıfat fiil kategorisi
Bir siyasetname ve öğüt kitabı olan Kutadgu Bilig edebi içeriğinin öneminin yanı sıra Karahanlı Türkçesinin dil özelliklerini en iyi biçimde yansıtması bakımından da dikkate değerdir. Eserin bu mahiyetine binaen sıfat fiil konusunu Kutadgu Bilig'den faydalanarak ele almaya karar verdik. Çalışma giriş, Kutadgu Bilig'de sıfat fiiller ve ekler dizininden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci kısmında sıfat fiil konusunda dilcilerin belli başlı izahları incelenmiş ve sıfat fiilin ne olduğu konusunda genel bir çerçeve çizilmiştir. İkinci kısımda ise eserdeki sıfat fiil eklerinin fonksiyonları ve bu fonksiyonlara bağlı şekilleri dikkate alınarak en fazla beşer örnek olmak üzere temel ve alt fonksiyonları tespit edilmiş ve ekleşme bilgisi tahlil edilerek sınıflandırılmıştır. Çalışmanın son bölümünde ise sıfat fiil eklerinin dizini yapılmıştır
Kırım Türkçesi Romanya Köstence ağzı ? ses bilgisi, metin, sözlük ?
Bu çalışmada günümüzde Romanya'nın sınırları içerisinde bulunan Dobruca vilayetinin Köstence şehri ve şehre bağlı köylerdeki ağız özellikleri incelenmiştir. Bu yöredeki ağzın konuşma dilindeki kelimeler tarihte geçen en eski şekillerine dayanarak incelenmiştir.Köstence'de araştırma yapmam Romanya'ya gidip bir ay kadar orada bulunmamı gerektirdi. Yörede tanıdığım kişilerin olması derleme yapacağım köylerin ve o köylerde yaşayan kişilerin seçiminde oldukça faydalı olmuştur. Derleme yaparken Köstence'nin birçok köylerine, özellikle Türk-Tatar topluluğun yerleştiği köylere gidilmiştir. Bu köylerdeki nüfus tabakaları araştırılmıştır. Yaptığımız araştırma sonucunda bölgedeki nüfusun çoğunun Kırım göçmenlerinden oluştuğu tespit edilmiştir. Ağız özelliklerinin en çok korunduğu köyler seçilerek derlenmiştir. Bölgede yapılan konuşmalar ses kayıt cihazına kaydedilerek daha sonra bilgisayar ortamına aktarılmıştır. Bilgisayar ortamındaki konuşmalar transkripsiyonlu metin haline çevirilmiştir.Giriş bölümünde bölgenin tarihçesi, iklimi, nüfusu, coğrafi konumu ile ilgili tanıtıcı bilgiler verilmiştir.Birinci bölümde; Köstence Kırım Türkçesi ağzındaki ses varlığı, ses değişmeleri ve ses olayları örneklerle beraber incelenmiştir. Metinler ses bilgisi yönünden, incelenmiş, sırasıyla ünlü ve ünsüzlerdeki değişmeleri tespit edilmiştir.Çalışmanın ikinci bölümü metinlerden oluşmaktadır. Derleme yaptığımız bölgede topladığımız metinler transkripsiyonlu olarak sunulmuştur.Çalışmanın sözlük kısmında, bölgeye has kelimeler anlamlarıyla birlikte verilmiştir.Elde ettiğimiz metinler bölgeye has olan birçok özellikleri içermektedir.
Dîvânü Lügati't Türk' teki isimlerle Anadolu ağızlarında ortaklaşan isimler
Dîvânü Lügâti't Türk ile Anadolu ağızlarındaki isimlerden ne kadarının ortaklaştığını tespit etmek amacıyla bu çalışma yapılmıştır. Bunun için de çalışmamıza Orta Türkçe döneminin en önemli çalışmalarından, Türkçenin ilk sözlüğü olan Dîvânü Lügâti't Türk kaynaklık etmiştir. Bugünkü Anadolu ağızlarının sözvarlığını tespit için Derleme Sözlüğü ve haricindeki ağız çalışmalarından istifade edilmiştir.Öncelikle Dîvânü Lügâti't Türk'teki isimler tespit edilip ardından Anadolu ağızlarında muhafaza edilenleri tespit için Derleme Sözlüğü' nden yararlanılarak karşılaştırmalı bir sözlük oluşturulmuştur.Bu tez çalışması Ses Bilgisi ve Sözlük bölümlerini içermektedir.Ses Bilgisi kısmında karşılaştırmalı sözlükten yararlanarak ortaklaşan kelimelerin geçirdikleri ya da geçirmedikleri ses olayları tespit edilmeye çalışılmıştır. Çünkü seslere dayanan söz varlıklarının tarihi süreç içindeki geçirdiği değişim ancak ses olayları vasıtasıyla tespit edilebilir.Daha sonra ise ortaklaşan kelimelerin Anadolu' da görüldüğü yerler de belirtilerek Dîvânü Lügâti't Türk ile Derleme Sözlüğü'nün karşılaştırmalı sözlüğüne yer verilmiştir.
Eski Anadolu Türkçesi ile Türkiye Türkçesinde iki ünlü arasındaki ötümlüleşme ve sızıcılaşmalar
Yapmış olduğumuz çalışmada ?Eski Anadolu Türkçesi ile Türkiye Türkçesi'nde İki Ünlü Arasındaki Ötümlüleşme ve Sızıcılaşmalar? incelenerek sözcükler kelime tabanlarına ve ekleşmelere göre tasnif edilmiştir. Çalışmamızda öncelikle sızıcılaşma ve ötümlüleşme, bazı dilcilerin görüşlerinden istifade edilerek açıklanmış ve değerlendirilmiş, ardından da çalışmamıza kaynaklık eden görüşün bu unsurlar hakkındaki izahına yer verilmiştir. Daha sonra çalışmamızda, istifade ettiğimiz eserler hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmamızın birinci bölümünde, istifade ettiğimiz eserlerden elde ettiğimiz örnekler, kelime tabanlarındaki durumlarına göre tasnif edilmiştir. Bu tasnif yapılırken kelimelerin Eski Türkçe'deki şekilleri göz önünde bulundurulmuş, bu amaçla Eski Türkçe sözlüklerden istifade edilmiştir. İkinci bölümde ise ekleşmelere bağlı bir tasnif çalışması yapılmış ve incelediğimiz örnekler ekleşmelere göre ele alınmıştır. Üçüncü bölümde incelenen metinlerde yer alan Arapça ve Farsça kelimelerde iki ünlü arasındaki ünsüzlerin durumuna dair bir inceleme yapılmış, eserlerde yer alan alıntı kelimelerin yoğunluğu da ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölümde, incelenen eserlerin sözlük kısımlarından alınan kelimelerin anlamları verilmiştir. Her kelimenin farklı anlamı için ayrı bir numara verilmiştir. Metinlerden seçilen örnekler içinde birden fazla şekliyle bulunan kelimelerin sadece birinde anlam verilmiş, diğer madde başında ise ona göndermede bulunulmuştur. Beşinci bölümde Eski Anadolu Türkçesi ile Türkçe'de iki ünlü arasındaki ünsüzler, kelime tabanları ve ekleşmelere göre tasnif edilmiştir.
Türkçede sıfat fiil kategorisi
Fiilimsi kategorisine bağlı sıfat fiiller, eklendikleri fiilin anlamını değiştirmeden bir tamlananı nitelemesini sağlayan dil bilgisi unsurlarıdır. Sıfat fiiller, gerek alt fonksiyonları gerek bu fonksiyonları icra eden morfemleri bakımından, Türk dil bilgisinin geniş çaplı çalışma alanına sahip konularından biridir. Türkçenin dil bilgisi ile ilgili hazırlanmış çalışmalarda sıfat fiillere şekilci bir anlayışla yaklaşılmış; bu dil bilgisi unsurunun teorik bakımdan alt yapısı sorgulanmamıştır. Ancak konu hakkında izaha muhtaç çeşitli hususlar bulunmaktadır. Bu hususları tartışarak açıklığa kavuşturmak suretiyle sıfat fiil kategorisinin dil bilgisindeki konumunu belirleyebilmek amacıyla hazırlanan bu çalışma Giriş, Sıfat Fiil Kategorisi, Sıfat Fiil ve Çalışmada Geçen Terimler Sözlüğü adlı bölümlerden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, diğer fiilimsilerle ortaklıklarının öne çıkarılması gerektiği durumundan hareketle sıfat fiillerin bağlı oldukları fiilimsiler hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Sıfat Fiil Kategorisi adlı bölümde ise sıfat fiillerin ek olarak mahiyetleri, zaman, kip, cümle yapısı gibi dil bilgisi kategorileri ile ilişkisi tartışılmıştır. Bu tartışmalar sonucunda elde edilen sonuçlar, aynı zamanda, bir sonraki bölüm olan Sıfat Filler için malzeme teşkiletmiştir. Sıfat Fiiller adlı bu bölümde, günümüz Türkçesine ait otuz dört eserden alınan sıfat fiil içerikli söz dizimi örnekleri fonksiyonlarına, şekillerine göre tasnif edilmiştir. Bu şekillerin içinde bulunduğu komşuluk ilişkilerine göre çözümlenmiş hâlleri, icra ettikleri fonksiyonların çalışmada altında bulundukları fonksiyon başlıkları ile kaydedilmiştir. Çalışmanın son bölümünde ise çalışmada geçen terimlerin Açıklandığı bir Çalışmada Geçen Gramer Terimler Sözlüğü bulunmaktadır.
Gabusname: Rehim Sultanovundur-Ekrem Cefer Kabusname (25-44 bölüm) transkripsiyon, tercüme, metnin dil özellikleri, sözlük
Bu tez, Azerbaycan Türkçesi'ne 1989'da Rehim Sultanovundur ve Ekrem Cefer ta rafından Bakü'de Kiril alfabesiyle ilk defa tercüme edilerek "Gabusname" adı al tında yayınlanan meşhur "Kabusnâme" üzerinde yapılmış bir çalışmadır. Kabusnâme, Şark kültür yapısı içinde edebiyat, musikî, av, ticaret, astroloji, ahlâk, görgü gibi yaşanılan hayattan seçilmiş belli başlı konulara ait 44 bölümlük didak tik bir öğütler kitabıdır. Bu öğütler ibret verici hikâyeler ve yer yer mısralar yardı mıyla süslü ve etkileyici bir üslûpla takdim edilmiştir. Eserde 44 bölüm vardır, bu tez eserin 25-44 arası bölümlerini kapsamaktadır. Transkripsiyon, tercüme, metnin dil özellikleri ve sözlük şeklinde dört ana gruptan meydana gelen bu tez çalışmasında: 1) Metnin transkripsiyonu tek numaralı sayfalara yerleştirilmiştir. 32 harften meydana gelen Azerbaycan Türkçesi alfabesinde, Türkiye Türkçesi'nden farklı olarak üç ses bulunmaktadır: "gaym (g) ", "hı (h) " ve "kapalı e (e) "... 2) Tercüme bölümü 25-44 arası bölümler ve kitaptaki fasıllarla ilgili son notla rın Türkiye Türkçesi'yle ifâde edilişine ait kısımdır. 3) Metnin dil özellikleri bölümünde Azerbaycan Türkçesi'nin çalışılan metinle ilgili başlıca ses değişmeleri ve karekteristik özellikleri kaidelerine göre incelene rek alfabetik sırayla örneklendirilmiştir. 4) Sözlük bölümündeyse, metinde geçen ve Azerbaycan Türkçesi bakımından orijinal olan kelimelerden mânâları bilinmeyenler seçilerek mânâlandınlıp, ait ol dukları yerler gösterilmiştir. Ayrıca bütün ikilemeler bir sözlük kompozisyonuyla yine alfabetik olarak üçüncü bölümün sonuna ilâve edilmiştir.