Theses supervised by Doç. Dr. Ahmet Karaman
13 theses · Afyon Kocatepe University
Abdurehim Ötkür'ün Kaşgar Gecesi Destanı'nın bağlam sözlüğü (1-4'üncü Bölümler)
Sözcükler iletişimde oldukça önemlidir. Farklı anlamlarda kullanılan sözcükler iletişimi de olumsuz etkilemektedir. Bu bakımdan sözcüklerin cümle içerisinde kullanılan anlamının tespiti için bağlam çalışmaları yapılmaktadır. Türk Edebiyatı Bağlamlı Dizinleri ve İşlevsel Sözlüğü (TEBDİZ) projesi de bağlam çalışmaları açısından alana katkı sağlamaktadır. Yeni Uygur edebiyatında bağlam sözlüğü çalışmalarının azlığı dikkat çekmektedir. Bu sebeple Abdurehim Ötkür'ün Kaşgar Gecesi Destanı'nın 1-4'üncü bölümleri Türk Edebiyatı Bağlamlı Dizinleri ve İşlevsel Sözlüğü (TEBDİZ ) sistemine yüklenmiş, sözcükler eserin yazıldığı dönem dikkate alınarak anlamlandırılmış ve işlevsel bağlam sözlüğü tanık gösterilerek hazırlanmıştır. Çalışmamızın amacı Yeni Uygur Türkçesi'nin kelime zenginliğini ortaya koymak sözlük çalışmalarına katkıda bulunmak ve bundan sonra yapılacak üslup çalışmalarına kaynak oluşturmaktır.
Turġan Şavudun'un şiirleri üzerine bir inceleme
Çağdaş Uygur Türkçesi, Türk dilinin Hakaniye lehçesi esasına göre şekillenmiş edebî bir lehçedir. Bu dil, edebiyat ve sanat açısından oldukça zengin ve çok köklü bir tarihe sahiptir. Bu özelliğiyle Türk dilinin gelişmesinde büyük bir rol oynamıştır. Bir dilin tarihî geçmişi, grameri, kültürü ve o dili kullanan halkın sosyal yaşamı hakkında bilgi edinmenin en önemli yollarından biri de o dile ait yazılı ve sözlü eserleri incelemektir. Bu çalışmayla, Doğu Türkistan'da yaşayan Uygur Türklerinin dillerini, kültür ve sosyal yaşamlarını tanımak ve tanıtmak, Uygur şairi Turġan Şavudun'u bilim dünyasına tanıtmak ve bu alandaki bir boşluğu doldurarak katkı sağlamak amaçlanmaktadır. "Çağdaş Uygur Edebiyatı" "Dil - Üslup İncelemesi" ve "Metinler", olmak üzere üç bölümden oluşan bu çalışmada, Turġan Şavudun'un Söygü Uçquni "Sevgi Kıvılcımı" adlı şiir kitabındaki şiirleri Uygurların kullandığı Arap asıllı alfabeden Latin alfabesine transkribe edilip, Türkiye Türkçesine aktarılarak şiirlerin muhteva, vezin ve üslup özellikleri belirlenmeye çalışıldı. Son bölüme ise eserde yer alan sözcüklerden oluşan Uygurca-Türkçe bir sözlük eklendi. Anahtar Kelimeler: Uygur Türkçesi, Turġan Şavudun, şiir, kültür, üslup
Uygur halk koşaklarında tematik söz varlığı
Uygur Türkleri, sözlü ve yazılı edebiyat alanında köklü bir geçmişe ve geleneğe sahiptir. Bu edebi ürünler içinde halk koşakları da önemli bir yer tutmaktadır. Uygur Edebiyatında koşak olarak karşımıza çıkan türün diğer lehçelerde farklı adlandırma yoluna gidilse de bütün kültürlerde aynı duygu ve düşünceye hitap ettiği yadsınamaz bir gerçektir. Bu araştırmanın konusunu Uygur halk edebiyatındaki koşaklar oluşturmaktadır. Koşaklar tematik söz varlığı açısından değerlendirilmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde Türk Halk Edebiyatı ve Uygur Halk Edebiyatındaki koşma hakkında değerlendirme yapılmıştır. İkinci bölümde Uygur koşaklarının transkripsiyon metni ve Türkiye Türkçesine aktarımı yapılmıştır. Üçüncü bölümde ise Uygur koşakları konu, biçim ve söz varlığı açısından değerlendirilmiştir. Bu çalışmada Uygur koşakları ve söz varlığı özellikleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Uygur Türkçesi, Koşak, Söz Varlığı, Alıntı Sözler.
Uygur halk şarkılarında tematik söz varlığı
Bu çalışmada "Uyġur Xelq Naxşiliri" adlı eserde bulunan şarkıların tematik söz varlığını oluşturan ögeler incelenmiştir. Ayrıca bu şarkıların biçim ve muhteva özellikleri değerlendirilmiştir. Çalışma giriş ve sonuç kısmı hariç dört bölümden oluşmaktadır: Giriş kısmında çalışmanın amacı, önemi ve yönteminden bahsedilmiştir. Birinci bölümde Yeni Uygur Türkçesi, Uygur edebiyatı, sözvarlığı, Uygur Türkçesinde ve Türkiye Türkçesinde şarkı ile ilgili bilgi verilmiştir. İkinci bölümde "Uyġur Xelq Naxşiliri" adlı eserde ki şarkıların transkripsiyonuna (yazı çevirimi) ve Türkiye Türkçesi aktarımına yer verilmiştir. Üçüncü bölümde "Uyġur Xelq Naxşiliri" adlı eserde bulunan şarkıların tematik söz varlığı incelenmiştir. Dördüncü bölümde şarkılar biçimsel özelliklerine göre ayrıştırılarak muhteva açıdan değerlendirilmiştir. Sonuç bölümünde ortaya çıkan bulgulardan sonuçlar elde edilmiştir. Anahtar kelimeler: Yeni Uygur Türkçesi, Söz Varlığı, Yeni Uygur Edebiyatı.
Tursunbeg İbrahim Taymas'ın şiirlerinde satirizm üzerine bir çalışma (Transkripsiyon-aktarma-inceleme)
Sanatçının hayattaki sorunlara karşı sanatsal bir formda eleştirilerini sunduğu bir tür olan satire, çalışmada şiir türü olarak yer almaktadır. Her şiir, ait olduğu şairin, zamanın ve mekânın izlerini taşır. Satirik şiir doğrudan toplumu kaynak aldığı için amacı zamanın ve mekânın durumunu yansıtmaktır. Dolayısıyla satire, içerisinde tarihi kanıtlar barındıran bir sanatlı söyleyiştir. Çağdaş Uygur şairi Tursunbeg İbrahim Taymas içinde bulunduğu durumu sorgulayabilen biri olarak halkının sözcüsü olma kimliğini edebiyat vasıtasıyla üstlenmiştir. "Sekkiz Süritim" isimli satirik şiirlerinin toplandığı eserine ulaştığımız Taymas'ın bu eserde eleştirdiği konuların onun fikir dünyasına dair önemli ipuçları vereceği düşüncesiyle bir çalışma ortaya konuldu. Çalışmadaki amaç, şairi Türk edebiyatına tanıtmak ve satirizmin Çağdaş Uygur edebiyatında Taymas vasıtasıyla ne ölçüde yer aldığını göstermektir. Tezde Tursunbeg İbrahim Taymas'ın satirik şiirleri Arap asıllı Uygur alfabesinden Latin alfabesine transkribe edilerek, Türkiye Türkçesi'ne aktarıldı ve eleştirisini sunduğu konular bakımından incelenip tematik bir inceleme gerçekleştirildi. Belirtilmelidir ki 'satire' terimi Türkiye edebiyatında "hiciv/yergi" terimleriyle karşılanmıştır, çalışmada ise, Çağdaş Uygurca'da da kullanılan "satire" terimi tercih edildi. Anahtar Kelimeler: Çağdaş Uygur şiiri, Satire, Eleştiri.
Ahmetcan Osman'ın şiirlerindeki dil özellikleri ve üslubunun incelenmesi
Uzun bir geçmişe sahip olan çağdaş Uygur edebiyatı 20. yüzyılın başlarında çok hareketli bir dönem geçirir. Dönemin siyasi olayları ve yenileşme hareketleri edebiyatın şekillenmesinde aktif rol oynar. Kültür Devrimi'nin sona ermesi ile 1980'li yıllarda çağdaş Uygur şiirinde "Yéñiçe Şéir" adıyla yeni bir şiir akımı ortaya çıkar. Ahmetcan Osman bu akımın en önemli temsilcisi olarak görülür. Bu yeni hareketin adı hakkında çeşitli tartışmalar yaşanmıştır. Bu şiirlerin temelini anlam kapalılığı ve sembol ifadeler oluşturur. Sembol ifadelerle kelimelere farklı anlamlar yüklenir. Bu çalışmada Ahmetcan Osman'ın şiirlerinden faydalanılarak şairin dil özellikleri ve üslubu incelenmiştir. İnceleme için şairin "Exmetcan Osman Tallanma Şéirliri" adlı eseri esas alınmıştır. Eserde toplamda seksen sekiz şiir bulunmaktadır. Çalışmamızın birinci bölümünde Ahmetcan Osman ve yaşadığı dönem ile ilgili bilgiler verilmiştir. Onun yaşadığı olaylar şiirlerine yansımış durumdadır. İkinci bölümde şairin şiirlerinin transkripsiyonu ve Türkiye Türkçesine aktarımı yapılmıştır. Üçüncü bölümde ise şairin şiirlerinden hareketle dil ve üslup özellikleri incelenmiştir.
Özbek şarkılarının söz varlığı üzerine bir çalışma (Aktarma-inceleme-sözlük)
Bu çalışmada çeşitli Özbek şarkılarında bulunan, söz varlığını oluşturan ögeler incelenmiştir. Çalışma giriş ve sonuç kısmı hariç üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında çalışmanın amacı, önemi ve yönteminden bahsedilmiştir. Birinci bölümde Türk ve Özbek kültüründe şarkı konularına yer verilmiştir. İkinci bölümde Özbek Türkçesine ait çeşitli şarkı sözleri ve bu şarkıların aktarması yapılmıştır. Üçüncü bölümde Özbek Türkçesine ait çeşitli şarkıların söz varlığına yer verilmiştir. Sonuç bölümünde ortaya çıkan bulgulardan sonuçlar elde edilmiştir.
Özbek ninnilerinin söz varlığı (transkripsiyon- aktarma- inceleme- sözlük)
Ninniler; yaşayış tarzı, gelenek-görenekler, inanışlar, anne-çocuk ilişkileri ve aile-toplum ilişkileri hakkında bilgiler veren bir kaynaktır. Bu ürünler sözlü kültür ortamında yüzyıllar boyunca nesilden nesile aktarılarak günümüze kadar taşınmıştır. Çocukları uyutmak, sevmek, avutmak için bir ezgiyle söylenen ve anonim olan ninniler önemli bir yere sahiptir. Bu çalışmada Özbek sözlü edebiyatı türlerinden biri olan ninniler (alla) ve derlenen ninnilerin tematik söz varlığı incelenmiştir. Çalışmanın giriş bölümünde yöntem açıklanmış ve çalışma hakkında bilgiler verilmiştir. Birinci bölümünde Türk Halk Edebiyatı ve Özbek Halk Edebiyatında ninninin yeri ve önemi hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde ise derlenmiş olan Özbek ninnilerinin transkripsiyonu ve Türkiye Türkçesine aktarımı yapılmıştır. Üçüncü bölümde ise Özbek ninnilerinin konu ve şekil bakımından değerlendirmesi yapılmış ve tematik olarak söz varlığı incelenmiştir.
Abdurehim Ötkür'ün Kaşgar Gecesi Destanı'nın bağlam sözlüğü (9, 10, 11. ve Hatime Bölümü)
Sözcükler, cümle ya da bir metin içerisinde değişik anlamlara gelmekte ve cümle ya da metindeki anlamlarıyla bir bağlam oluşturmaktadır. Bu bağlamları saptamak için sözcükleri incelemek amacıyla bağlam sözlüğü çalışmaları yapılmaktadır. Türk Edebiyatı Bağlamlı Dizinleri ve İşlevsel Sözlüğü (TEBDİZ) projesi bu konuda araştırmacılara ve okuyuculara fayda sağlamaktadır. Bu hususta bir sözcüğün ait olduğu kültür, dilin tarihsel süreçte geçirmiş olduğu değişiklikler, anlamları, bağlamları ve kullanım sıklıkları incelenmektedir. Bu çalışmada, Abdurehim Ötkür'ün "Kaşgar Gecesi" adlı destanının (9, 10, 11. ve Hatime Bölümü) bağlamsal sözlüğü oluşturulmuştur. "Kaşgar Gecesi" destanının (9, 10, 11. ve Hatime Bölümü) Arap harfli özgün metni öncelikle Latin alfabesine transkribe edilmiş ve daha sonra Türk Edebiyatı Bağlamlı Dizinleri ve İşlevsel Sözlüğü (TEBDİZ) sistemine yüklenmiştir. Yüklenen sözcükler sisteme uygun incelenerek bağlam sözlüğü oluşturulmuştur. Sözlüksel anlamı olmayan unsurlar bağlam sözlüğüne dâhil edilmemiştir. Uygur edebiyatının en önemli şahsiyetlerden biri olan Abdurehim Ötkür'ün zengin söz varlığını ortaya koymak amaçlanmıştır. Bağlam sözlüğünün amacına tam ulaşabilmesi için Abdurehim Ötkür'ün hayatı, edebî kişiliği, eserlerine de değinilmiştir.
Şefike Yarkin'in Alisden Bir Ses adlı eseri üzerine bir çalışma (transkripsiyon-aktarma-inceleme-sözlük)
Dil ve edebiyat bir milletin zenginliği ve kimliği sayılıyor. Bir milletin ne kadar dil özelliği fazla ise o kadar zengindir. Dilin yükselmesi ve gelişmesi için çaba göstermek toplumda yaşayan her bireyin boyun borcudur. Bu borcu o dilde konuşarak ya da dili daha iyi yerlere getirmek için o dilde bilimsel ve araştırmalı çalışmalar yaparak ve aynı zamanda daha o dilin bilinmeyen yönleri üzerinde kapsamlı incelemeler yaparak hizmet edebilir. Yaptığımız çalışma aynen bu hedef üzerine Afganistan Türk dili ve edebiyatında yüzlerce eserden birini tanıtmak amacıyla yapılmıştır. Daha önce yapılmamış ve ele aldığımız yazarın da üzerinde yapılmış az sayıda çalışma bulunduğu için Afganistan Türk edebiyatı sahasında kendisinden büyük izler bırakan usta araştırmacı, yazar ve şair "Şefika Yarkın"ın ilk seçme şiirlerinin toplamı olan "Uzaktan Bir Ses" adındaki eseri çalışma konusu olarak almayı uygun gördük. Bu çalışmamız dört bölümü içermektedir. Birinci bölümde Şefika Yarkının hayatı, edebi kişiliği ve yazdığı bütün eserler hakkında kapsamlı bilgilendirme yapılmıştır. İkinci bölümde ise "Uzaktan Bir Ses" eserinin ilk önce transkripsiyon metini ve daha sonra Türkiye Türkçesine çeviri metinine yer verilmiştir. Üçüncü bölümde ise eseri tematik yönünden incelenmesi yapılmıştır. Son olarak da Dördüncü bölümde sözlük kısmına yer verilmiştir.
Ötkir Hoşimov'un Hurkitilgan Tüş, Uzun Keçalar, Kuyoş Tarozisi adlı hikâyelerinin bağlam sözlüğü
Sözcükler, kullanıldığı yere göre her zaman akla ilk gelen anlamını vermeyebilir. Çoğu sözcükler farklı bağlamlarda kullanılabildiği için onları bağımsız olarak değil metnin bütünüyle ilişkilendirmek gerekir. Bu konuda araştırmacılara ve okuyuculara fayda sağlamak adına bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük çalışmaları yapılmaktadır. Bu çalışmanın amacı da hikâyelerde kullanılan sözcüklerin kalıp ifadeleri ile birlikte kullanıldığında farklı anlamları varsa ortaya koymak, işleyiş şeklini göstermek ve bununla ilgili bir sözlük yapmaktır. Bu sözlük çalışmaları TEBDİZ (Türk Edebiyatı Bağlamlı Dizinleri ve İşlevsel Sözlüğü) ile sistemleşmiştir. Bu çalışmada da Ötkir Hoşimov‟un "Sevgi Ḳissaları" (Sevgi Kıssaları) adlı kitabından Hurkitilgan Tüş, Uzun Keçalar ve Ḳuyoş Tarozisi adlı eserin bağlam sözlüğü TEBDİZ yardımı ile hazırlanmıştır. Özbek Türkçesinin söz varlığını bu hikâyelerde tespit etmek, kelimelerin kullanım sıklığını göstermek ve bazı kelimelerin Özbek Türkçesine ait sözlüklerde belirtilmeyen anlamlarını ortaya çıkarmaktır. Bu çalışmada eserlerin tümü kril alfabesi ile yazıldığı için öncelikle eseri transkribe edilerek daha sonra anlamlırını sisteme girilmiştir. Bu çalışmayla birlikte var olan sözlüklere katkıda bulunmak ve tüm Türk Lehçeleri için yararlı olacağını hedeflenmiştir.
Ötkir Haşimov'un 'Muhabbat, Baxt, Xayollarga Bo'laman Tutqun, Oq Bulut Oppoq Bulut' adlı hikâyelerinin bağlam sözlükleri
Sözcükler, kullanıldıkları metinle bir bütünlük içerisindedir. Bir sözcüğün anlamı, ilişkili olduğu diğer ögelerle birlikte değerlendirilmelidir. Bu anlamlandırmayı bağlam oluşturmaktadır. Sözcüklerin kazandığı farklı anlamlar, bağlamdan hareketle belirlenmektedir. Bir sözcüğün, bilinenden başka pek çok anlamı olabilir. Sözcüklere yüklenen diğer anlamları belirlemek amacıyla bağlam sözlüğü çalışmaları yapılmaktadır. Özbek edebiyatı yazarlarından Ötkir Haşimov'un "Muhabbat, Baxt, Xayollarga Bo'laman Tutqun, Oq Bulut Oppoq Bulut" adlı hikâyeleri üzerine hazırlanan bağlam sözlüklerinde, söz varlığını oluşturan unsurlara bağlamına uygun olarak anlamlar verilmiştir. Eserlerin bağlam sözlüklerini hazırlama sürecinde TEBDİZ (Türk Edebiyatı Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük) projesinden yararlanılmıştır. Transkripsiyonu yapılan metinler sisteme yüklenmiş ve anlamlandırma işlemi bu sistem üzerinden yapılmıştır. Bu çalışmanın amacı; eserlerin söz varlığını ortaya koymak, söz varlığını oluşturan unsurların metin içindeki kullanımına göre farklı anlamlarını tespit edebilmek, Özbek sözlüklerine katkıda bulunmak, dil ve üslup üzerine çalışma yapacak araştırmacılara fayda sağlamaktır.
Abdurehim Ötkür'ün Kaşgar Gecesi Destanı'nın bağlam sözlüğü (5,6,7 ve 8.bölüm)
Kelimeler, cümle içerisinde değişik anlamlar barındıracak biçimde kullanılabilir. Bir kelimenin hangi anlamda kullanılmış olduğunu bağlama göre belirleriz. Bu yönü ile bağlam, iletişimde büyük bir önem arz etmektedir. Bir ifade bağlamsal yönden değerlendirilirken, kelimelerin beraberinde cümlelerin de bağlamı ele alınmaktadır. Bağlamları tespit etmek amacıyla bağlam sözlüğü çalışmaları yapılmaktadır. Bu sözlük çalışmalarına TEBDİZ (Türk Edebiyatı Bağlamlı Dizinleri ve İşlevsel Sözlüğü) projesi katkı sağlamaktadır. Bu çalışmada da Abdurehim Ötkür'ün Kaşgar Gecesi adlı destanının (5,6,7 ve 8. Bölüm) bağlamsal sözlüğü oluşturulmuştur. "Kaşgar Gecesi" destanının (5,6,7 ve 8. Bölüm) Arap harfli özgün metni öncelikle Latin alfabesine transkribe edilmiş ve daha sonra TEBDİZ (Türk Edebiyatı Bağlamlı Dizinleri ve İşlevsel Sözlüğü) sitemine yüklenmiştir. Çalışmanın amacı Abdurehim Ötkür'ün Kaşgar Gecesi adlı destanının (5, 6, 7 ve 8. Bölüm) sözcük varlığını tespit etmek, kelimelerin kullanım sıklığını ortaya koymak, Yeni Uygur sözlüklerine katkı sağlamak ve daha sonra yapılacak dil ve üslup çalışmaları için araştırmacılara kolaylık sağlamaktır. Çalışmamızda Yeni Uygur Edebiyatı'nın önemli şahsiyetlerinden biri olan Abdurehim Ötkür'ün hayatı, edebî kişiliği ve eserlerine de değinilmiştir.