Theses supervised by Doç. Dr. Musa Alp
10 theses · Çukurova University
Adana Kozan ilçesinde yaşayan Arap kökenli vatandaşların dil yapılarının incelenmesi
Bu çalışma, dört bölümden oluşmakta olup günümüz Türkiye'sinde Adana ili Kozan ilçesinde yaşayan Arap kökenli vatandaşlarımızın dil yapılarını incelenmesini amaçlamaktadır. Birinci bölümde araştırmanın amacı ve konusu, önemi, sınırlılıklar, yöntemler ve benzer çalışmalar ele alınmıştır. İkinci bölümde Kozan ilçesinde yaşayan Arapların bölgeye yerleşmele süreçleri incelemiştir. Söz konusu Arap kökenli vatandaşların Kozan'a yerleşmeleri 1900'lü yılların başına denk gelmektedir. İlk grup Mortianya'dan yola çıkmış, ayrıca geliş güzergâhı üzerinde bulunan Cezayir, Libya, Ürdün ve Suriye gibi ülkelerden katılımlar olmuştur. Üçüncü bölümde, Kozan'da yaşayan Arap asıllı Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının lehçeleri üzerinde durulmuştur. Bunlar, bir taraftan içinde yaşadıkları toplumun kültür ve diline uyum sağlarken diğer taraftan geldikleri yerin lehçelerini de unutmamışlar hatta geliş güzergâhlarındaki farklı lehçelerden de etkilenerek adeta Kozan'da kendi lehçelerini oluşturmuşlardır. Önceden belirlenen sorular ve yüz yüze yapılan görüşmeler neticesine göre değerlenrirmeye gidilmiştir. Kozan'da yaşayan Arapların dil yapılarındaki mevcut özellikler, yöre halkının diline etkileri ve yazı dili olan Arapça arasındaki yapısal farklılıklar ele alınmıştır. Dördüncü bölümde ise tipik örenklerle çalışma özetlenerek sonuca varılmıştır. Anahtar Kelimeler: Arap, dil yapısı, fusha, avamca, fonetik.
Mersin'in Tarsus ilçesinde konuşulan Arapça üzerine bir derleme çalışması
Bu çalışmada, yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılarak Mersin'in Tarsus ilçesinde konuşulan Arap diyalekti ele alınmıştır. Tarsus Arap diyalektinin sesbilim, biçimbilim ve cümle bilgisi yönünden temel özellikleri betimlenmiş ve Fasih Arapçayla karşılaştırılması yapılmıştır. Dört bölümden oluşan çalışmamızın birinci bölümünde genel manada Tarsus ve Tarsus'ta yaşayan Arap asıllı Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ve geldikleri yerler hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde örnek metinler ve kullanımlardan hareketle Tarsus Arap diyalektinin incelemesi yapılmıştır. Üçüncü bölümde ise lehçeye yönelik beş örnek metne ve bunun yanısıra metinler ve yöre halkıyla yapılan görüşmeler neticesinde ulaşılan kelimeleri içeren bir sözlüğe yer verilmiştir. Günümüzde Tarsus Arapları tarafından temelde Çukurova'ya göç etttikleri bölge olan Suriye-Lazkiye bölgesi lehçesinin konuşulduğu görülmüştür. Diller arası etkileşim sonucu süreç içerisinde sesbilim ve biçimbilim açısından Türkçeye özgü bazı unsurlar lehçeye dâhil olmuş ve yerleşik Suriye lehçesinin alt kolu olarak içerisinde Türkçeye özgü unsurlar barındıran Suriye lehçesinin Tarsus ağzı inşa edilmiştir. Anahtar kelimeler: Tarsus Arap lehçesi, Anadolu Arap lehçeleri, lehçe, fusha, Arap.
Arap dilinde isim-fiil ve câmid-fiiller
Bu çalışmada kelime türlerinden olan isim-fiiller ile fiil çeşitlerinden olan câmid-fiiller ele alınmıştır. Çalışmanın birinci bölümüde; araştırmanın amacı, konusu, önemi, sınırlılıkları, çalışmada kullanılan yöntemler ve daha önce yapılmış benzer çalışmalardan bahsedilmiştir. İsim-fiillerin mebnî olmaları hasebiyle i'rab, mu'rab, mebnî, kelime, kelimenin türleri ve isim ile fiillerin özelliklerine de değinilmiştir. İkinci bölümde; kelimenin hangi türü kapsamına girdiği konusunda tartışma bulunan isim-fiiller, detaylı olarak incelenlenmiştir. Üçüncü bölümde câmid-fiiller ele alınmıştır. Dördüncü bölümde ise çalışma özetlenip sonuca varılarak önerilerde bulunulmuştur. Anahtar kelimeler: Arapça, kelime, isim-fiil, câmid-fiil.
Arap dünyasında çocuk edebiyatı hakkında nitel bir inceleme (Suriye örneği)
Bu araştırmada, Suriye, Lübnan, Ürdün ve Filistin'i kapsayan ve coğrafi olarak Şam Bölgesi diye isimlendirilen Arap ülkelerindeki "çocuk edebiyatı" incelenmiştir. Suriye'de çocuk edebiyatı, şair Rızḳullah Ḥassun'un 1867 yılında Kirlof Hikâyelerini Arapçaya tercüme etmesiyle başlamış, Abdurrahman es-Sefercelânî'nin 1923'te kaleme aldığı Silsiletü'l-maḥfuẓâtü'l-arabiyye dizisiyle sürmüş ve görebildiğimiz kadarıyla Muhammed Ḳarânyâ'nın Ẓavâhirü't-tecdid fi kasaidi'l-eṭfâl adlı eserine kadar devam etmiştir. Ürdün'de üç aşamalı bir şekilde gelişen edebi çalışmalar, İbrahim el-Bevarşî ile başlamış, Yusuf el-'Azm, Ravżatü'l-Hüdhüd ve Ahmed el-Müsliḥ gibi edebiyatçılarla devam etmiştir. Filistin'de ise 1928'de başlayan çalışmalar bölgesel ve siyasi sebeplerden dolayı ülke dışında sürmüştür. Lübnan'daki edebi çalışmalar, diğerlerinden daha önce XIX. yüzyılda başlamış, XX. yüzyılın başlarında yoğunlaşmış, 1960'lı yıllarda ise tercümeye doğru bir dönüşüm göstermiştir. Yetmişli yıllardan sonra kitap yayımcılığı artmıştır. Bu ülkelerin maruz kaldığı ihtilal, işgal ve sürgünler nedeniyle çocuk edebiyatı türlerinde daha çok milli, hamasi duygular ile direniş ve mücadele teması işlenmiştir. Anahtar kelimeler: Suriye, edebiyat, çocuk, şiir, hikâye, Arap.
Başlangıcından günümüze Türkiye Cumhuriyeti imam hatip okulları, ortaokulları ve liselerinde okutulan Arapça kitapların incelenmesi ve değerlendirilmesi
Araştırmanın konusu, başlangıcından günümüze Türkiye Cumhuriyeti İmam Hatip Okullarında, Ortaokullarında ve Liselerinde okutulan Arapça ders kitaplarının tahlili ve değerlendirilmesidir. Çalışmamız toplam dört bölümden oluşmuş olup, giriş bölümünde araştırmanın amacı, önemi ve sınırlılıkları yer almıştır. Birinci bölümde İmam Hatiplerin tarihçesi ve bu okullarda Arapça öğretiminin genel olarak değerlendirilmesi, ikinci bölümde yabancı dil öğretim metotları ve İHL'de Arapça öğretiminde karşılaşılan sorunlar, üçüncü bölümde İmam Hatiplerde okutulan Arapça ders kitaplarının tahlili ve genel değerlendirmesi, dördüncü bölümde ise sonuç ve araştırmacılara öneriler ele alınmıştır. Bu araştırmada genel tarama modeli kullanılmıştır. Daha önceden bu konuda hazırlanmış benzer Arapça tezler, Arapça ve yabancı dil öğretimi hakkında telif edilen kitaplar, İmam Hatip Liseleri ve Arapça öğretimi için yazılan çeşitli makaleler, İmam Hatip Liselerinde Arapça öğretimi için hazırlanan öğretim programları ve İmam Hatip Liselerinde okutulan ders kitapları taranmıştır. Elde edilen veriler derlendikten sonra eleştirel bir bakış açısı ve bilimsel bilgiler çerçevesinde yorumlanmıştır. Sonuçta İmam Hatip Liselerinde okutulan ders kitaplarının daha etkin ve verimli hazırlanmasına ilişkin öneriler sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: İmam Hatip, Arapça kitaplar, tahlil, değerlendirme
Hicri VII. asra kadar Arap dilbilimcilerinde mecaz ve kinaye
Birer belagat terimi olarak, mecaz; "Ortak bir iletişim dilinde hakiki anlamının anlaşılmasını engelleyecek bir karînenin varlığıyla beraber aralarındaki bir alâka'dan ötürü lafzın konulduğu anlam dışında kullanılması", kinaye ise; "Gerçek anlamının kastedilmesi mümkün olmakla birlikte gerçek anlamı dışında kullanılan lafız" şeklinde tanımlanmıştır. Bütün dillerin ortak yönlerinden ve Arap dilinin önemli ifade üsluplarından biri olan mecaz ve kinayenin dildeki varlığı Arap dili ve edebiyatının başlangıç safhası olan Cahiliye döneminden itibaren fark edilmeye başlanmıştır. Kur'ân-ı Kerim'in nüzulüyle dini metinlerin anlaşılması çabasına matuf olarak dilsel araştırmalara yönelen Arap-İslam toplumundaki bu çabalar dilin kelime hazinesi, yapısı ve gramerine olduğu kadar dildeki ifade biçimleri üzerine de yoğunlaşmıştır. Bir mananın farklı ifade yollarıyla hangi şekillerde dile getirilebileceğini araştıran Beyan ilmi ile bu yollardan biri olan mecaz ve kinaye üslupları başlangıcından itibaren dilbilimsel araştırmaların bütününe konu olmuştur. Başlangıçta dilsel bir olgu ve edebi bir üslup olarak görülen mecaz ve kinaye farklı çevrelerce yürütülen dilbilimsel araştırmalar içerisinde uzun bir kavramlaşma süreci geçirmişlerdir. Bu süreç Müslüman toplumunun geçirdiği kültürel gelişim aşamalarından doğrudan etkilenmiştir. Dilin kelime hazinesini, yapısını ve kurallarının tespit ve tesis etmeye çalışan ilk dönem dil ve gramer faaliyetleri, Kur'an'ın kelime ve ifadelerinin dildeki doğru anlamlarına ulaşma çabasıyla yürütülen tefsir çalışmaları, zamanla ortaya çıkan inanç mezheplerinin dilbilimsel zemindeki tartışmaları, mevcut edebi birikimin toplanması ve edebi tenkit faaliyetlerinin sistematikleşmesi ile yabancı kültürlerin etkileri bu süreci oluşturan aşamalardır. Mecaz ve kinayenin kavramlaşarak ilmi birer disipline dönüşmeleriyle neticelenen bu süreç aynı zamanda Belagat biliminin gelişim sürecine de işaret etmektedir. Anahtar Kelimeler: Arap Dilbilimi, Hakikat, Mecaz, Kinaye, Belagat, Beyan.
Arap lehçelerinin Kur'ân kırâatlerinde i'rap farklılıklarına etkisi
Arap Yarımadası, kabilelere ayrılmış, bu sebeple çeşitli lehçeler ortaya çıkmıştır. Kur'ân, Araplara kendi dillerinde meydan okuyarak indirilmiştir. Kur'ân'ın onların dillerinin alışkanlık kazandığı lehçelerle hitap etmesi doğaldı. Bu nedenle Kur'ân kırâatleri, lehçelerdeki bu farklılıkları gözetmiştir. Kur'ân kırâatlerinin, Arapça lehçelerinin incelenmesi için önemli ve güvenilir bir kaynak olmasından ötürü, kadim Arap lehçelerini inceleyenler Kur'ân kırâatlerine büyük ilgi göstermişlerdir. Bu araştırmalar, lehçeler arasındaki farklılıklar ve bu farklılıkların ayetin anlamı ve bağlamı üzerindeki etkisine bağlı olan mütevatir veya şâz bütün kırâatlerdeki i'rab farklılıklarıyla ilgilenmişlerdir. Lehçeler arasındaki ihtilaflar, nahivcilerin bu konulardaki ihtilaflarını, Kur'ân kırâatlerinden bunlara getirilen şahitleri, bir ayetle ilgili varit olan kırâatleri, ondaki i'rab vecihlerini ve farklı i'rab vecihlerinin ayetin anlamındaki farklılıkları nasıl etkilediğini gösterir. Bu araştırmada, lehçelerdeki farklılıkların Basra ve Kûfe ekolleri arasındaki ihtilafların en önemli sebeplerinden bir olduğu ortaya çıkarılmış ve lehçelerin korunmasında kırâatlerin rolü açıklığa kavuşturulmuştur. Mütevatir ve şâz bütün kırâatler, lehçelerin önemli kaynaklarındandır. Bu araştırmada lehçeler, Kur'ân kırâatleri ve nahvi anlam arasında ilişki kurularak, bu üç unsurun, bazı Kur'ân kırâatlerinin anlaşılmasındaki rolü ortaya konmuştur. Lehçe farklılıklarının Kur'ân kırâatlerindeki görünümleri araştırılmış ve bunlar, 'lafızlarla ilgili olan lehçeler' ve 'terkiplerle ilgili olan lehçeler' olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Kur'ân kırâatlerindeki lehçe farklılıkların nahiv bakımından ele alınmış ayrıca nahivcilerin lehçelerin incelenmesi konusuna önem vermemelerinin onların bazı kırâatleri reddetmeleri hatta zaman zaman kırâatleri itham etmelerinden kaynaklandığı ortaya çıkarılmıştır. Anahtar Kelimeler: Arap Lehçeleri, İ'rab İhtilafları, Kur'ân Kırâatleri, Ayetin mana farklılıkları.
XIX. ve XX. Yüzyıl Suriye Arap şiirinde Türkler
Osmanlı İmparatorluğu XVI. yüzyılın başlarından XX. yüzyılın başlarına kadar yaklaşık dört yüz yıl boyunca günümüz Suriye Devletinin bulunduğu coğrafyayı yönetmiştir. Bu süreçte Arapların Osmanlılarla ilişkileri ilerlemiştir. Osmanlılar çoğunlukla Arapların yaşadığı bu bölgede din faktörünü öne çıkartmışlarıdır. Bu da Arapları Osmanlı sancağı altında birleşmeye götürmüştür. Halifeye olan sadakatten ayrılmak ise din ve devletin zayıflaması anlamına gelirdi. Bu araştırmada XIX. ve XX. yüzyılda Suriye'nin Osmanlı idaresi altında bulunduğu süreçte Türklere yönelik olumlu veya olumsuz çeşitli görüşleri yansıtan şiirler ele alınmıştır. Bu şiirlerde kimi zaman Osmanlı lehine mısralar serdedilmiş olsa da çoğunlukla bunların Osmanlı'ya karşı sürdürülen karalama politikalarının bir aracı haline geldiği görülmektedir. Osmanlı hakkında yazılmış şiirlerin ele alındığı bu araştırma üç bölümden oluşmaktadır: İlk bölümde araştırmanın amacı, konusu, önemi, sınırlılıkları, çalışmada kullanılan yöntemler ve benzer çalışmalar, Türklerin varlık ve simaları, Türklerin günümüz Suriye'sindeki tarihleri ve Suriye'deki düşünce oluşumu anlatılmıştır. İkinci bölümde de Suriye Arap şiiri hakkında genel bir girişin ardından XIX. yüzyılda Türklerin Suriye Arap şiirindeki yerleri tartışılmıştır. Üçüncü bölümde ise ise XX. Yüzyıl Suriye Arap şiiri genel olarak değerlendirilmiş ardından bu şiirlerde Türklerin yeri ele alınmıştır. Çalışmanın son kısmında da çalışma özetlenerek sonuca varılmış ve önerilerde bulunulmuştur.
Endülüs Arap edebiyatında şair cariyeler
Bu araştırmada Endülüs Arap Edebiyatında Şair Cariyeler konu edilerek Endülüs'de XIII. – XV. Asırlar arasında yaşamış şair cariyelerin şiirleri, hayatları, buraya geliş sebepleri ve cariye kültürünün bu bölgede yaygınlaşmasına zemin hazırlayan etmenler üzerinde durulmuştur. Aynı zamanda Endülüs dönemi cariye şiirlerinin içerik, lafız ve muhteva gibi sanatsal yönleri edebi bir şekilde ele alınarak etraflı bir şekilde incelenmiştir. Bununla birlikle çalışmada, cariyelerin Endülüs sosyal hayatı üzerindeki etkileri de ele alınmış ve genel anlamda şiirin Endülüs'te ortaya çıkışı ve gelişimi hakkında bilgi verilmiştir. Endülüs'te 95/711- 897/1482 tarihleri arasında yaşamış olan meşhur cariye şairlerin çoğunlukla idareci veya eşrafın cariyeleri olduğu görülmüştür. Kamer el-Bağdâdiyye'nin cariyesi gibi bazı cariyeler kendi iradeleri ile şiir okurken, III. Yusuf cariyesi gibi bazıları da efendilerinin talebi ya da emri ile şiir okumuşlardır. Şiir inşâd eden cariyeler toplumu özellikle sanat ve edebiyat alanında etkilemiştir. Dolayısıyla Endülüs Dönemi cariye şairleri sanatsal açıdan aynı dönemde şiir yazan erkek şairlere denk şiirler yazabilmiştir.
Vazʻ ve Taʻrîb açısından Arap dilinde Humâsî ve Südâsî isimler
Ebu'l-Fazl Muhammed b. Mukerrem İbn Manzûr'un (ö. 711/1311) Arap dilinde son harf sistemine göre telif ettiği Lisânu'l-Arab adlı eserinde muʻarreb olduğuna değindiği humâsî ve südâsî isimler vazʻ ve taʻrîb açısından ele alınmıştır. Arap dilbilimciler tarafından muʻarreb veya dahîl olarak adlandırılan bu isimlerin hangi dilden geldiğine, geldiği dildeki okunuş ve anlamına, Arapçaya aktarılırken ne gibi değişikliklere maruz kaldığına değinilmiştir. Arap dilinde mu'arreb isimlerin nasıl belirlendiği, dilbilimde taʻrîb olgusunun hangi faktörlerle ortaya çıktığı ve ne tür kurallara bağlandığı belirtilmiştir. Bu çalışmamızda mu'arreb humâsî ve südâsî isimler Arap diline dâhil olduğu dillere göre tasnîf edilerek her dil ayrı bir başlık altında incelenmiştir. Kaynak dil ile Arapça arasındaki münasebete değinildikten sonra alfabetik düzene göre sıralanan muʻarreb humâsî ve südâsî isimlerin önce Arap dilindeki anlamı, çoğul kalıbı, varsa başka okunuşları ile hangi dilden geçtiği, asıl dildeki telaffuzu, anlamı ve bu isimler ile ilgili açıklamalara yer verilmiştir. Ayrıca İbn Manzûr'un muʻarreb gördüğü bu isimler, Hicrî II. asırda Kitâbu'l-Ayn, IV. asırda Tehzîbu'l-luğa ve V. asrın ortalarında telif edilen el-Muhkem adlı sözlükler de tarandıktan sonra hangi dönemde geçtiği tespit edilmeye çalışılmıştır. Elde edilen sonuçlar araştırmanın sonuna tablo halinde eklenmiştir.