Theses supervised by Doç. Dr. Mustafa Kayhan
11 theses · Gümüşhane University
indexedOpen AccessTRKur'ân-ı Kerîm'de nüzûl sırasına göre Hz. Muhammed'in sîreti (Hz. Muhammed'e yönelik hitap âyetleri çerçevesinde ilk 65 sûre örneği)
Kur'ân'ın en temel konularından biri nübüvvettir. Nübüvvet konusunda Hz. Muhammed'in hayatına genişçe yer verilmiş ve insanlar için en güzel örnek olduğu bildirilmiştir. Bu nedenle Kur'ân'ın daha iyi anlaşılabilmesi ve yaşanılırlığının görülebilmesi için Hz. Muhammed'in sîreti bilinmelidir. Hz. Muhammed'in hayatını öğrenirken de hareket noktası Kur'ân olmalıdır. Kur'ân'dan hareketle Hz. Nebî'nin insani yönünün öne çıkarılması, hayatının örnek alınacak tarzda ve tüm insanlığa hitap eden evrensel değerler bağlamında sunulması gerekmektedir. Bu hedef doğrultusunda, Kur'ân'ın nüzûl sürecinin ilk 65 sûresinde, Hz. Muhammed'e hitap eden âyetlerin izi sürülerek, örnek bir sîret kesiti sunulmaya çalışılmıştır.
Birgivi'nin ed-Dürru'l-yetîm adlı eseri ışığında Eskicizâde'nin Terceme-i Dürr-i Yetîm'i ile A. Celaleddin Karakılıç'ın Tecvîd ilmi eserinin karşılaştırılması
İlahi mesajın kaynağı olan Allah, vahye muhatap olan elçisine, Kur'an'ın nasıl tilavet edileceğini bildirmiştir. Bu sebeple, gerek sahabe gerekse sonraki dönemlerde İslama hizmet eden âlimler, Kur'an'ı düzgün okumak için, sözlü ve yazılı olarak büyük gayret sarf etmişlerdir. Kur'an'ın hadimliğini yapanlar arasında Dürru'l-Yetîm sahibi Birgivi (ö. 981/1573), Terceme-i Dürr-i Yetîm sahibi Eskicizâde (ö. 1243/1827) ve Tecvid İlmi adlı eserin sahibi Celâleddin Karakılıç (d. 1929) gibi âlimler de yer almıştır. Bu çalışmada on altıncı yüzyılda Birgivî, on dokuzuncu yüzyılda Eskicizâde ve yirminci yüzyılda Karakılıç tarafından yazılan tecvidle ilgili eserler değerlendirilmiştir. Genel olarak tecvid ilminin serüveni hakkında bilgiler sunulmuştur. Cumhuriyet döneminde tecvid alanında eser telif eden önemli şahsiyetlerin kitapları içerik bakımından kısaca tanıtılmıştır.
Sait Şimşek'in Hayat Kaynağı Kur'an Tefsiri adlı eserinde aile hayatıyla ilgili ayetlere yapılan yorumların değerlendirilmesi
Kur'an insanlığa hidayet rehberi kılınmıştır. Kur'an'ın mesajını daha iyi anlamak amacıyla geçmişten günümüze birçok tefsir çalışmaları yapılmıştır. Bu bağlamda son dönemde tefsir alanında çalışma yapan önemli şahsiyetlerden biri de M. Sait Şimşek'tir. Müfessirin söz konusu alanla ilgili birikimlerini ve fikirlerini fiiliyata döktüğü 'Hayat Kaynağı Kur'an Tefsiri" adlı eseri hem bu açıdan hem de çağdaş dönemde yazılan bir tefsir olması açısından öneme haizdir. Bu doğrultuda Şimşek'in söz konusu tefsirinde aile hayatına ilişkin ayetlere yapılan tefsirlerin değerlendirmesi ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kur'an, Tefsir, Toplum, Aile, Şimşek
Enfâl-Tevbe sûrelerindeki Kırâat-ı Aşere farklılıkları ve bunların anlama etkisi
Bu çalışma, Enfâl ve Tevbe sûrelerindeki kırâat-ı aşere farklılıklarını ve bunların anlama etkisini ele almıştır. Çalışma, iki bölümden oluşturulmuştur. Birinci bölümde önce kırâat ilmiyle ilgili temel bilgilere yer verilmiştir. Bu anlamda kırâat ilminin tarihsel gelişimi, kırâat imamları, kırâat çeşitleri ve yedi harf meselesinin kırâat farklılıkları ile bağlantısı gibi konular izah edilmiştir. Ardından Enfâl ve Tevbe sûreleri hakkında tanıtıcı bilgiler verilmiş ve bu sûrelerinin birbiriyle bağlantısına temas edilmiştir. Birinci bölümde çoğunlukla bu iki sûredeki kırâat farklılıkları incelenmiştir. Bu etütte kırâat farklılıkları sarf, nahiv ve fonetik farklılıklar gibi çeşitli başlıklar altında ele alınmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde kırâat farklılıklarının fıkıh ve tefsir ile olan münasebetine temas edilmiştir. Sonrasında Enfâl ve Tevbe sûrelerindeki kırâat ihtilaflarının anlama etki ve katkısı araştırılmıştır. Bu bağlamda kırâat farklılıklarının bir kısmının anlama etki etmediği, bir kısmının ise anlama etki ettiği ve katkı sunduğu tespit edilmiştir. Bu farklılıkların anlama etkisi ele alınırken ayetleri çeşitli yönlerden inceleyen kırâat, tefsir ve dil bilimi alanındaki eserlerden istifade edilmiştir. Yapılan tespitler ilgili başlıklarla sunulmuştur. Sonuç kısmında değerlendirmeler dile getirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Enfâl, Tevbe, Kırâat, Kırâat Farklılıkları, Anlam
Cessâs'ın Ahkâmü'l-Kur'ân adlı eserinin dilbilimsel tefsir açısından incelenmesi
Alemlere rahmet olarak gönderilen Hz. Muhammed'in (s.a.v.), Kur'ân'ı tefsir ve tebyîn etme görevini ömrünün sonuna kadar hakkıyla yerine getirdiği bilinmektedir. Son peygamberin vefatının ardından yaşanan fetihlerle birlikte ortaya çıkan toplum yapısı sonucunda dildeki bozulmaya paralel olarak dil çalışmalarının arttığı ve Kur'ân tefsirinde dilbilimsel tefsir akımının ortaya çıktığı görülmektedir. Aynı zamanda değişen toplum yapısına uygun yeni İslâmî hükümlerin oluşturulma ihtiyacı hasıl olmuştur. Buna bağlı olarak Kur'ân'ın ahkâm âyetlerinin incelendiği Ahkâmü'l-Kur'ân tefsirlerine yönelik çalışmalarda artış yaşandığı kayıtlarda yer almaktadır. Âlimlerin tefsir kitaplarını genellikle ustalık dönemlerinde yazdığı ve bu tefsirlerde tüm ilmî birikimlerini ortaya koyduğu görülmektedir. Bu bağlamda, hicrî 4. yüzyılda yaşayan Ebû Bekir el-Cessâs'ın yazdığı son eser olan Ahkâmü'l-Kur'ân tefsirinde yaptığı dilbilimsel izahlar dikkat çekmektedir. Onun dilbilimsel tefsirde hatırı sayılır bir birikime sahip olduğu, yaptığı dilbilimsel açıklamalardan anlaşılmaktadır. Bu araştırmada Cessâs'ın tefsirinde yaptığı dilbilimsel açıklamalar incelenmekte ve ahkâm eserinin dilbilimsel tefsir açısından önemi tespit edilmeye çalışılmaktadır.
Mekkî sûrelerde müşriklerin çeşitli itirazları ve Kur'ân'ın bunlara cevapları (Mukâtil b. Süleyman örneği)
Bu tezde müşriklerin mekkî sûrelerdeki birtakım itirazları ve Allah'ın bu itirazlara Kur'ân'da verdiği cevapları Mukâtil b. Süleyman'ın ilk tam tefsir olan Tefsîr-i Kebîr'i bağlamında ele alınmıştır. Bu çalışma iki bölümden oluşmuştur. Birinci bölümde Mukâtil b. Süleyman'ın hayatı, eserleri, çalışmaları incelenmiştir. İkinci kısımda ise Hz. Muhammed'in (sav) İslam'a davetini kabul etmeyen müşriklerin itirazları mekkî sûreler bağlamında tahlil edilmiştir. Yapılan tespitler neticesinde itirazların genel manada Yüce Allah'a, gönderilen vahye, Allah'ın elçisi olan Hz. Muhammed'e, müslümanlara ve ahiretin varlığına ilişkin olduğu tespit edilmiştir. Kur'ân'da müşriklerin itirazlarına ve itiraz sebeplerine birçok ayette değinilmiştir. Allah'a karşı yapılan itirazlar, daha çok Mekke toplumunda kökleşmiş olan putperestlik inancından neşet etmiştir. Kur'an ile ilgili olanlar da çoğunlukla vahyin kaynağıyla alakalıdır. Hz. Nebi hakkındaki itirazlar ise genel olarak beşer üstü elçi beklentisinden ve mucizelere şahit olma arzusundan ileri gelmiştir. Müminleri imanlarından çevirmek için çeşitli vaatlerde bulunan müşriklerin, yeniden dirilme ve ahiret hayatının varlığı konusunda da inkârı tercih ettikleri görülmüştür. Sonuç olarak Kur'ân'ın inzali ve tebliği esnasında müşriklerin İslam'a yönelik itirazlar ile bu itirazlara verilen cevaplar, Mukatil b. Süleyman'ın mekkî sûrelerle ilgili açıklamaları özelinde incelenmiştir.
Hz. İbrâhim dönemi elçilerinde evlat-ebeveyn ilişkisi
Bu çalışma, Hz. İbrâhim Dönemi Elçilerinde Evlat-Ebeveyn ilişkisini ele almıştır. Çalışma iki bölümden oluşturulmuştur. Birinci bölümde konuyla ilgili elçilerin aile fertleriyle yaşadıkları olaylar kısaca anlatılmıştır. Bu dönemde Hz. İbrâhim'in çevresinde birçok elçinin bulunduğu görülmüştür. Onların hayatları, kıssaları ve Kur'ân'da anlatılan durumlarına kısaca ve kronolojik olarak temas edilmiştir. İkinci bölümün ilk kısmında bu dönemdeki resullerin elçiler olarak ve babalar-eşleri olarak evlatlarıyla yaşadıkları olaylar anne-baba ve çocuk ilişkileri kapsamında incelenmiştir. Bu açıdan Kur'ân'da Hz. İbrâhim, Hz. Lût, Hz. İsmâil, Hz. İshâk, Hz. Yakûb ve Hz. Yûsuf kıssaları baba-anneler olarak çocuklarıyla münasebetleri irdelenmiştir. Yine ikinci bölümün ikinci kısmında ise evlatların, yani elçilerin çocuklarının anne ve babalarına yani elçi olan babalarına karşı davranışları ele alınmıştır. Aile fertleri arasındaki ilişkiler ele alınırken özellikle evlatların anne ve babayla olan münasebetlerindeki örnek oluşturacak münasebetlere temas edilmiştir. Bir başka temas edilen nokta ise anne ve babanın evlatlarıyla olan ilişkilerinde olmuştur. Bu bağlamda nebilerin aile bireyleri ile ilişkilerinde örnek birer şahsiyet oldukları vurgulanmıştır. Ayrıca burada incelenen aile içerisindeki ilişki biçimlerinin, geçmişten günümüze kadar her topluma hitap edebilecek özellikte oluşlarına dikkat çekilmiştir. Bu açıdan özellikle müslüman aile bireyleri için elçilerin aile fertleriyle olan ilişkileri, örnek olmalarıyla ilişkilendirilmiştir. Resullerin aile fertleriyle ilişkileri ele alınırken öncelikle Kur'ân'da yer alan ayetlerden, ardından tefsir, hadis ve tarih kitaplarından, tezlerden, makalelerden istifade edilmiştir.
Kur'ân kıssalarının ahkâm âyetleri bağlamında incelenmesi (Talat Koçyiğit örneği)
Kur'ân bütün insanlığa rehberlik etmek ve onları hidayete götürmek üzere kutsal bir kitap olarak Allah tarafından gönderilmiştir. İlk muhataplar bu kutsal kitabı okumuş, yetenekleri ve yetkinlikleri doğrultusunda onu anlamaya çalışmıştır. Ulema ise onun anlaşılması adına üstün gayretler sergilemiş ve bu anlamda çok değerli tefsirler telif etmiştir. İşte çabalardan birini de Ankara İlahiyat Fakültesi'nde yıllarca hadis dersleri okutmuş ve hadis konusunda eserler yazmış olan Talat Koçyiğit gerçekleştirmiştir. Talat Koçyiğit, ilkin İsmail Cerrahoğlu ile bu çalışmaya başlamıştır. Ancak birinci ciltten sonra Cerrahoğlu'nun ayrılmasıyla Koçyiğit bu çalışmaya tek başına sürdürmüştür. Kur'ân kıssalarındaki ibadet, muamelât ve ukûbat konuları açılarından bu tefsirin değerlendirilmesi araştırmanın konusu olmuştur. Bu çalışma, giriş ve iki bölümden oluşturulmuştur. Birinci bölümde Koçyiğit'in hayatı, eserleri ve hadisçi gözüyle tefsir yazımı incelenmiştir. İkinci bölümde ise Koçyiğit'in Kur'ân kıssalarında yer alan ahkâm âyetlerine yaptığı açıklamalar, ibadet, muâmelât ve ukûbat bağlamında araştırılmıştır. Bu düzlemde incelenen âyetler, mekkî ya da medenî oluşlarına göre gruplandırılmış ve âyetler nüzul sırasına göre değerlendirilmiştir. Böylece ilgili âyetler tek tek ele alınmış, Koçyiğit'in tefsiri ve açıklamaları baz alınarak bazı tefsirlerle karşılaştırmalı bir şekilde incelenmiştir. Elde edilen verilerin yazıldığı sonuç kısmıyla araştırma tamamlanmıştır.
Ahkamü'l Kur'an adlı eseri bağlamında Hamdi Döndüren'in tefsir metodu
Kur'ân, muhataplarının hayatını tanzim için indirilmiş ilahi kurallar bütünüdür. Müslümanlar ibadetlerini ve günlük hayattaki işlerini bu kurallar çerçevesinde düzenlemeye çalışır. Bu düzene yönelik kuralların daha iyi anlaşılması için özellikle ibâdet, muamelât ve ukûbât konularını içeren âyetleri açıklayan ahkâm tefsirleri vardır. Hz. Resûl'ün vefatından yaklaşık 100 yıl sonra ilk olarak Mukâtil b. Süleyman (ö. 150/767) Tefsîrü'l-ḫamsi mie âye mine'l-Ḳurʾân adlı ahkâm tefsirini kaleme almıştır. Devam eden süreçte Cessâs (ö. 370/917), İbnü'l-Arabî (ö. 543/1148) ve Kurtubî (ö. 671/1273) gibi müfessirler Ahkâmü'l-Kur'ân ismiyle tefsirler yazmıştır. Bu çalışmanın amacı, son dönemde Türkçe yazılan ahkâm tefsirlerinden biri olan Hamdi Döndüren'in Ahkamü'l-Kur'ân, Kur'ân'ı Kerîm ve Fıkhî Tefsîri isimli eserinin metodolojik olarak incelemektir. Bu doğrultuda çalışmada hem en son yazılan bu ahkâm tefsiri, hem de aynı esere kaynaklık eden ahkâm tefsirleri genel hatlarıyla ele alınmaktadır. Müfessir, yalnızca ahkâm âyetlerini ele almamış, aynı zamanda çoğu ahkâm tefsirlerinden farklı olarak Kur'ân'ı baştan sona tetkik etmiştir. Böylece çalışmasında Kur'ân'da belirtilen hükümlerin bir bütünlük içerisinde ele alınması, çalışmasının daha geniş kitlelere ulaşmasını kolaylaştırmıştır.
Nüzûl sırasına göre mekkî sûrelerde münâsebâtü'l-Kur'ân ilminin uygulaması – Alak Sûresi ile Sâd Sûresi arası
Bu çalışma, nüzûl sırası esas alınarak ilk evre mekkî sûrelerinde münâsebât konusunu işlemeyi hedeflemiştir. Tez, bir giriş ve iki ana bölümden oluşmuştur. Giriş bölümünde araştırmanın önemi, amacı, konusu, yöntemi ve kaynaklarıyla birlikte kavramsal çerçevesi incelenmiştir. Birinci bölümde nüzûl sözcüğünün anlamı ve Kur'ân'ın tenzili sırasında Hz. Nebi (a.s)'ın muhatap olduğu durumlar açıklanmıştır. Bunların yanında nüzûl sırasını bilmenin faydaları ve nüzûl çeşitlerine de burada temas edilmiştir. Bir de sûrelerin isimlendirilişi, mekkî ve medenî şeklinde tasnifi ve bunun hikmetleri üzerinde durulmuştur. Ayrıca bu araştırmada incelenen Alak-Sâd arası sûrelerin tasnifi yapılmıştır. Birinci bölümün sonunda çalışmanın ana konusunu oluşturan münâsebât ilminin tanımı, anlamı ve gayesiyle ilgili çeşitli meseleler tetkik edilmiştir. İkinci bölümde mekkî sûrelerin evrelere ayrılışı açıklanmıştır. Bu açıdan ilk evre sûreleri kendi içinde dört alt kısma ayrılmıştır. Bunlarda Mekke döneminin ilk evresinde inen otuz dokuz sûreyi oluşturmaktadır. Öncelikle her bir sûre hakkında genel bilgi verilmiştir. Daha sonra sûrelerin başıyla sonu arasındaki konu birliği incelenmiş, birbirleriyle olan münâsebât ilişkileri araştırılmıştır. Böylece Alak ile başlayıp Sâd ile biten ilk evre sûreleri âyetler bağlamında, sûreler bağlamında ve bir âyetin Kur'ân'ın tümüyle olan ilişkisine de kısmen temas edilerek, bu hususlar münâsebât bağlamında tetkik edilmiştir. Elde edilen verilerin yazıldığı sonuç kısmıyla da araştırma tamamlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Kur'ân, Nüzûl, Mekkî Sûreler, Münâsebât, Münâsebâtü'l-Kur'ân.
indexedOpen AccessTRSömürge dönemi Bengal siyasetçisi ve islâm düşünürü Mevlânâ Muhammed Ekrem Han'ın çalışmaları ve Tefsîru'l-Kur'ân'ındaki yorum metodunun çeşitli açılardan incelenmesi
Bu tezde Hindistan Yarımadasının Bengalce dilin ilk müslüman gazetecisi, İngiliz sömürge dönemi siyasetçisi ve İslâm düşünürü Mevlânâ Muhammed Ekrem Han'ın tefsir metodu tetkik edilmiştir. Yine bu çalışmada önde gelen bir siyasi lider entelektüel kişilik olarak İslâmî bilgi alanına katkılarının vurgulanması da amaçlanmıştır. Bu açıdan tezde Muhammed Ekrem Han'ın Bengal dilinde İslâmî bilgi alanındaki özgün katkılarına değinerek ülkede olumlu bir değişim yaratmasına, dönemin taleplerine uygun olarak şekillenen katkılarına temas edilmiştir. Bunlardan bugüne yönelik dersler çıkarılması da hedeflenmiştir. Bu etüt, "Sömürge Dönemi Bengal Siyasetçisi ve İslâm Düşünürü Mevlânâ Muhammed Ekrem Han'ın Çalışmaları" ve "Mevlânâ Muhammed Ekram Han'ın Tefsîru'l-Kur'ân 'Indaki Yorum Metodunun Çeşitli Açılardan İncelenmesi" şeklinde iki bölümden oluşturulmuştur. Birinci bölüm kendi arasında iki alt başlığa ayrılmıştır. İlk başlıkta Bengal'de İslâmî eğitimin ortaya çıkışıyla ilgili kısa bir tartışma yapılmış ve sömürgeciliğin etkileri burada ele alınmıştır. İkinci başlıkta ise Mevlânâ Muhammed Ekrem Han'ın hayatı, çalışmaları ve ilmî mirası üzerinde durulmuştur. Tezin ikinci bölümünde tek başlık olarak kurgulanmıştır. Bu baştıkta Bengalce Kur'ân çalışmaları, Kur'ân tercümeleri ve tefsir faaliyetleri üzerinde durulmuştur. Yine burada Mevlânâ Muhammed Ekrem Han'ın Tefsîru'l-Kur'ân'ının incelenmesine odaklanılmıştır. Tefsirînde kullandığı kaynaklara, dirâyet ve rîvayet tefsîri açısından kullandığı bilgi kaynaklarına odaklanılmıştır. Yine burada tefsirinin arap dil ve belağatıyla ilgili bazi konulara devam edilmiştir. Son olarak da Fâtiha ve Nâs surelerden örnekler verilmiştir. Sonuç bölümünde ise bir akademik değerlendirme ile birlikte, Mevlânâ Ekrem Han'ın Bengal toplumu için sömürgecilik, siyasi baskılar ve dinî hurafelerle mücadeledeki büyük katkıları dikkate alınarak, onun üzerinde çalışılmasına yönelik bazı öneriler sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Tefsir, Muhammed Ekrem Han, Bengal Bölgesi, Bengalce, İngiliz Sömürüsü, Tefsîru'l-Kur'ân .