Theses supervised by Prof. Dr. Beyhan Kesik
14 theses · Giresun University
Milli Kütüphane 06 mil yz. a 1694 numaralı mecmua (Transkripsiyonlu metin-inceleme)
Derleyicinin zevkine göre oluşan mecmuaların edebiyatımız için değeri büyüktür. Yapılan çalışmalarla beraber mecmuaların, Türk edebiyatı tarihi için önemi daha da iyi anlaşılmıştır. Yapılacak yeni çalışmalarla mecmuaların edebiyat tarihimize sağladığı katkı da artacaktır. Bu çalışmamızda Ankara Milli Kütüphane Milli Yazmalar Koleksiyonunda 06 Mil Yz A 1694'te kayıtlı olan mecmua incelenmiştir. 55 varaktan oluşan mecmua, 15 ve 16. yüzyılda yaşamış şairlerin şiirlerine yer verir. Mecmuanın içerisinde Türkçe bölümlerin transkripsiyonlu metni verilirken Farsça kısımlar ise bu çalışmaya dahil edilmemiştir. Çalışmamızda mecmua kavramı ve mecmuanın önemi hakkında bilgi verilip mecmuanın genel özelliklerine değinilmiştir. Mecmua metni hazırlanırken izlenilen yöntemlerden bahsedilmiştir. Mecmuada yer alan şairler ile ilgili kısa biyografiler yazılıp MESTAP örnek alınarak tablolar oluşturulmuştur. Sonuç kısmında ise metin ile ilgili genel bir değerlendirme yapılmıştır.
Usûlî Dîvânı tahlili
Yüzyıl gerek siyasal alanda gerekse sanat ve edebiyatta zirveye ulaşılan, klasik edebiyatın tam manasıyla şekillendiği ve pek çok usta şairin nitelikli eserler bıraktığı verimli bir asır olmuştur. Bu yüzyılın yetiştirdiği önemli şahsiyetlerden biri de Rumeli coğrafyasında yetişen Usûlî'dir. Çalışmanın amacı, Usûlî'nin tek eseri olan divanını tahlil ederek edebî şahsiyetini ve dünya görüşünü ortaya koymaktır. Bu çalışmada Usûlî Dîvânı "Din, Tasavvuf, Cemiyet, İnsan ve Tabiat" başlıkları altında beş bölüme ayrılmış ve her bölümde ilgili mefhumlardan etraflıca incelenerek şairin şiir dünyasının kapıları aralanmıştır. Anahtar Kelimeler: Usûlî, Dîvân, Tahlîl, Şerh, Din, Tasavvuf, Cemiyet, İnsan, Tabiat.
Bâ'is, hayatı, edebi kişiliği ve divançesi (Şekil ve muhteva özellikleri- metin)
"Bâ'is, Hayatı, Edebî kişiliği ve Divançesi (Şekil ve Muhteva Özellikleri- Metin)" adlı yüksek lisans tezinde çeviri çalışması ve tahlil yapılmıştır. XVIII. yüzyılın sonlarında yaşamış olan bu şairin divançesi bilimsel metodlar çerçevesinde incelenmiştir. Bâ'is Divançesini yazarken klasik divan şiiri geleneklerine uymuş ve bu çizginin dışına çıkmamaya özen göstermiştir. Fazla hacimli olmayan bu eser, sade ve akıcı bir dille yazılmıştır.
Moralı Aziz dinavı, tenkitli metin-inceleme
Bu çalışma, 18. yüzyıl şairlerinden Abdülaziz Efendi'nin hayatı, sanatı, Divan ve Gazeliyat'ın tenkitli metin-incelemesinden oluşmaktadır. Çalışma boyunca incelediğimiz eserlerden yola çıkarak, şairin dil ve üslüp özellikleri ışığında dönemin şiir anlayışını öğreniyoruz. Bu çalışmamızla, Abdülaziz Efendi'yi edebiyat dünyasına tanıtmış, eserlerini kazandırmış olduk.
Meylî dîvânı tahlîli
16. yüzyıl gerek siyasal alanda gerekse sanat ve edebiyatta zirveye ulaşılan, klasik edebiyatın tam manasıyla şekillendiği ve pek çok usta şairin nitelikli eserler bıraktığı verimli bir asır olmuştur. Bu yüzyılın yetiştirdiği önemli şahsiyetlerden biri de Rumeli coğrafyasında yetişen Meylî'dir. Çalışmanın amacı, Meylî'nin tek eseri olan dîvânını tahlîl ederek edebî şahsiyetini ve dünya görüşünü ortaya koymaktır. Bu çalışmada Meylî Dîvânı "Din, Tasavvuf, Cemiyet, İnsan ve Tabiat" başlıkları altında 5 bölüme ayrılmış ve her bölümde ilgili mefhumlar etraflıca incelenerek şairin şiir dünyasının kapıları aralanmıştır.
Süleymaniye Kütüphanesi Ali Nihat Tarlan bölümü 21 numarada kayıtlı Mecmû'a-i Eş'âr (229b-309a) (transkripsiyonlu metin-inceleme)
Edebî ve kültürel hayatımızın ürünlerinden olan mecmûalar, edebiyat araştırmaları bakımından önemli bir yere sahiptir. Nitekim, son zamanlarda yapılan ilmi çalışmalar ile birlikte mecmûaların edebiyat tarihi için önemi daha da iyi anlaşılmıştır.Bu çalışmamızda Süleymaniye Kütüphanesi Ali Nihat Tarlan Bölümü 21 numarada kayıtlı Mecmû'a-i Eş'âr'ın (229 b-309 a) bölümleri bütünüyle incelenerek tanıtılmıştır. 309 varaktan oluşan mecmû'ada, 15., 16., 17. ve 18. yüzyıllarda yaşamış olan şairlerin şiirleri yer almaktadır. Mecmûanın içerisinde yer alan Türkçe kısımların transkripsiyonlu metni verilmiş, Farsça kısımlar transkribe edilmemiş fotoğraflar halinde gösterilmiştir.İncelediğimiz çalışmamızda mecmûa kavramı genel olarak tanıtılmış ve önemi hakkında ilmî bilgiler verilmiştir. Bunun yanında mecmû'a metinleri hazırlanırken kullanılan yöntemlerden bahsedilmiştir. Mecmûada yer alan şairler kısa biyografilerle tanıtılmaya çalışılmıştır. Çalışmamızda MESTAP projesi örnek alınarak şairler, Türkçe şiirler ve tarihleri gösteren tablolar hazırlanmıştır.Çalışmamızın sonuç kısmında yararlanılan bilimsel kaynaklar belirtilmiştir. Ayrıca incelediğimiz metinden örnek fotoğraflar gösterilmiş, metin ile ilgili genel olarak bir değerlendirme yapılmıştır
Bibliotheque Nationale Turc 306 numarada kayıtlı mecmuanın transkripsiyonlu metni ve MESTAP'a göre tasnifi
Arapça "cem" kökünden türemiş olan mecmua, derleyecisinin zevkine göre bir araya getirilen eserlerden meydana gelmektedir. Mecmualar; manzum, mensur ve manzum-mensur karışık olmak üzere üç başlık altında incelenebilir. Manzum mecmualar içerisinde yer alan şiir mecmuaları arasında mecmua-i kasaid, mecmua-i gazeliyat, ilahi mecmuaları, nazire mecmuaları vb. sayılabilir. Ayrıca belli bir nazım türü ve şekline yoğunlaşmadan toplanan şiir mecmuaları da bulunmaktadır. Bunlardan birisi de Bibliotheque Nationale Turc 306 numarada kayıtlı şiir mecmuasıdır. Söz konusu eserde gazellerin sayısı daha fazla olsa da tahmis, müseddes, müfret, kıt'a ve rubai gibi birçok nazım şekli ile yazılmış şiirler de yer almaktadır. Mecmuadaki şiirlerin hepsi 15, 16 ve 17. yüzyıl şairlerine aittir. En fazla şiirleri bulunan şairler ise Bâkî, Hâletî-i Gülşenî ve Necâtî'dir. Mecmuanın müstensihi ve istinsah tarihi hakkında herhangi bir bilgi bulunmasa da mecmuada şiirleri yer alan şairlerin yaşadıkları yüzyıllardan hareketle 17. yüzyılda istinsah edildiği söylenebilir. Çalışmamızda 133 varaktan meydana gelen bu mecmuadaki Türkçe şiirlerin çeviri yazılı metinleri verilmiş, bu şiirler Mecmuaların Sistematik Tasnifi Projesi dâhilinde incelenmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Mecmua, MESTAP, Şiir Mecmuası
Trabzonî Emin Hilmî Efendi Divanı'nın bağlamlı dizin ve işlevsel sözlüğü
Klasik Türk edebiyatı XIII. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar varlığını muhafaza eden köklü bir edebiyat olarak karşımıza çıkar. Trabzonî Emin Hilmî Efendi de bu edebiyatın son dönem şairidir. Yılların vermiş olduğu birikimden dolayı bir kelimenin birden fazla anlamı olduğu ve beyitte yer alan bazı kelimelerin mazmun olarak kullanıldığı görülmektedir. Nitekim beyitte geçen "meyhâne" ya da "sâkî" kelimeleri farklı bakış açıları sunmaktadır. "Meyhâne" ve "sâkî" kelimelerini içki meclisi çevresinde geliştiği düşünülse de arka planında meyhânenin bir dergâh; sâkînin ise mürşidi kastedildiği bilinmektedir. Trabzonî Emin Hilmî Efendi Divanı'nın Bağlamsal Dizin ve İşlevsel Sözlüğü adlı çalışmamız İ. Hakkı Aksoyak önderliğinde hazırlanan TEBDİZ (Türk Edebiyatı Bağımlı Dizin ve İşlevsel Sözlük) Projesi esas alınarak meydana getirilmiştir. Trabzonî Emin Hilmî Efendi Divanı'nda yer alan şiirlerin bağlamlı dizini oluşturulmuş ve bu oluşturma sürecinde birçok kaynaktan yararlanılmıştır. Uzun araştırma sürecinden sonra kelime ve kelime grupları anlamlandırılarak sisteme girilmiştir. Anahtar Kelimeler: Trabzonî Emin Hilmî Efendi, Bağlam, Dizin, İşlevsel Sözlük
Kazasker Mekkî Divanı (İnceleme-tahlil-metin)
Eski ihtişamlı günlerini geride bırakan Osmanlı Devleti, XIX. yüzyılda artık son demlerini yaşamaya başlamıştır. Devleti ayakta tutabilmek için çeşitli devlet adamı ve aydınlar kurtuluş çareleri aramaya başlamışlardır. Bu sebeple bu yüzyılda önceki yüzyılda başlayan reform ve yenilik hareketlerinin hayata geçirilmesine devam edilmiştir. Özellikle Tanzimat'la birlikte çoğu alanda olduğu gibi edebiyatta da yenilik hareketleri başlamıştır. Ancak yapılan bu yenilikler, Şeyh Galip'ten sonra artık eski edebî niteliğini yitirmeye başlayan klâsik şiiri ihtişamlı günlerine döndürmemiş, aksine bitişini hızlandırmıştır. Tam da bu dönemde dünyaya gelen Kazasker Mehmed Mekkî Efendi, klâsik Türk şiiri geleneğinde şiirler yazmıştır. Mekkî, şiirlerini gayrı-mürettep bir Divan'da toplamıştır. Divan'ının bilinen tek nüshası Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Efendi Koleksiyonu içerisinde 34 Ae Manzum 410 arşiv numarası ile kayıtlıdır. İçerisinde 35 kaside, 10 müseddes, 4 tahmis, 1 muhammes, 4 murabba, ikisi hece ölçüsüyle yazılmış 39 şarkı, 134 gazel, 46 kıt'a, 1 mesnevi, 16 matla ve 27 müfretten oluşan 317 manzume bulunmaktadır. Şiirlerinin dili Türkçedir, Divan'da Arapça ve Farsça şiirler bulunmamaktadır. Divan'da yer alan manzumelerin çoğu din ve tasavvufi konuları içermesine rağmen çoğu beşerî aşk ve dünyevi meseleler üzerine kuruludur. O, şiirlerinde klasik Türk şiirinin ustalarından Bâkî, Nâbî ve Fuzûlî'yi örnek almıştır. Bu sebeple Mekkî'nin şiirlerinde onlardan bir iz bulmak mümkündür. Bu durum onun taklitçi bir şair olduğu hükmünü doğurmamaktadır. Şiirleri incelendiğinde Mekkî'nin kendine özgü bir üslubunun olduğu rahatlıkla söylenebilmektedir. Ayrıca manzumelerinde aruzu ustalıkla kullanmıştır. Kafiye ve redif gibi ahenkle ilgili unsurlara özen göstermiştir.
Hazâ Kitâb Leylâ ile Mecnûn'un Kıssası ve Hikâyesi sözlüğü (Bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük)
Dil, bir milletin kimlik kodudur. Klasik Türk edebiyatı altı asırı aşkın hüküm sürmüş bir medeniyetin ürünüdür. Türk, Arap ve Fars edebiyatı birbiriyle etkileşim kurarak bulundukları coğrafyalarda ve farklı çağlarda oluşturulmuş olan klasik Türk edebiyatının estetiğini meydana getirmiştir. Bu estetiğin anlam dünyasını yorumlamak klasik Türk edebiyatı çalışmalarına kuşkusuz katkı sağlamaktadır. Günümüz okuru bu köklü edebiyatın anlaşılırlığı konusunda pek çok farklı nedenlerden dolayı sorun yaşamaktadır. Dilinin farklı oluşunun yanı sıra edebiyatın arka planında yer alan kültür izlerinin bilinmiyor olması bu sebeplerden biridir. Bu bağlamda Türk dil ve kültürünün anlaşılmasına katkı sağlamak amacıyla TEBDİZ (Tarih ve Edebiyat Metinleri Bağlamlı Dizini ve İşlevsel Sözlüğü) klasik Türk edebiyatının anlam dünyasını ortak bir havuzda toplayan elektronik sistemdir. Sisteme transkriptli metin olarak yüklenen, Hazâ Kitâb Leylâ ile Mecnûn'un Kıssası ve Hikâyesi'nde bulunan kelimeler tek tek incelenmiş olup bu çalışma ile eserdeki atasözleri, deyimler, dua sözleri, kültür dili ortaya çıkarılmış her birinin anlamı, metin içerisinde kazandığı manayla birlikte verilmiştir. Arapça ve Farsça terkipler, yardımcı fiillerle kurulmuş kelime grupları bütün olarak incelenmiş olup bu yöntemle metinde işaret edilen anlamlar daha somut, anlaşılır şekilde verilmeye çalışılmıştır. Bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük, edebî metinlerde geçen dil unsurlarını bağlam ekseninde incelenmesi esasına dayanmaktadır. Bu çalışma, Hazâ Kitâb Leylâ ile Mecnûn' un Kıssası ve Hikâyesi'nin 15428 tanıklık söz varlığının sözlük biçiminde sunumudur. Söz konusu bu sözlük, Hazâ Kitâb Leylâ ile Mecnûn'un Kıssası ve Hikâyesi'nin hem bağlamlı dizinini hem de işlevsel hâle getirilmiş sözlüğünün yanı sıra devrinin geleneğini, sanat ve toplum anlayışını içermektedir. Çalışmanın temelinde anlamlandırma olmakla birlikte eser üzerinde musannifin adının yazmamış olması bizi üslup emarelerini takip ederek musannifin sanatsal tabiatından hareketle devrin toplumsal telakkilerine özenle erişmemize fırsat vermiştir. Bu yönüyle de çalışmada saptanan toplumsal gelenekler ve mazmunlar vs. unsurlara tanıklarıyla yer verilmiştir. Eserde sözcüklerin sözlük anlamının, öncesi ve sonrasıyla bağlantılı şekilde metin içerisinde kazandığı anlamların mecaz sözlüğü bağlamında verilmesine özen gösterilmiştir. Eserde, musannifin geleneği dayanak noktası bilerek özgün bir üslup yarattığı söylenebilir. Bu çalışma ile Leylâ ile Mecnûn hikâyesinin edebiyat tarihinden bugüne ehemmiyetini göstermesi bakımından sanatsal ve tarihsel seyri hangi kültür coğrafyalarında hangi şairlerin imbiğinden geçtiği tarihsel bir panoramada verilmeye gayret edilmiştir. Çalışmamız, Hikâye'nin ve musannifin sanatı ve geleneğin kültürel iz düşümleri ekseninde -Türkçenin tarihsel sözlüğüne- bağlamlı dizin, işlevsel sözlük ve üslup çalışmalarına yararlı olacağı düşünülmektedir. Milli dil ve kültürümüzün var olan zengin söz varlığının gün yüzüne çıkartılması, belirlenmesi ve yansıtılması bakımından hayli önemli ve de anlamlı olacaktır.
Mânî Dîvânı'nın tahlili
16. yüzyıl, gerek siyasal alanda gerekse sanat ve edebiyatta zirveye ulaşılan klasik edebiyatın tam manasıyla şekillendiği ve pek çok usta şairin nitelikli eserler bıraktığı verimli bir asır olmuştur. Bu yüzyılın yetiştirdiği önemli şahsiyetlerden biri de Rumeli coğrafyasında yetişen Mânî'dir. Çalışmanın amacı, Mânî'nin Dîvân'ıtahlil ederek edebî şahsiyetini ve dünya görüşünü ortaya koymaktır. Bu çalışmada Mânî Dîvânı "Din, Tasavvuf, Cemiyet, İnsan ve Tabiat" başlıkları altında beş bölüme ayrılmış ve her bölümde ilgili mefhumlar etraflıca incelenerek şairin şiir dünyasının kapıları aralanmıştır.
Şâhî (Şehzâde Bâyezîd) Dîvânı tahlili
16. yüzyıl gerek siyasal alanda gerekse sanat ve edebiyatta zirveye ulaşılan, klasik edebiyatın tam manasıyla şekillendiği ve pek çok usta şairin nitelikli eserler bıraktığı verimli bir asır olmuştur. Bu yüzyılın yetiştirdiği önemli şahsiyetlerden biri de Osmanlı coğrafyasında yetişen Şâhî (Şehzâde Bâyezîd)'dir. Şâhî Dîvânı'nın bilinen tek nüshası Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Efendi Koleksiyonu içerisinde manzum 225 arşiv numarası ile kayıtlıdır. İçerisinde Türkçe 169 gazel, 22 murabba, 3 mesnevi, 1 tahmis, 1 nazm ve 19 müfred; Farsça 17 gazel, 1 kıta, 3 nazm ve 7 müfred bulunmaktadır. Şiirler en çok remel bahrinin 'fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilün' kalıbıyla yazılmıştır. Ayrıca Dîvân'da beşerî ve ilahî aşk konulu şiirlere de yer verildiği görülmüştür. Çalışmanın amacı, Şâhî (Şehzâde Bâyezîd)'nin Dîvânı'nı tahlil ederek edebî şahsiyetini ve dünya görüşünü ortaya koymaktır. Bu çalışmada Şâhî Dîvânı "Din, Tasavvuf, Cemiyet, İnsan ve Tabiat" başlıkları altında beş bölüme ayrılmış ve her bölümde ilgili mefhumlar etraflıca incelenerek şairin şiir dünyasının kapıları aralanmıştır. Anahtar Kelimeler: Şâhî, Şehzâde Bâyezîd, Dîvân, Tahlil, Şerh.
Moralı Nâşid İbrahim Bey'in Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine Kitaplığı 1127 Numarada Kayıtlı Mecmû'a-i Eş'âr'ı (inceleme- metin ve mestap'a göre tasnifi)
Tezin konusunu oluşturan Mecmû'a-i Eş'âr, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine Kitaplığında 1127 numara ile kayıtlıdır. Bu çalışma ile mecmuada yer alan şiirlerin divanlar, nazire mecmuaları, tezkireler vd. çalışmalarla karşılaştırılması, mecmuanın metninin oluşturulması, daha önce yayımlanmamış şiirlerin saptanması ve mecmuanın ayrıntılı bir şekilde tanıtılması amaçlanmıştır. Bunun için ilk olarak metnin kurulmasında izlenecek yöntem belirlenmiş ve ardından mecmuanın çeviri yazılı metnine yer verilmiştir. Daha sonra, elde edilen bilgiler incelenmiştir. Buna göre, mecmua 1181/1767 yılında, Moralı Nâşid İbrahim Bey tarafından tertip edilmiştir. 336 varaktır. Yazı türü taliktir. Başlıklar ve mahlaslar genellikle sürh, diğer kısımlar siyah mürekkep ile yazılmıştır. Mecmuanın tamamı Türkçe şiirlerden oluşmaktadır. Mecmuada, XVI, XVII ve XVIII. yüzyıllara ait 100 farklı şair ve 1399 adet şiir metni bulunmaktadır. 7 farklı nazım şeklinin bulunduğu mecmuada, gazel en çok tercih edilen nazım şekli olmuştur. Eserde, 18 farklı nazım türüne yer verilmiştir. Manzumelerin tamamı aruz vezni ile yazılmıştır. Mecmuada, muhtelif kaynaklarda yer almayan 81 gazel, 1 kaside, 1 mesnevi ve 1 nazm tespit edilmiştir. Çalışmanın son aşamasında ise elde edilen temel bulgular, MESTAP (Mecmuaların Sistematik Tasnifi Projesi) tablosunda gösterilmiş ve mecmuanın sistemli tasnifi tamamlanmıştır.
Aydınlı Visâlî Dîvânı tahlili
XV. yüzyılın sonlarında yaşayan Aydınlı Visâlî, klasik Türk edebiyatının kuruluş dönemi şairlerindendir. Edirneli Nazmî ve Tatavlalı Mahremî ile birlikte günümüzde hâlen tartışma konusu olan Türkî-i Basît cereyanının üç önemli temsilcisinden biri olarak gösterilmiştir. Şairin şiirlerinin tamamı ele alındığında ancak bazı şiirlerinin Türkî-i Basît'e uygun olduğunu, hepsinde aynı söyleyiş özelliğini devam ettiremediğini söylemek mümkündür. Çalışmanın amacı, Visâlî'nin tek eseri olan dîvânını tahlil ederek edebî şahsiyetini ve dünya görüşünü ortaya koymaktır. Bu çalışmada Aydınlı Visâlî Dîvânı "Din, Tasavvuf, Cemiyet, İnsan ve Tabiat" başlıkları altında beş bölüme ayrılmış ve her bölümde ilgili mefhumlar etraflıca incelenerek şairin şiir dünyasının kapıları aralanmıştır.