Theses supervised by Prof. Dr. Muna Yüceol Özezen
11 theses · Çukurova University
Türkiye'de 4 ve 5 yıldızlı otel adları üzerine bir inceleme
Bu çalışma, T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın 2012 yılı resmi kayıtlarında yer alan 4 ve 5 yıldızlı otel adları üzerinedir. Bu çalışma kapsamında 1121 adet otel benzeri işletme adı incelenmiştir. Çalışmada otel adlarının söz varlığı, köken dil, sözdizimi ve adbilimi açılarından incelenmeye çalışılmış ve işletme adları elde edilen bulgulara göre değerlendirilmiştir. Çalışma ayrıca toplumdilbilimi araştırmalarına da veri niteliğindedir. Otel adlarının incelemesinde ilk olarak, adbilim, yabancı dillerin Türkçe üzerindeki etkileri ve ticari yer adlarının seçiminde toplumbilimsel etkenler ve takısız ad tamlaması konusu üzerine genel bir değerlendirme yapılmıştır. İnceleme ve bulgular bölümünde işletme adları söz varlığı, sözdizimi ve köken dilleri açısında tahlil ve tasnif edilmiştir. Çalışmada teknik olarak Microsoft Excel programıyla filtreleme yöntemi tercih edilmiş ve bu yöntemle elde edilen bulgular sonuç bölümünde değerlendirmeye alınmıştır. Türkiye'de 4 ve 5 yıldızlı otel adları üzerine yaptığımız çalışma; adlandırmaların büyük bir oranda yabancı dillerin etkisiyle (hem sözcük hem de sözdizimi açısından) gerçekleştiğini göstermektedir. Hatta bu etkinin diğer dil düzlemlerinden daha olağandışı bir düzeyde olduğu gözlemlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Otel adları, sözdizimi, köken dil, sözvarlığı
Yabancılar için Türkçe İstanbul (Istanbul Turkish for Foreigners Course Book) ve Yedi İklim orta seviye ders kitaplarının kültür aktarımı açısından incelenmesi
Bu çalışmada, İstanbul Üniversitesi Dil Merkezi okutmanları tarafından hazırlanan, İstanbul Üniversitesi ile Çukurova Üniversitesi TÖMER'de (Türkçe Öğretimi Uygulama ve Araştırma Merkezi) okutulan İstanbul ile Yunus Emre Enstitüsü tarafından hazırlanan Yedi İklim orta seviye Türkçe öğretimi ders kitapları kültür ögeleri açısından incelenmiş ve sonuçları değerlendirilmiştir. Bu ders kitapları A1-A2 (Temel), B1-B2 (Orta) ve C1 +(İleri) seviyelerinden oluşmaktadır. İncelediğimiz Türkçe öğretim setleri; AODÇ (Avrupa Ortak Dil Çerçevesi) kriterlerince belirlenmiş, dil düzeylerine uygun biçimde düzenlenmiş, iletişim ve öğrenen odaklı yaklaşıma göre yapılandırılmıştır. Çalışmamızda sözü edilen ders kitaplarında Türk toplumunun ve kültürünün temel ve önemli özelliklerinin yansıtıldığı kültürel etkileşim, kültür aktarımı, çeşitli kültür ögeleri ve metinlerdeki kültürel bilgi içerikleri ile kültür kodları üzerinde durulmuştur. Çalışmada amaç, adı geçen yabancılara Türkçe öğretimi ders kitaplarındaki kültürel değerlerimizin tespitini yapmak ardından bazı değerlendirme ve önerilerde bulunmaktır.
Türkiye Türkçesi tiyatro metinlerinde nezaket dili
Bu çalışmada Brown ve Levinson'un Nezaket Kuramı temel alınmış ve Türkiye Türkçesi açısından değerlendirilmiştir. Bu amaçla Cumhuriyet Dönemi Türk tiyatrosundan beş eser seçilmiş ve çalışmanın veri tabanındaki örnekler bu eserler taranarak oluşturulmuştur. Bu nedenle bu çalışmanın veri tabanı, yazılı hale getirilmiş kurgusal sözlü dil kullanımlarından oluşmaktadır. Çalışmada taranan metinler Oğuz ATAY'ın Oyunlarla Yaşayanlar, Cevat Fehmi BAŞKUT'un Paydos, Memet BAYDUR'un Yangın Yerinde Orkideler, Tuncer CÜCENOĞLU'nun Boyacı ve Güngör DİLMEN'in Hakimiyet-i Milliye Aşevi adlı tiyatro eserleridir. Çalışmamızda incelediğimiz metinlerden elde edilen verilerin, Türkiye Türkçesinde nezaket söylemini incelemek için yeterli nitelikleri barındırdığı ve çalışmanın amacına ulaşmasını sağlayacak kapsamda olduğu düşünülmüştür. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, önemi, sayıltıları ve sınırlılıkları ile çalışmada kullanılan bazı terimler ile ilgili bilgiler verildikten sonra, ikinci bölümde kuramsal açıklamalar yapılmıştır. Üçüncü bölümde ise araştırmanın yöntemi, araştırma evreni ile örneklemi ve veri toplamada kullanılan araçlar ile ilgiler bilgiler yer almaktadır. Dördüncü bölümde, yakınlayıcı ve uzaklayıcı nezaket stratejileri Türkiye Türkçesi temel alınarak sınıflandırılmıştır. Çalışma kapsamında incelenen tiyatro metinlerinden elde edilen veriler bu sınıflandırma kapsamında incelenmiş ve açıklanmıştır. Çalışma, bulguların yorumlanması ve elde edilen sonuçların paylaşılması ile tamamlanmıştır. Anahtar kelimeler: edimbilim, Türkiye Türkçesi, yakınlayıcı nezaket, uzaklayıcı nezaket, itiba
Latin harfli çeviri yazı metinlerinde konuşma dili olarak Türkçe (16. - 18. yy)
Bu çalışma, Türkçenin konuşma dili olarak 16. ve 18. yüzyıllar arası Osmanlı dönemindeki özelliklerini betimlemek amacını taşımaktadır. Bu amaçla Latin harfli çeviri yazı metinlerindeki konuşma dilini yansıtan kelime listeleri, atasözleri, deyimler, yerel söyleyişi yansıtan metin parçaları, konuşma cümlelerini içeren bir bütünceden yararlanma yoluna gidilmiştir. Bütünce, toplamda 12 eserin taranması yoluyla oluşturulmuştur. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, önemi, sayıltıları ve sınırlılıkları hakkında bilgi verilmiş ve çalışmada kullanılan bazı kavramlar tanımlanmıştır. İkinci bölüm konuşma dili, Osmanlı Türkçesi ve çeviri yazı metinlerinin tanıtıldığı kuramsal bir çerçeveden oluşmuştur. Üçüncü bölümde çalışmada izlenen yönteme yer verilmiş, seçilen metinlere özgü yazım ve seslik özelliklerle beraber seslik değerler tablo halinde gösterilmiştir. Aynı bölümde metnin orijinalinin aktarımı ile transkribe edilmiş şekli de paylaşılmıştır. Dördüncü bölümde ilgili metinler konuşma dili özellikleri bakımından incelenmiştir. Çeviri yazı metinlerinde kullanılan Latin alfabesine, yazım ve sesletimle ilgili özelliklere yer verildikten sonra inceleme, yapısal ve işlevsel inceleme olmak üzere iki ana başlık altında yapılmıştır. Yapısal incelemede ses bilgisi, şekil bilgisi, sözdizimsel unsurlar ele alınmış ve kalıplaşmış dil birimlerine yer verilmiştir. İşlevsel incelemede konuşma diline ait unsurlar, iletişimsel ve bağlamsal yönden ortaya konulmuştur. İlgili metinlerde yer alan malzeme, bölgesel ve sosyal varyantlar bakımından ayrıca ele alınmıştır. Beşinci bölüm, konuşma dili bağlamında elde edilen bulguların yorumlanarak tartışılmasına ayrılmıştır. Altıncı bölümde çalışmada ulaşılan sonuçlar paylaşılmış ve önerilerde bulunulmuştur. Çalışma, incelenen çeviri yazı metinlerindeki söz varlığının alfabetik dizini ve sözlük bölümü ile tamamlanmıştır. Çalışmada 16. ve 18. yy. arasında üretilen çeviri yazı metinleri çerçevesinde Türkçenin konuşma dili olarak sahip olduğu özellikler ses, sözcük ve cümle düzeyinde betimlenmiştir. Konuşma dili olarak Türkçe ile ilgili betimlemelerin yazılı metinleri de anlamamıza yardımcı olacak şekilde çeşitli olanaklar sağladığı gözlemlenmiştir. Türkçenin yazı ve konuşma dili bakımından sahip olduğu niteliklerin daha açık bir anlayış ve dil bilinci ile tanınmasının dilin daha etkili kullanımını sağlayacağı da vurgulanmıştır.
Ahmed Vâhid (Moran)'in sözlükçülüğü ve a Condensed Dictionary English–Turkish'e göre Türkçenin söz varlığı
Türk dili tarihinin çeşitli dönemlerinde, birçok sözlük yazılmıştır. 11. yüzyıldan günümüze kadar farklı coğrafyalarda yazılan ve çoğu iki dilli olan sözlükler, yazıldığı dönemin söz varlığını ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir. 20. yüzyıla kadar klasik bir yöntemle yazılmış sözlükler, 20. yüzyıl itibarıyla yerini Batılı yöntemlerle hazırlanmış sözlüklere bırakmıştır. 20. yüzyılda yazılmış çeşitli sözlükler arasında dikkati çeken; ancak kaynaklarda pek de bir yer bulamamış olan Ahmed Vâhid (Moran) tarafından yazılmış olan A Condensed Dictionary English-Turkish adlı sözlük öne çıkmaktadır. 1881-1945 yılları arasında yaşamış olan ve esasında bir sözlük bilimci ve filolog olmamasına rağmen Ahmed Vâhid'in "İngilizceyi hakkıyla öğretmek" amacıyla İngilizce öğrenmek isteyen Türklere bu kaynağı sunması önemlidir. Bunu dışında da Türkçe-İngilizce sözlükler de hazırlamış olan Ahmed Vâhid Bey'in Türk sözlükçülüğü alanında iki dilli sözlükler hazırlaması açısından dikkate değerdir. Bu doğrultuda, Ahmed Vâhid (Moran)'in sözlükçülüğü ve Türk sözlükçülük tarihindeki yeri ile 1924 yılına ait A Condensed Dictionary English-Turkish adlı sözlüğünün söz varlığı, bu çalışmada ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Söz, Söz Varlığı, Sözlük, Türk Sözlükçülüğü, Ahmed Vâhid Moran
Türkçede ol- fiili
Bu çalışma, Türkçe ölçünlü dilinin yaklaşık son 60 yılını temsil eden farklı yazınsal türlere ait metinlerden yola çıkarak ol- fiilinin betimlenmesi amacını taşımaktadır. Bu amaç doğrultusunda taranan metinlerde ol- fiilli cümlelerin, öbek yapıların, söz kalıpların, sözlük birimlerin vb. yer aldığı bir bütünce ortaya çıkarılmıştır. Ol- fiilinin kullanımlarını yansıtan bütünce, toplamda yedi eserin taranmasıyla oluşturulmuştur. Çalışma beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, önemi, sınırlılıkları hakkında bilgi verilmiş, çalışmadaki önemli görülen kimi kavramların tanımları yapılmıştır. İkinci bölümde çalışmanın çerçevesini oluşturan kuramlar açıklanmıştır. Üçüncü bölümde çalışmada izlenen yöntem anlatılmış ve çalışmanın evreni ve örneklemi hakkında bilgi verilmiştir. Dördüncü bölümde taranan eserlerden elde edilen bütünce bağlamında ol- fiilinin kullanım özellikleri betimlenmiştir. Bu betimleme, kendi içerisinde altı ana başlıktan oluşmaktadır. Bu başlıklarda ol- fiili, biçim bilgisel, söz dizimsel, biçim-söz dizimsel, anlam bilgisel, görünüş-kılınış-kip ve söz kalıpları özellikleri bakımından incelenmiştir. Biçim bilgisi bölümünde ol- fiilinin çekim ve yapım özelliklerine, sözcük türleri içindeki kullanımlarına, birleşik sözcüklerdeki yerine ve çatı özelliklerine değinilmiştir. Bu bölümde aynı zamanda ol- fiilinin ekleşip ekleşmediği tartışılmıştır. Söz dizimi bölümünde ol- fiilinin alabildiği durum ekli ve durum eksiz (zarf-fiil ekli) tamlayıcıları ile cümle öğesi özellikleri incelenmiştir. Biçim-söz diziminde ol- fiilinin i- ve +D°r ile koşutluğu ele alınmış ve dönüşümler yoluyla çeşitli birleşik cümleleri, basit cümleye çevirebilme özelliklerine yer verilmiştir. Anlam bilgisinde ol- fiilinin anlam alanı ve çok anlamlılığı ile sözlüksel alan ve yakın anlamlılığı ortaya konmuştur. Betimlemenin son bölümünde ise ol- fiilli söz kalıpları ele alınmıştır. Çalışmanın beşinci ve son bölümünde çalışmada elde edilen sonuçlar ile öneriler paylaşılmıştır. Çalışma, ol- fiilinin kullanım özelliklerini taşıyan örnekleme dayalı bütüncenin ve çalışmadaki kimi ilgili terimlerin Türkçe-İngilizce dizininin verilmesiyle tamamlanmıştır. Çalışmada ol- fiili, ses bilgisi dışındaki bütün dil bilgisel görünümleri bakımından incelenmiştir. Çalışma, Türkçenin 1960'lı yıllarından itibaren farklı yıllarda yazılan eserler odağında gerçekleştiği ve yazı dilinde ol- fiilinin değişik yazım biçimleriyle karşılaşılmadığı için fiille ilgili ses bilgisel inceleme yapılmamıştır. Bu görünümlerde ol- fiili, sözcük, sözcük öbeği, cümle, söz kalıpları bakımından betimlenmiştir. Çalışma boyunca yapılan betimlemeler, ol- fiilinin pek çok yönden diğer fiillerden farklı kullanım özellikleri sergilediği sonucunu ortaya çıkarmıştır. Türkçede ol- fiili gibi kullanım sıklığı yüksek pek çok sözcük devingen bir yapı içerisindedir. Bu sözcükler üzerine yapılacak ayrıntılı çalışmalarla Türkçenin dil bilgisinde daha çok yer kaplayan kurucu birimlerin hareket kabiliyetleri de ortaya çıkarılacaktır. Anahtar Sözcükler: Ol- fiili, biçim bilgisi, söz dizimi, söz kalıpları, edim bilim, yapılaşma, sözcük dil bilgisi, dilsel yaratıcılık.
Türkçe sözlükten Kâmûs-ı Türkîye Fransızca sözlükbirimler
Genel sözlükler yapıları gereği yayımlandıkları dönemin sözvarlığını açık bir şekilde sunarlar ve güncellenen ve yeniden basılan her yeni baskıda, doğal olarak yeni sözlükbirimler eklenir, halihazırda var olan madde başlarına eklenen veya bu madde başlarından eksiltilen anlamlar olur ve kullanımdan düştüğü için çıkartılan madde başları olur. Bu durum, söz konusu dilin söz varlığının toplum tarafından kullanımına paralellik gösterir. Ve pek tabiidir ki bir dile ilişki içinde bulunduğu diğer dillerden kelimeler alıntılanır ve bunlar da söz konusu dilin sözlüklerinde yer alır. Bu çalışmada Fransızcanın, belli bir dönemde Türkçeye baskın bir etkisi olduğu ve genelde etkilenen değil de etkileyen taraf olduğu kabul edilip, Türkçe Sözlük'te verici dil olarak Fransızca gösterilen sözlükbirimlerin Kamus-ı Türkî'deki görünümleri ve varlıkları ortaya konmuştur.
"Türkçe Verintiler Sözlüğü" üzerine bir inceleme
Bu çalışma, Günay Karaağaç'ın Türkçe Verintiler Sözlüğü (2008) temelinde, sözlükte yer alan maddebaşı sözcüklerin kökenbilgisi ve diller arası aktarım yolları bakımından yeniden değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Araştırmada verinti kavramı iki kategoride ele alınmıştır: doğrudan verinti, kökeni Türkçe olan ve başka dillere geçtiği belirlenen sözcükleri; dolaylı verinti ise kökeni Türkçe olmayan, ancak Türkçenin aracı dil işleviyle başka dillere aktarıldığı tespit edilen birimleri ifade etmektedir. Bu sınıflandırma yapılırken yalnızca sözlükte verilen bilgilerle yetinilmemiş; her bir maddebaşı sözcük, kökenbilgisel açıdan yeniden incelenmiş ve farklı etimoloji kaynaklarıyla karşılaştırmalı olarak doğrulanmıştır. Bu amaçla Sir Gerard Clauson'un An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish (1972), Martti Räsänen'in Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen (1969), Andreas Tietze'nin Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı (2002–2019) ve Gerhard Doerfer'in Türkische und mongolische Elemente im Neupersischengibi temel kökenbilgisi kaynakları başvuru noktası olarak kullanılmış; böylece sözcüklerin kökeni ve aktarım yönü sistematik biçimde belirlenmiştir. Çalışma yalnızca sözlüğün mevcut verilerini sınıflandırmakla kalmamış; aynı zamanda Karaağaç'ın ele aldığı dil kümelerinin dışında kalan ve sözlükte işaret edilmesine rağmen tanım alanında yer almayan yeni ilişkili diller de tespit edilerek incelemeye dâhil edilmiştir. Bu yönüyle tez, sözlükteki verileri daha kapsamlı ve denetlenebilir bir yapıya kavuşturarak Türkçenin tarihsel süreçte hangi dillerle nasıl bir temas kurduğunu kökenbilgisel bir çerçevede ortaya koymaktadır. Araştırma, verinti kavramını hem kuramsal hem uygulamalı açıdan yeniden ele alarak Türkçenin dillerarası etkileşim ağını daha görünür hâle getirmekte; sözlüğün bilimsel işlevselliğini artıran tamamlayıcı bir bakış açısı sunmaktadır. Anahtar kelimeler: Sözvarlığı, verinti, kökenbilgisi, sözlükbilim, morfoloji.
Türkçe ve arapçada insanın dış beden bölümleriyle ilgili sözlükbirimler üzerine bir inceleme
Bu çalışmada Türkçe için Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanmış olan Türkçe Sözlük (2019) esasında ve Arapça için Türkçe-Arapça Kapsamlı Sözlük (2008) esasında dış beden bölümleriyle ve dış organ adlarıyla ilgili sözlükbirimler üzerinde durulmuştur. Denetleme amacıyla Türkçe-Arapça Sözlük (2019) ve Türkçe-Arapça Sözlük (2004) olmak üzere diğer iki sözlük de kullanılmıştır. Bu dış organ adları ve bunlarla ilgili sözlükbirimler sözü edilen sözlüklerin taraması yöntemiyle tespit edilmiş, ardından sözlükbirimler anlamları ve diğer sözlükbilimsel özellikleri bakımından incelenmiştir. Ardından Türkçe ve Arapçadaki sözlükbirimler birbirleriyle karşılaştırılmış, bu doğrultuda her bir sözlükte kaç madde başı bulunduğu belirlenmiştir. Bunun sonucunda, en çok hangi organ adlarının türetim süreçlerine kaynaklık etttiği, kaç madde başının Türkçe ve Arapçada paralellik gösterdiği ve en çok hangi sözcük sınıfından (ad, fiil, sıfat vb.) sözlükbirimler bulunduğu gibi sorulara cevap aranmıştır. Çalışma, iki dilin sözlükbilimsel (lexicologic) ve biçimbilgisel (morphological) verilerine ve bu verilerin sıklıklarına dayanarak kavramsal değerlendirmelerle sona erdirilmiştir.
Orhan Kemal sözlüğü
Bir ve birden fazla dilin söz varlığı hakkında bilgiler sunan sözlükler, geçmişten günümüze çeşitli amaçlar ve ihtiyaçlar doğrultusunda farklı türlerde hazırlanmıştır. Bu türlerden biri olan yazar sözlükleri; bir yazarın söz varlığını, hayata bakışını, yaşadığı dönemle ilişkisini, üslubunu, kültürel birikimini aydınlatmada önemli rol oynar. Bu sözlükler ayrıca, genel sözlüklere yeni sözlük birimler kazandırma, anlam ve tanık bakımından eklemeler yapma potansiyeline de sahiptir. Bu çalışmada yazar sözlükçülüğünün önemi doğrultusunda, Türk edebiyatının önemli isimlerinden biri olan Orhan Kemal'in roman ve öykü türündeki 41 eserinden hareketle bir yazar sözlüğü çalışması yapılmıştır. Çalışma beş bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde çalışmanın konusu, amacı, önemi ve sınırlılıklarıyla ilgili bilgilere değinilirken ikinci bölümde sözlükçülük ve sözlükle ilgili kuramsal açıklamalar ile Orhan Kemal'in hayatı ve eserleri üzerine bilgiler verilmiştir. Üçüncü bölümde çalışmanın evreni ve yöntemi ile sözlük kullanımıyla ilgili bilgiler yer almaktadır. Çalışmanın temelini oluşturan dördüncü bölümde, sözlük ve dizin çalışmaları bulunmaktadır. Sözlükte; sözcüklerin anlamı, kökeni, türü, geçtiği eser ve sayfa numarası bilgileri ile tanık cümleler yer almaktadır. Madde içi olarak değerlendirilen deyim, atasözü, kalıp söz gibi kullanımlar, ilk sözcükleri esas alınarak ilgili sözcüğün sonuna eklenmiştir. Madde başı ve madde içi unsurlar ile önemli görülen bazı hususlar dizin bölümünde okuyuculara sunulmuştur. Son bölüm olan sonuç ve öneriler bölümünde çeşitli istatistiki verilerle Orhan Kemal'in söz varlığıyla ilgili bazı sonuçlara ulaşılmış, yazar sözlükçülüğüyle ilgili bazı önerilerde bulunulmuştur.
Günümüz Türkiye Türkçesinde özür ifadeleri
Bu çalışmada Söz Edimleri Kuramı çerçevesinde günümüz Türkiye Türkçesindeki özür ifadeleri, belirlenmiş 7 edebî eserin (roman, hikâye ve tiyatro türü eserler) taranmasıyla elde edilen bulgular üzerinden değerlendirilmiştir. Çalışmada ilk olarak Söz Edimleri Kuramı incelenmiştir. Söz Edimleri Kuramı'nın tarihsel süreç içerisindeki gelişimi ve kuramı sistemli bir şekilde ilk defa ortaya koyan Austin ve Austin'in öğrencisi Searle'ün kuram hakkındaki görüşleri incelenmiştir. Bu çalışmanın bulgular kısmı iki aşamadan oluşmaktadır. Çalışma birinci aşamada günümüz Türkiye Türkçesinde 2000'li yıllardan sonra yazılmış 7 edebî eser üzerinden sürdürülmüştür. İlk olarak edebî eserler taranmış ve elde edilen özür ifadeleri sınıflandırılmıştır. Bununla birlikte dinleyicinin özür ifadeleri karşısındaki geri bildirimleri, sözlü geri bildirimler ve sözsüz geri bildirimler şeklinde incelenmiştir. Ayrıca veri tabanındaki özür ifadeleri toplumdilbilimsel bakımdan değerlendirilmiştir. Çalışmanın ikinci aşamasında ise TUD veri tabanının sunduğu verilerle edebî eserlerden elde edilen veriler karşılaştırılarak özür ifadelerinin kullanım sıklığı ve işlekliği değerlendirilmiştir. Anahtar kelimeler: Söz Edimleri Kuramı, TUD, özür.