Theses supervised by Prof. Dr. Sevgi Coşkun Keskin
13 theses · Sakarya University
2020 tarihli ortaokul sınıf rehberlik programlarının ve önerilen etkinliklerin değer eğitimi açısından incelenmesi
Millî Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı'nın 2020 tarihli sınıf rehberlik programı doğrultusunda ortaokul kademesinde sınıf rehberlik etkinlikleri uygulanmaktadır. Bu etkinliklerde "kök değerler" ve "karakter güçleri" dikkate alınmıştır. Bu araştırmada, 2020 tarihli ortaokul sınıf rehberlik programını incelemek ve önerilen etkinliklerdeki değerleri ortaya koymak amaçlanmıştır. Bu çalışma, genel tarama modellerinden tekil tarama modeli kullanılarak yapılmıştır. Çalışma, tarama modeli bağlamında "doküman analizi tekniği" kullanılarak yapılmıştır. Doküman analiz sürecinde, betimsel analiz basamakları kullanılmıştır. Araştırmada kolay ulaşılabilir durum örneklemesi kullanılmış ve 2020 tarihli ortaokul sınıf rehberlik programı ve programdaki kazanımlara yönelik hazırlanan 5, 6, 7 ve 8. sınıf düzeyindeki tüm etkinlikler analiz edilmiştir. Araştırmada değerlerin; gelişim alanları, sınıf düzeyleri ve değer sınıflamalarına göre hangi sıklıkta ve nasıl yer aldığı ayrı ayrı incelenmiştir. Araştırma sonucunda tüm sınıf düzeylerinde sosyal duygusal gelişim alanında daha fazla değerlere yer verildiği görülmüştür. Akademik gelişim alanı, değerlere yönelik etkinlikler içermekle birlikte, bu değerler sosyal duygusal alandaki kadar belirgin değildir. En az kariyer gelişim alanında değerlere yer verilmiştir. Sınıf seviyesi arttıkça, etkinliklerde yer alan değerlerin sayısının azaldığı görülmüştür. En çok değer içeren etkinlikler 5. sınıf seviyesinde bulunurken en az değer içeren etkinlikler 8. sınıf seviyesinde bulunmaktadır. Tüm sınıf düzeylerinde evrensel değerler, belirgin bir şekilde daha fazla vurgulanmıştır. Dini ve ahlaki değerler, evrensel değerlere kıyasla daha az yer almış olsa da, her sınıf düzeyinde dengeli bir şekilde dağıtılmıştır. Estetik, politik, bilimsel ve toplumsal değerlerin sayısı tüm sınıf seviyelerinde düşük orandadır. Rehberlik etkinliklerinde sevgi, sorumluluklarına duyarlılık, nezaket sahibi olma, çalışkanlık, saygı, yardımlaşma en çok bulunan değerlerdir. Hoşgörü, iyi niyetli olma, doğal çevreye duyarlılık, şükretme, barış, paylaşma, estetik duyarlılık, demokrasi bilinci, misafirperverlik, dayanışma, görgülü olma, centilmenlik, israf etmeme en az bulunan değerlerdir. Millet sevgisi, milli bilinç, vatanseverlik, özgürlük, bağımsızlık gibi değerlere ise etkinliklerde yeterince yer verilmediği görülmüştür.
Türkçe öğretmenlerinin vatanseverlik değerine yönelik görüşleri
Bu çalışmada Türkçe öğretmenlerinin vatanseverlik değerine yönelik görüşlerini ortaya çıkarmak amaçlanmıştır. Bu kapsamda Türkçe öğretmenleri için vatanseverlik değeri, vatanseverlik değerinin öğretilme durumu, Türkçe dersi ile ilişkisi konularına odaklanılmıştır. Bu araştırmada temel nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın verileri yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla toplanmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu 2022-2023 eğitim öğretim yılında Sakarya ili devlet okullarında görev yapan 20 Türkçe öğretmeni oluşturmuştur. Veri toplama aracı olarak yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Formda toplam 17 soru bulunmaktadır. Form hazırlandıktan sonra uzman görüşü alınmış gerekli düzeltmeler yapılarak görüşme formuna son hali verilmiştir. Araştırmanın verileri içerik analizi yöntemi kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre Türkçe öğretmenlerinin kendilerini bir vatansever olarak kabul ettikleri ve vatanseverlik değerinin öğretiminde sorumluluk hissettikleri belirlenmiştir. Türkçe öğretmenlerinin vatanseverlik değerinin öğretilmesinin milletin varlığı ve devamlılığı için hayati derecede öneme sahip olduğuna inandıkları tespit edilmiştir. Vatanseverlik değerinin öğretimi için en uygun dersin Türkçe olduğu, Türkçe öğretmenlerinin bu değerin en iyi şekilde öğretilmesi için çeşitli ders içi ve ders dışı etkinliklere yer verdikleri sonucuna ulaşılmıştır. Türkçe öğretmenlerinin Türkçe dersinde vatanseverlik değerinin etkili bir biçimde öğretilebilmesi için çok sayıda önerilerinin olduğu ve bu önerilerin etkinliklerle, öğretmenlerle ve vatanseverlik değerinin ele alınış biçimiyle ilgili öneriler olduğu belirlenmiştir.
Finlandiya ve Türkiye'de ilkokul ve ortaokul programlarının çevre eğitimleri açısından karşılaştırılması
Bu araştırma, Türk ve Finlandiya ilkokul ve ortaokul programlarını çevre eğitimi açısından karşılaştırmayı amaçlamıştır. Bu kapsamda; Finlandiya eğitim sisteminde çevreyle ilgili hangi konuların nasıl ele alındığı incelenmiş, Finlandiya çevre eğitimi uygulamaları ile Türkiye'de Sosyal Bilgiler derslerinde yer alan çevre eğitimi uygulamaları karşılaştırılmıştır. Araştırmada tarama yöntemlerinden belgesel tarama yöntemi kullanılarak doküman analizi yapılmıştır. Verilerin toplanmasında doküman incelemesinden yararlanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubu aynı zamanda veri toplama araçlarını oluşturmuştur. Araştırma verilerinin analizi için nitel veri analiz yöntemlerinden doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre; Türkiye'de ve Finlandiya'da çevre eğitimi, müfredat kapsamı, politika ve uygulama açısından bazı farklılıklar göstermektedir. Finlandiya'da öğrenciler, doğayı tanıma, çevre sorunlarına duyarlılık kazanma, doğal kaynakları koruma ve sürdürülebilirlik konularında bilinçlenme gibi hedeflere farklı derslerde yapılan projeler ve etkinliklerle ulaşmaktadır. Türkiye'de ilkokul ve ortaokul Sosyal Bilgiler ders müfredatında çevre konuları geniş bir yelpazede ele alınmaktadır. Temel başlıklar arasında doğanın korunması, çevre kirliliği, atık yönetimi, yenilenebilir enerji ve sürdürülebilir kalkınma yer almaktadır. Bu konular, öğrencilere farklı sınıf seviyelerinde aşamalı bir şekilde öğretilmektedir. Finlandiya'nın bütüncül yaklaşımına karşın, Türkiye'nin çevre konularına daha fazla vurgu yapması beklenmektedir. Her iki ülkede de çevre bilincinin artırılması ve çevresel sorunlara çözüm üretme becerilerinin kazandırılması ön planda tutulmaktadır. Finlandiya ve Türkiye ilkokul ve ortaokul çevre eğitimi karşılaştırması noktasında müfredat geliştirme, politika ve anlayış ile uygulamalar ve kazanımlarla ilgili neler yapılabileceği tartışılmış; eğitimciler, politikacılar ve araştırmacılara öneriler sunulmuştur.
Türkçe derslerinde öyküleyici metinler üzerinden değerler eğitimi
Türkçe ders kitapları, eğitimde temel bir araç olarak metinler vasıtasıyla değerleri öğrencilere aktarmayı amaçlar fakat bu değerler, okuma faaliyetlerinin ardından sınıf içi uygulamalarda yeterince işlenmemektedir. Metinlerdeki değerlerin, öğrencilerin düşünce süreçlerinde etkin bir şekilde kullanılmadığı ve elle tutulur aktivitelerle pekiştirilmediği görülmektedir. Bu durum, değerler eğitiminin beklenen etkiyi yaratamamasına ve Türkçe Öğretim Programı'nın vizyonu ile derslerin uygulanışı arasında bir uyumsuzluk oluşmasına yol açmaktadır. Değerler eğitiminin başarılı olabilmesi ve Milli Eğitim Temel Kanunu'na uygun bir şekilde Türkçe Öğretim Programı'nın amaçlarının gerçekleştirilebilmesi için metinlerdeki değerlerin ötesinde, bu değerlere dayalı etkinliklerle öğrencilerin ders sürecine etkin katılımının sağlanması önem arz etmektedir. Bu araştırmanın amacı, Türkçe derslerinde değerler merkeze alınarak öyküleyici metinler üzerinden tasarlanan etkinliklerin çocukların değer algılarını nasıl etkilediğini ortaya koymaktır. Bu kapsamda Türkçe derslerinde duyarlılık, sabır ve dürüstlük değeri bağlamında uygulanan öyküleyici metinler üzerinden tasarlanmış etkinliklerin öğrenciler üzerindeki etkililiği araştırılmıştır. Bu çalışmada ortaokul 7. Sınıf Türkçe dersinde Değerler Temasıyla ilgili seçilmiş 3 metin ve bu metinlerle alakalı olarak duyarlılık, dürüstlük ve sabır değerlerine odaklanmış 28 etkinlik yer almış, bu etkinlikler 18 ders saatinde tamamlanmıştır. Sakarya ili Pamukova ilçesinde orta düzeyli bir ortaokulda öğrenim görmekte olan 7.sınıf öğrencisi 8 erkek 11 kız olmak üzere toplam 19 katılımcının yer aldığı araştırmada öncelikle öğrencilere ön uygulama soruları yöneltilmiş sonrasında etkinlikler uygulanmış ve son uygulama sorularıyla süreç tamamlanmıştır. Araştırmada öğrencilerin duygu ve düşünce değişikliklerini gözlemlemek amacıyla nitel araştırma desenlerinden nitel deney kullanılmıştır. Çalışmanın veri analizinde ise 114 adet doküman incelenmiş ve bunlar içerik analizine tabii tutulmuştur. Araştırma sonucunda öğrencilerin duyarlılık, sabır ve dürüstlük değeriyle ilgili kavram yanılgılarını fark ederek düzelttikleri, bu değerlerin önemi ve gerekliliği ilgili farkındalıklarının derinleşerek çeşitlendiği, ilgili değerlerin alt boyutlarının ve manevi öneminin farkına vardıkları görülmüştür.
Belirli gün ve haftalar bağlamında değerler eğitimi: Sosyal bilgiler örneği
Bu araştırmanın amacı, belirli gün ve haftaların Sosyal Bilgiler dersi açısından önemini ortaya koymak, bu konuda öğretmen görüşlerini değerlendirmek için ortaokul Sosyal Bilgiler öğretmenlerinin konuyla ilgili duygu ve düşüncelerini, sorunlarını ve bu süreci nasıl kullandıklarını açığa çıkarmak, Sosyal Bilgiler derslerinde belirli gün ve haftaların odak alındığı etkinlikler çerçevesinde değerler eğitimi odaklı bir öğretim ortamı tasarlamak ve bu yaklaşımın uygulanabilirliğini göstermektir. Belirli gün ve haftaların Sosyal Bilgiler dersi açısından öğrencilere anlamlı öğrenme ortamları sağladığı bir gerçektir. Bu nedenle öğretmenlerin belirli gün ve hafta etkinliklerini süreçte nasıl kullandıkları, bu konuda karşılaştıkları zorluklar ve Sosyal Bilgiler dersinde belirli gün ve haftaların kullanımının öğrencilere değerler eğitimi açısından ne şekilde bir katkı sağlayacağı tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışma İstanbul ili Gaziosmanpaşa ilçesinde bulunan 5 farklı ortaokulda görev yapan 10 Sosyal Bilgiler öğretmeni ve aynı ilçede yer alan bir ortaokulda 19 öğrenciden oluşan bir 7. Sınıf çalışma grubuyla gerçekleşmiş, nitel bir çalışmadır. Yürütülen bu çalışmada, çalışma grubunun belirlenmesinde amaçlı örnekleme yöntemlerinden kolay ulaşılabilir örneklem yöntemi kullanılmıştır. Öğretmen katılımcılarına yarı yapılandırılmış görüşme tekniği uygulanarak belirli gün ve haftalara yönelik veriler toplanarak durum tespiti yapılmış, öğrenci çalışma grubuyla da Sosyal Bilgiler derslerinde belirli gün ve haftaların (29 Ekim Cumhuriyet Bayramı, 10 Kasım Atatürk'ü Anma Günü ve Atatürk Haftası, 12 Mart İstiklal Marşı'nın Kabulü ve M. Akif Ersoy'u Anma Günü, 12 Mart Çanakkale Zaferi ve Şehitleri Anma Günü) odak alındığı sınıf içi ve sınıf dışı etkinlikler çerçevesinde değerler eğitimi odaklı bir öğretim ortamı tasarlanarak değerlere dair ön ve son algılarına yönelik veriler toplanmış ve tüm veriler kayıt altına alınmıştır. Elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle analiz edilip derinlemesine incelenmiştir. Çalışmanın sonucunda belirli gün ve haftaların Sosyal Bilgiler dersi kapsamında değerler eğitimi odaklı hazırlanan sınıf içi ve okul dışı etkinliklerle uygulanmasının öğrencilerden beklenen olumlu davranışların kazandırılmasında önemli düzeyde etkili olduğu, Sosyal Bilgiler öğretmenlerinin derslerinde belirli gün ve haftalara ve bu haftalara yönelik değerler eğitimine dair etkinliklere yer vermeleri durumunda öğrencilere kazandırılmak istenen değerlere ulaşılmasının daha kolay olacağı gibi sonuçlara ulaşılmıştır.
Okul öncesi dönemde sosyal bilgiler eğitiminin öğretmen görüşleriyle değerlendirilmesine yönelik nitel bir çalışma
Sosyal bilgiler, günlük hayatta karşılaşabileceğimiz birçok konuyu içerisinde barındırmaktadır. Bir nevi hayatın bir parçasıdır. Dolayısıyla, bireyin çevresiyle etkileşim içerisinde olması, vatandaşlık görevlerini bilmesi ve sorumluluklarını yerine getirmesi, milli ve dini değerlerini tanıması ve koruması, kültürel değerlerini bilmesi ve sürdürmesi, ülkesini tanıması ve sahip çıkması gibi pek çok konunun öğretiminde sosyal bilgilerin önemi büyüktür. İlgili literatür incelendiğinde okul öncesi dönemde sosyal bilgiler eğitiminin verilmesinin önemine dair yapılan çalışmalar bulunmakta ancak yeterli görülmemektedir. Okul öncesi öğretmenliği programlarında eğitim alan okul öncesi öğretmen adaylarının sosyal bilgiler eğitimine yönelik bir eğitim almadığı ve öğretmenlerin derslerinde sosyal bilgiler eğitimini uygulamada esneklik ilkesiyle hareket ettikleri görülmüştür. Okul öncesi eğitim kurumlarında görev yapan okul öncesi öğretmenlerinin sosyal bilgiler eğitimi konusundaki düşüncelerini ortaya koymak amacıyla bu çalışma yapılmıştır. Bu alanda yapılan benzer çalışmalardan farkı okul öncesi öğretmenlerinin sosyal bilgiler eğitiminin okul öncesi dönemde yapılmasına yönelik düşünceleri, eğitimin mevcut durumu, sosyal bilgiler eğitimiyle kazandırılabilecek kavram, beceri ve değerler, yöntem, teknik ve materyallerin derse katkısı, dersin sınırlılıkları açısından öğretmen görüşlerinin alınmasıdır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden fenomonoloji deseni kullanılmıştır. Çalışma amaçlı örneklemelerden kolay ulaşılabilir durum örneklemesi kullanılarak yapılmıştır. Özel ve devlet anaokullarında görev yapan 18 okul öncesi öğretmenle yürütülmüştür. Veriler, görüşme tekniği kullanılarak toplanmıştır. Görüşme türü olarak ise yarı yapılandırılmış görüşme türü tercih edilmiştir. Analiz süreci; betimsel analiz ve içerik analizi çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Okul öncesi öğretmenleri, okul öncesi dönemde sosyal bilgiler dersine yönelik etkinliklerin yapılmasına olumlu baktıkları görülmüştür. Aynı zamanda okul öncesi öğretmenleri okul öncesi dönemde sosyal bilgiler eğitiminin yapılmasının elzem olduğu, sosyal bilgiler dersinin yaşamla ilişkili olduğu, gelecek yaşamlarına temel oluşturduğu, etkin ve nitelikli bireylerin yetiştirilmesinin sosyal bilgiler eğitimiyle gerçekleşebileceği görüşündelerdir. Anahtar Kelimeler: Sosyal bilgiler, Okul öncesi dönem
Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının özel gereksinimli bireylere yönelik tutumlarının çeşitli değişkenlere göre incelenmesi
Bir toplumu oluşturan bireylerin aynı kişisel özellikleri taşıması mümkün değildir. Tıpkı fiziksel özellikler, yetenek ve mizaç gibi bireylerin bilişsel süreçleri de farklılık göstermektedir. Her birey öğrenme ortamlarında kendi öğrenme hızında ilerlemektedir. Normal gelişim gösteren bireyler için bu farklılıklar fazla dikkat çekmezken özel gereksinimli bireyler söz konusu olduğunda öğrencilerin öğrenme hızlarındaki farklılıklara bağlı olarak eğitim uyarlamaları yapma zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Her ne kadar öğretmenler gerekli öğrenim süreçlerini tamamlayarak öğrencilerinin karşısına çıksalar da bir öğretmenin daha fazla emek ve çaba isteyen dezavantajlı bireylere karşı bakış açıları önem kazanmaktadır. Bu bağlamda bu araştırmada sosyal bilgiler öğretmen adaylarının özel gereksinimli bireylere yönelik tutum düzeylerinin çeşitli değişkenlere göre incelenmesi amaçlanmıştır. Bu araştırma nicel araştırma desenlerinden betimsel tarama modeli ile tasarlanmıştır. Araştırmanın evrenini 2023-2024 Eğitim-Öğretim Yılı Bahar yarıyılında, Marmara Bölgesi'ndeki üç üniversitenin eğitim fakülteleri bünyesinde öğrenim görmekte olan 712 sosyal bilgiler öğretmen adayı oluşturmaktadır. Araştırmanın çalışma grubu ise bu evren içerisinden kolayda örnekleme yoluyla belirlenmiş olan 362 öğretmen adayı ile oluşturulmuştur. Araştırma verileri iki ayrı form kullanılarak toplanmıştır. Bunlardan birincisi, çalışma grubunu oluşturan öğretmen adaylarının kişisel bilgilerini içeren Demografik Bilgi Formu ve ikincisi ise Yaralı (2015a) tarafından geliştirilen "Özel Gereksinimli Bireylere Yönelik Tutum Ölçeği"dir. Bu araştırma kapsamında toplanan veriler SPSS 22.0 paket programına yüklenerek analizi yapılmadan önce basıklık (kurtosis) ve çarpıklık (skewness) testi ile verilerin normallik dağılımlarına bakılmıştır. Normal dağılım gösterdiği anlaşılan veriler t-testi ve ANOVA testi kullanılarak çözümlenmiştir. Anlamlılık düzeyi .05 olarak alınmıştır. Katılımcıların demografik özelliklerini gösterir tablolarda ise frekans (f) ve yüzde değeri (%) gibi betimsel istatistiklerden yararlanılmıştır. Araştırma sonucunda sosyal bilgiler öğretmen adaylarının özel gereksinimli bireylere yönelik tutumlarının yüksek düzeyde olumlu olduğu görülmüştür. Bağımsız değişkenlere ilişkin analiz sonuçları değerlendirildiğinde ise anne eğitim durumu, baba eğitim durumu ve ailelerinde özel gereksinimli birey olup olmama değişkenlerine göre anlamlı düzeyde farklılık ortaya çıkmamış; buna karşılık cinsiyet ve öğrenim görülen sınıf değişkenine göre gruplar arası anlamlı düzeyde farklılık olduğu saptanmıştır. Ölçeğin olumsuz tutum boyutundaki veriler analiz edildiğinde, erkek katılımcıların kadın katılımcılardan; birinci sınıfta öğrenim görmekte olan katılımcıların 2., 3. ve 4. sınıfta öğrenim görmekte olan katılımcılardan daha yüksek düzeyde olumsuz tutuma sahip oldukları tespit edilmiştir.
Okul öncesi dönemde barış algısı
Barış yalnızca şiddetin ve savaşların olmaması anlamına gelmemektedir. Barış aynı zamanda bünyesinde barındırdığı birçok değeri yaşatma, sorunları barışçıl yollar ile çözme ve çevreye yönelik farkındalık geliştirme gibi birçok boyutu da içermektedir. Gerçekleştirilen bu çalışma ile tüm dünya için önemli bir yeri olan barış ve unsurlarının okul öncesi dönem çocuklarının gözünden incelenmesi hedeflenmiştir. Okul öncesi dönem çocuklarının mevcut algılarının açığa çıkarılması, bu algıların olumlu yönde şekillendirilebilmesi açısından önemli görülmüştür. Araştırmanın çalışma grubunu 2018 – 2019 eğitim – öğretim yılı içinde Kocaeli – İzmit ilçesinde bir anaokulunda eğitim gören 6 yaşındaki 36 okul öncesi dönem çocuğu oluşturmaktadır. Bu çalışmada veri toplama araçları olarak nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ve yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılmıştır. Toplanan veriler yine içerik analizi ve betimsel analiz yöntemleriyle analiz edilmiştir. Verilerin analiz edilme aşamaları kodlama, temalaştırma, kod ve temaların düzenlenmesi ve bulguların yorumlanması olmak üzere dört basamaktan oluşmaktadır. Analizlerin sonunda çocukların barış ve unsurlarını; kişiler arası ilişkiler, barışçıl çözüm becerileri, çevre farkındalığı, eylemler, kişiler, ihtiyaçlar ve olumsuz duygular temaları ile ifade ettikleri görülmüştür. Araştırmanın sonunda ise çocukların büyük çoğunluğunun barışı doğru ve olumlu algıladığı sonucuna varılmıştır. Bu sonuçlardan yola çıkarak ise çocukların küçük yaşlardan itibaren barış değerini anlayıp içselleştirebilmeleri için okul öncesi dönemden itibaren barış eğitimi programlarının yürütülmesi önem taşımaktadır. Anahtar Kelimeler: Barış, okul öncesi dönem, barış eğitimi
Rokeach'ın evrensel ana değerlerinden "mutluluk" bağlamında okul öncesi öğrencilerine yönelik nitel bir araştırma
Gerçekleştirilen bu araştırma ile tüm dünya için önemli olan mutluluk kavramının okul öncesi dönem çocuklarının gözünden incelenmesi hedeflenmiştir Araştırma okul öncesi dönem çocuklarının mevcut mutluluk algılarının ve bakış açılarının açığa çıkarılması açısından önemli görülmüştür. Araştırmanın çalışma grubunu 2019 – 2020 eğitim – öğretim yılı içinde Sakarya-Geyve ilçesinde bir ilkokulun anasınıfında eğitim gören 5-6 yaşlarındaki 24 okul öncesi dönem çocuğu oluşturmaktadır. Bu çalışmada veri toplama araçları olarak nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ve yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılmıştır. Toplanan veriler yine içerik analizi yöntemiyle analiz edilmiştir. Verilerin analiz edilme aşamaları kodlama, temalaştırma, kod ve temaların düzenlenmesi ve bulguların yorumlanması olmak üzere dört basamaktan oluşmaktadır. Analizlerin sonunda çocukların mutluluk kavramını; aktivite/eylem, ortam ve çevre, değer ve diğer temaları ile ifade ettikleri görülmüştür. Araştırmanın sonunda ise çocukların büyük çoğunluğunun mutluluğu doğru ve olumlu algıladığı sonucuna varılmıştır. Bu sonuçlardan yola çıkarak çocukların küçük yaşlardan itibaren mutluluk kavramını anlayıp içselleştirebilmeleri için ve değer eğitiminin okul öncesi dönemden itibaren uygun programlarla yürütülmesi önerilebilir.
Erken çocukluk döneminde düşünme ve felsefe eğitimi: Çocuklar sorguluyor
Bu araştırmada çocuklar için felsefe yaklaşımı ile sosyal bilgiler ve felsefe temel alınarak hazırlanan etkinliklerin, çocukların düşünme becerilerine etkisi incelenmeye, felsefenin temelini oluşturan düşünme ve sorgulamanın eğitimle bütünleştirilmesi sağlanarak programın uygulayıcısı olan öğretmenlere ve program yapıcılara bu anlamda yeni bir bakış açısı kazandırmaya çalışılmıştır. Çalışma uzun soluklu ve etkinlik temelli olması, araştırmacının süreçte birebir yer alması nedeniyle eylem araştırması modeliyle desenlemiştir. Araştırma gözlem, pilot ve esas uygulama aşamalarını içermiştir. Gözlem çalışmasının dönem sonu yapılması nedeniyle araştırmada iki katılımcı grup yer almıştır. Çalışma Kocaeli ilinin Derince ilçesinde bulunan devlete ait bir okul öncesi eğitim kurumunda gerçekleştirilmiştir. Gözlemin yapıldığı çalışma grubu toplam 22 çocuktan (11 erkek, 11 kız) , etkinlik uygulama çalışmasının yapıldığı çalışma grubu ise 19 çocuktan (14 erkek, 5 kız) oluşmuştur. Araştırmada katılımcıların seçiminde "kolay ulaşılabilir durum örneklemesi" kullanılmıştır. Araştırmada katılımlı ve katılımcı olmayan gözlem, doküman incelemesi (resim ve etkinlik kağıtları) ve görüşme olmak üzere birçok veri toplama aracına başvurulmuştur. Çalışmada elde edilen bulgular "çocuklar için felsefe"ye dayalı mevcut durumu betimlemek amacıyla yapılan gözleme ve çocuklar için felsefe yaklaşımı kapsamında geliştirilen etkinliklerin verilerine dayanmıştır. Çalışma kapsamında ulaşılan verilerin betimsel ve içerik analizine tabi tutularak yorumlaması yapılmıştır. Çalışmanın geçerliliği ve güvenirliliği adına uzman görüşü alma, süreçte birebir yer alma, farklı veri toplama araçları kullanma gibi yollara başvurulmuştur. Gözlem sonucunda öğretmen tarafından çocuklara yöneltilen soruların daha çok hatırlamaya dayalı sorular olduğu, soru-cevap etkinliklerinin tek taraflı ilerlediği, çocukların yaratıcı düşünme, problem çözme gibi becerilere sahip olmasına rağmen bu tür etkinliklerin yeterince uygulanmadığı, düşünüp fikirlerini beyan etmelerine, tartışmalarına imkân tanınmadığı, çocukların gözlem süresince yoğun olarak neden-sonuca dayalı ifadelerde bulunduğu, etkinliklerde çocukların genellikle renk, şekil vb. durumlarda öğretmenin belirlediği çizginin dışına çıkmadığı, bu anlamda kalıpçı düşünmeye sevk edildiği tespit edilmiştir. Uygulama sonucunda ise çocukların; nedene/niçine dayalı sorular ürettiği, bir konu tartışılırken arkadaşının görüşüne katılıp katılmadığını beyan ettikten sonra kendi görüşünü ortaya koyduğu, görüşünü gerekçeleri ile açıklamaya çalıştığı, farklı görüşler ileri sürebildiği, soyut kavramlara ilişkin belirlenimlerde bulunduğu, eleştirel düşünme, olasılıklı düşünme, karar verme gibi beceriler sergilediği, merak ettikleri konuların özellikle doğaya ve evrene, oluşuma, işleyişe, büyümeye, dine ve yaratılışa, hayali unsurlara ilişkin olduğu, soyut konular olan iyi-kötü kavramlarına, savaş olgusuna, özgürlüğe, kurallara, varlığa ilişkin belirlenimlerde bulundukları görülmüştür.
Ortaokul öğrencilerinin Türk tarihinde önemli faaliyetlerde bulunan Türk büyükleri hakkındaki algıları
Geniş bir coğrafya ve geniş bir zamana yayılan Türk tarihi, farklı alanlarda büyük şahsiyetler yetiştirmiştir. Bu şahsiyetlerin toplumsal ve kültürel alana yaptıkları katkılarının yanında eğitim süreçlerine de şüphesiz büyük katkıları olabilmektedir. Temel amaçlarından birisi milli bilinç sahibi iyi vatandaş yetiştirmek olan sosyal bilgiler dersi müfredatında yer alan Türk büyükleri, sosyal bilgiler dersinin genel amaçlarının ve kazanımlarının öğretilmesinin yanında değerler eğitimi alanında da kullanılarak etkili bir öğretim süreci oluşturulabilir. Bu araştırmada ortaokul 7. sınıf öğrencilerinin sosyal bilgiler müfredatından yer alan Türk büyüklerine (Metehan, Alparslan, Ertuğrul Gazi, Osman Bey, Fatih Sultan Mehmet, Yavuz Sultan Selim, Kanuni Sultan Süleyman, Barbaros Hayrettin Paşa, Mimar Sinan) dair algıları belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu ana problemden yola çıkarak öğrencilerinin Türk büyüklerine dair çağrışımları, bilgi kaynakları ve özdeşim kurma şekilleri araştırılmıştır. Araştırmanın bu amacına uygun olarak çalışmada nitel araştırma desenlerinden temel nitel araştırma modeli kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu resmi bir ortaokulda görev yapan 50 ortaokul 7. sınıf öğrencisi oluşturmaktadır. Araştırmada veri toplama aracı olarak yarı yapılandırılmış çalışma formu kullanılmıştır. Öğrenciler ile görüşme gerçekleştirilerek araştırma soruları yöneltilmiş ve yazılı olarak cevaplar alınmıştır. Elde edilen veriler içerik analizi yöntemi ile işlenerek anlamlı bir hale getirilmeye çalışılmıştır. Araştırma sonucunda öğrencilerin sosyal bilgiler müfredatında yer alan Türk büyüklerine dair çağrışımlarında onların faaliyetlerini, yöneticilik ve kişilik özelliklerini, yaşadığı döneme ait tarihi bilgi ve kavramları ve o döneme ait simgeleri öne çıkardıkları sonucuna ulaşılmıştır. Öte yandan öğrencilerin Türk büyükleri ile ilgili bilgi kaynaklarında okul içi ve okul dışı kaynakların yer aldığı görülürken, okul içinde ders programı ve örtük programa ait kaynaklardan; okul dışında ise yardım ile ve kendi kendine ulaştıkları kaynaklardan bilgiler edindikleri sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca araştırma sonucunda öğrencilerin Türk büyüklerinin kişilik özellikleri ile mesleki özellik ve faaliyetlerine yönelik özelliklerini kendilerine örnek aldıkları sonucuna da ulaşılmıştır.
Sosyal bilgiler öğretim programında yer alan coğrafya ile ilgili kavramların zihinde yapılanması
Sosyal bilgiler bireyin toplumsal varoluşuna yardımcı olmak amacıyla içerisinde sosyal bilim disiplinleri ve vatandaşlık bilgisi konularını barındıran ilkokul ve ortaokulda eğitimi verilen bir derstir. Sosyal bilgiler dersinin içerisinde barındırdığı önemli disiplinlerden biri de coğrafyadır. Coğrafya, insanın yaşadığı çevre ve bu çevrede gerçekleştirdiği tüm etkinliklerde ön planda yer alması nedeniyle sosyal bilgiler dersinin içinde barındırdığı sosyal bilim disiplinleri açısından da önem arz etmektedir. Çünkü diğer sosyal bilim dallarının ürettiği bilgi ve düşünceler kendilerine özgü coğrafi mekanlarda gerçekleşmektedir. Bu bağlamda tarih, sosyoloji, ekonomi gibi disiplinler coğrafi mekandan soyutlanamaz. Kısacası coğrafyasız sosyal bilimler olmaz. Coğrafyasız Sosyal Bilimler olmayacağı gibi Sosyal Bilgiler de olamaz. Sosyal bilgiler dersi içerisinde birçok sosyal bilimi barındırması nedeniyle kavram olarak zengin bir derstir. Bu nedenle sosyal bilgiler dersinde kavram öğretimi oldukça önem arz etmektedir. Bu bağlamda sosyal bilgiler dersini oluşturan önemli disiplinlerden biri olan coğrafya disiplinine ait konuların öğretilme sürecinde de kavram öğretimi oldukça önem arz etmektedir. Araştırma bu bağlamda sosyal bilgiler dersi öğretim programı içerisinde yer alan coğrafya disiplinine ait kavramların öğrencilerin zihinlerindeki algılarını ortaya koymak amacıyla yapılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu 2021-2022 eğitim öğretim yılı içinde Sakarya ve Konya illerinde Milli Eğitim Bakanlığına bağlı 2 resmi ortaokulda öğrenim gören 200 8.sınıf öğrencisi oluşturmaktadır. Çalışmada nitel araştırma desenlerinden mecaz yoluyla veri toplanmış ve veri toplama aracı olarak kelime ilişkilendirme testinden yararlanılmıştır. Kelime ilişkilendirme testi aracılığıyla coğrafya ve belirlenen 19 coğrafi kavrama (afet, beşeri ortam, bitki örtüsü, bölge, coğrafi konum, çevre, doğal kaynak, giyim, göç, hava durumu, hava olayı, iklim, kıta, küresel sorun, lejant, nüfus, ölçek, şehirleşme, yer)ilişkin öğrenci algıları incelenmiştir. Toplanan veriler betimsel analiz yöntemiyle analiz edilmiştir. Öğrencilerin her kavrama ait algılarını belirlemek amacıyla tablolar oluşturulmuş, kesme noktaları belirlenmiş ve öğrencilerin kavramlar ile ilgili ilişkilendirmeleri belirlenen kesme noktalarına göre gruplandırılmıştır. Araştırma sonucunda öğrencilerin; coğrafi kavramlar ile ilgili algılarının birbirinden farklılık gösterdiği, bazı coğrafi kavramlar ile ilgili algı düzeylerinin yüksek bazı kavramlar ile ilgili düşük olduğu ve öğrencilerin bazı kavram yanılgılarına sahip oldukları sonucuna ulaşılmıştır.
Değer eğitimine yönelik etkinliklerle matematik öğretimi: 5.sınıf örneği
Bu araştırma, matematik dersi "Sayılar ve İşlemler" ve "Geometri ve Ölçme" öğrenme alanlarında yer alan 5.sınıf kazanımlarından oluşmaktadır. Değer ağırlıklı matematik öğretiminin nasıl ve hangi etkinliklerle yapılabileceği araştırma konusunu oluşturmaktadır. Bununla birlikte etkinliklerden elde edilen sonuçlara göre; matematik öğretimi sırasında hangi değerler ve becerilerin destekleneceğine dair; alana yönelik bir matematik ders uygulama örneği sunmak ve öneriler getirmek amaçlanmaktadır. Ortaokul 5.sınıf matematik derslerinde değer eğitimine dair etkinlik uygulamalarının olmaması, Ortaokul 5.sınıf matematik derslerinde; yardımlaşma, tarihsel mirasa duyarlılık, doğal çevreye duyarlılık, hayvanseverlik, temiz olma, kültürel mirasa saygı değerlerine ilişkin etkinlikler olmaması ve öğrencilerin bu değerlere ilişkin farkındalıklarının oluşmamasının nedenlerinden biri olmasından dolayı bu araştırma yapılmıştır. Araştırma 2021-2022 eğitim-öğretim yılında 10 hafta boyunca, 8 etkinlik ile 5.sınıfta eğitim görmekte olan 12 erkek 8 kız toplamda 20 öğrenciyle yürütülmüştür. Araştırmada çalışma grubu belirlenirken kolay ulaşılabilir örneklem kullanılmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden eylem araştırması deseniyle yürütülen çalışmada veriler doküman(etkinlikler, video kayıtları diyaloglar vb.), görüşme, katılımcı gözlem ve yarı yapılandırılmış görüşmeyle elde edilmiştir. Elde edilen veriler betimsel ve içerik analizine tabi tutulmuştur. Araştırma sonucunda yapılan etkinliklerle öğrencilerin, değer ağırlıklı matematik öğretimine dair olumlu düşüncelerde olduğu ve öğrencilerin değerlere dair farkındalıklarının oluştuğu görülmektedir. Uygulanan etkinlikler sonucunda öğrencilerin büyük bir kısmının hedeflenen kazanımlar ve eleştirel düşünme, problem çözme ilişkilendirme ve akıl yürütme, etkili iletişim, sosyal katılım, empati kurma, mekân, zaman ve kronolojiyi anlama becerilerine sahip olduğu gözlemlenmiştir. Ayrıca aile büyüklerine saygı, arkadaş sevgisi, bilimsellik, çalışkanlık, dayanışma, dini günlere saygı, dini ve manevi unsurlara duyarlılık, doğal çevreye duyarlılık, doğa sevgisi, estetik duyarlılık, fedakârlık, hayvanseverlik, insana değer verme, israf etmeme, kültürel mirası korumaya duyarlılık, merhamet, milli ve evrensel değerlere duyarlılık, müzikseverlik, paylaşma, sağlıklı olmaya önem verme, sanata saygı, saygı, sevgi, sorumluluk sahibi olma, tarihsel mirasa duyarlılık, toplumsal olaylara duyarlılık, Türk büyüklerine saygı, yardımlaşma değerleri araştırmanın bulguları gözlemlenmiştir. Araştırma sonuçları doğrultusunda, eğitimcilere, değerler eğitimini etkinlik temelli yürütmeleri, öğrencilerin yaşlarına uygun matematik ders planları oluşturmaları; milli eğitim bakanlığına ise değer ağırlıklı matematik öğretiminin yapılabilmesi için öğretmen yeterlilik eğitimlerinin verilmesi önerileri verilebilir. Anahtar Kelimeler: Eğitim, değerler eğitimi, matematik öğretimi, değerler eğitimine yönelik etkinliklerle matematik öğretimi.