Aspir'de ems'nin (etil metan sülfonat) farklı dozlarının m1 ve m2 bitkileri üzerindeki etkileri

Çalışma, Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi araştırma alanı, sera ve laboratuar koşullarında 2021-2022 ve 2022-2023 yetiştirme sezonlarında aspir tohumlarına uygulanmış olan etil metan sülfonat (EMS) neticesinde M1 generasyonunda % 0, 25, 50 ve 75 dozlarında ve M2 generasyonunda ise % 0, 25 ve 50 dozlarında yürütülmüştür. İki yıl süreyle kış sezonunda yürütülen çalışmada, materyal olarak kullanılan Dinçer, Yektay, Balcı aspir çeşitleri Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsünden Olas, Linas ve Asol çeşitleri ise Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsünden temin edilmiştir. Çalışma 6 farklı aspir çeşidi tohumlarına etil metan sülfonat (EMS) kimyasal mutagenin farklı dozlarda uygulanmasının M1 ve M2 generasyonlarında bazı tarımsal özelliklerine etkisinin belirlenmesi amacıyla yapılmıştır. Uygulanan EMS kimyasal mutageninin artan dozlarının laboratuar, sera ve tarla koşullarında çıkış oranını azalttığı belirlenmiştir. Aynı zamanda M1 ve M2 generasyonunda bitkilerin ölüm oranı artmıştır. Çiçeklenme gün süresi iki generasyondada artan mutagen dozlarından etkilenmemiştir. Kontrol bitkilerinde mutasyon uygulanan bitkilere kıyasla daha üstün özelliklere sahip olan bitkiler elde edilmiştir. M2 generasyonunda elde edilen mutant bitkiler incelendiğinde; uzun boyluluk dışında bodur bitkiler tespit edilmemişken M2 generasyonunda dozlar arttıkça bitki boyu önemli derecede azalmıştır. M1 ve M2 generasyonu incelendiğinde en yüksek varyasyon ilk dal yüksekliğinde görülmüştür. Her iki generasyonda da çok aşağıdan başlayan dallanmanın olduğu, bazı bitkilerde de ilk dallanmanın tepeye yakın bölgelerde olduğu görülmüştür. İlk dal yüksekliği dışında tablada tohum sayısı M1 generasyonunda tablada tohum sayısı Asol kontrol uygulamasında 31.72 adet iken % 50 EMS uygulamasında 13.32 adet olduğu yaklaşık % 60 oranında düşüş tespit edilmiştir.Dinçer çeşidinde dikenli bitkiler görülmüş ve dikenlilikte de varyasyonlar görülmüştür. Ayrıca çiçek renginde farklılıklar görülmüştür. Mutagenlerin etkisi incelenen özelliklerde önemli görülmüş olup negatif ve pozitif varyasyonların oluştuğu tespit edilmiştir. Araştırma sonucunda aspir bitkisinde varyabiliteyi ve genetik çeşitliliği yükseltmek için tohumlara mutagen uygulamalarının yapılabileceği belirlenmiştir. İncelenen litaratürlerde fiziksel mutagenlerden ziyade kimyasal mutagenlerin mutasyon oluşturduğu görülmüştür. Aspirde genetik bakımdan varyasyon elde edebilmek için kimyasal mutagenlerden faydalanabileceği, elde edilen mutant bitkiler ile önümüzdeki yıllarda niteliklerin devam ettirebilmesi ile yeni çeşit ve hatların tesciline, ayrıca aspir Türkiye'de aspirde EMS mutagen çalışmasının daha önce yok denecek kadar az olan çalışma sebebiyle bu tez literatürede katkı sağlayacaktır. Anahtar Kelimeler: Aspir, EMS, Etil Metan Sülfonat, Mutasyon, Mutagen