"Bereketzâde İsmail Hakkı'nın "Metâlib-i Aliye" adlı eserinin çeviri yazısı ve eserin teleolojik delil bağlamında tahlili"

Bereketzâde İsmail Hakkı (1851-1918), bir 'isbât-ı vâcib' çalışması kaleme almıştır. Tezimize de adını veren bu eser, Metâlib-i Âliye'dir. Pek tanınmayan bu eser, kendinden önceki literatürden ilham ve ilaveler ile işlenmiş; Antik Yunan'a, İslam düşüncesine ve Aydınlanma felsefesine atıflarla, geniş bir felsefe temeli üzerine bina edilmiştir. Metâlib-i Âliye'de; evreni, canlıyı, insanı, ruhu, zihnî kuvveleri tahlil ile, Allah'ın varlığı rasyonel bir zeminde temellendirilmiştir. Tezimizde; öncelikle Metâlib-i Âliye'nin çeviri yazısı hazırlanmış, akabinde eser 'teleolojik delil' bağlamında tahlil edilmiştir. Eserde ileri sürülen fikirler, teleolojik delilin 'inâyet ve ihtirâ' delili, 'analojik teleolojik' delil, 'akıllı tasarım' ve 'antropik ilke' versiyonları ile karşılaştırmalı olarak çalışılmıştır. Teleolojik delile getirilen 'nedensellik' ve 'kötülük problemi' eleştirilerinde, eserin temellendirmeleri ön plana çıkarılmıştır. Eserde yer verilen Allah'ın varlığına dair diğer deliller de kısaca ele alınmış; 'ontolojik delil', 'kozmolojik delil', 'ahlâk delili', 'dinî tecrübe delili', 'irade delili', 'zihin delili', 'estetik delili' olarak eşleştirdiğimiz başlıklarda değerlendirilmiştir. Bu çalışma ile günümüz din felsefesi literatürüne, klasik bir eserin argümanları ile katkıda bulunmak hedeflenmiştir.