Demokrat parti döneminde Türkiye - Afganistan ilişkileri (1950-1960)

Orta Asya'nın güneyinde bulunan ve açık denizle herhangi bir bağlantısı olmayan Afganistan'da meydana gelen siyasi ve iktisadî gelişmelerle ilgili olarak, Türkiye'de farklı analiz ve incelemelerle karşılaşılmaktadır. Bu analizler arasındaki farklılığın temel nedeni, Türkiye'de Afganistan üzerine yapılan akademik çalışmaların sınırlı ve yetersiz oluşudur. Her ne kadar konu hakkında bazı başvuru eserleri mevcut olsa da bu eserlerin büyük bir kısmı Batılı müellifler tarafından kendi anlayış ve yaklaşımları doğrultusunda kaleme alınmıştır. Doktora tezi olarak kaleme aldığımız "Demokrat Parti Döneminde Türkiye - Afganistan İlişkileri (1950-1960)" başlıklı çalışmamız, 1950-1960 yılları arasında Türkiye-Afganistan ilişkilerinin siyasi, sosyal, kültürel ve iktisadî açılardan açıklanmasını; özellikle iki ülke arasında gerçekleşen karşılıklı ziyaretler ve bu ziyaretler neticesinde Türkiye'nin Afganistan'ın kalkınmasına yaptığı destek ve yardımları ortaya koymayı, ayrıca Türk makamlarının Afganistan'ı Sovyetler Birliği'nin nüfuzundan kurtarma çabalarını aydınlatmayı amaçlamaktadır. Bu çalışmada, Afganistan'a ait döneme özgü gazete ve arşiv belgeleri başlıca kaynaklar olarak kullanılmıştır. Çalışmanın Türkiye ayağında ise Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi ile Dışişleri Bakanlığı Arşivi, dönemin gazeteleri ve TBMM Zabıt Cerideleri değerlendirilmiştir. Ayrıca çalışmada Türkçe, İngilizce, Darice, Peştuca ve Farsça literatürden de istifade edilmiştir. Çalışmamız giriş ve 4 ana bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde her iki ülkenin coğrafyasına ve demografik yapısına değinilmiştir. Ardından iki ülkenin kısa bir tarihçesi anlatılmıştır. Birinci bölümde, Demokrat Parti Dönemi'ne kadar olan Türk-Afgan ilişkileri ele alınmıştır. Bu bölümde her iki ülkenin bağımsızlık mücadelelerine değinildikten sonra, Atatürk ve İnönü dönemlerinde Türkiye-Afganistan ilişkileri üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde, 1950-1960 yılları arasında Türkiye ve Afganistan'daki hükümetler değerlendirilmiştir. Bu çerçevede, Türkiye'de Demokrat Parti dönemi ile Afganistan'da Şah Mahmud Han ve Muhammed Davud Han hükümetlerine yer verilmiştir. Üçüncü bölüm, iki ülke arasında gerçekleşen üst düzey karşılıklı resmî ziyaretlere ayrılmıştır. Bu bölümde, Adnan Menderes'in ve Celâl Bayar'ın Afganistan ziyaretleri, bu ziyaretlerin Türk-Afgan basınındaki yansımaları ve ziyaretler sırasında Afgan makamlarıyla yapılan görüşmeler ele alınmıştır. Ayrıca Afgan Başbakanı, Dışişleri Bakanı ve Kralı'nın Türkiye ziyaretleri ve bu ziyaretlerin Türk ve Afgan basınındaki yansımaları hakkında da ayrıntılı bilgi verilmiştir. Dördüncü bölümde ise Türkiye-Afganistan arasındaki siyasi, kültürel ve iktisadî ilişkiler ele alınmıştır. Bunun yanı sıra, Türkiye'nin Kabil büyükelçileri, Ankara'daki Afganistan büyükelçileri, Peştunistan sorunu konusunda Türkiye'nin tutumu ve Adnan Menderes'in arabuluculuğu, Afganistan'ın Kıbrıs meselesinde Türkiye'ye verdiği destek, Türkiye'den Afganistan'a yapılan askerî, eğitim ve sağlık alanlarındaki yardımlar gibi konular kaleme alınarak dönemin öne çıkan gelişmeleri değerlendirilmiştir.