Derviş Muhammed kolunda gelenek, etkileşim, eğitim ve Âşıkî'nin şiir anlayışı

Âşık Edebiyatı, derin etkiler bırakabilmiş bir halk edebiyatı koludur. Tarih sürecinde Âşık Edebiyatı gelişip zenginleşerek günümüze kadar varlığını sürdürmeyi başarabilmiştir.Malatya, âşıklık geleneğinin yaşatıldığı bir ilimizdir. Sivas, Erzincan gibi âşıklık geleneğinin zengin olduğu illerle komşu olması Malatya'da bu geleneğin güçlü bir şekilde görülmesine vesile olmuştur. XIX. Yüzyılda Malatya'nın Battalgazi, Arapgir, Darende, Arguvan ve Hekimhan ilçelerimizde âşık edebiyatının çok önemli temsilcileri yetişmiştir. Hekimhan'da Sadık Baba, Battalgazi'de Abdullah Fahri Baba-Borani; Arapgir'de Rengî, İdrâkî, Remzi Darende'de Kusurî, Mecruhi , Fethi Baba, Remzi, Cevri, Penahî, Feryadî; Doğanşehir'de Mücrimi; Arguvan'da Derviş Muhammed, Âşıkî, Şah Sultan ilk akla gelen isimlerdir.Âşık Edebiyatı içerisinde Alevi-Bektaşi inancının önemli bir yeri vardır. Alevi- Bektaşi inancına ait düşünceler, bu anlayışın adap ve erkânı şiir ve deyişlerde geniş bir şekilde işlenir. Bu anlayışa sahip âşıklar Anadolu'nun çeşitli yörelerinde bu düşüncenin zengin örneklerini dile getirmişlerdir.XVIII. yüzyılın sonları XIX. yüzyılın başlarında Alevi- Bektaşi edebiyatının önemli temsilcilerinden biri de Âşıkî'dir. Bir Alevi- Bektaşi şairi olan Âşıkî üzerinde ilk defa R. Ahmet Sevengil'in ?Yüzyıllar Boyunca Halk Şairleri? adlı eserinde yer verilmiştir. Âşıkî konusundaki diğer çalışma Mustafa Bal tarafından yapılmıştır. Malatya'nın Arguvan İlçesine bağlı Karahöyük köyünden Mehmet oğlu Mustafa Bal (H:1329 doğumlu), küçük yaştan başlamak üzere Derviş Muhammed'in, Âşikî'nin ve Şah Sultan'ın nefeslerini, farklı kişilerden el yazısı, eski yazı, mecmua olarak toplamıştır. Mustafa Bal; İsa Köyünden Bekir Efendi'nin mecmuası, Halpuz köyünden Ahmet Efendi'nin mecmuası, Kuşu köyünden Geldiğ'in mecmuası, Divriği´den Hasan Hüseyin Asil ve Yusuf Hocanın mecmuasından bu şiirleri elde etmiştir.Mustafa Bal, Derviş Muhammed, Şah Sultan ve Âşıki'nin şiirlerini derlemiş; bu şiirler Merdivenköyü Şahkulu Derneği tarafından ?Derviş Muhammedim Nuru Vahit Eseri Dillerde Şahit? İstanbul -1989 adlı kitapta yer almıştır. Ayrıca İbrahim Aslanoğlu, Kutlu Özen, Rasim Deniz gibi araştırmacılar Âşıkî hakkında derlemeler ve makaleler yayımlamışlardır. Fakat Âşıki'nin şahsiyeti ve şiirleri hakkında kapsayıcı bir çalışma yapılmamıştır. Âşıkî hakkındaki incelemelerin ve bilgilerin sınırlı kalmasının bizde uyandırdığı merak bu araştırmanın dayanak noktasını oluşturmuştur.Bu araştırmadaki amacımız; Âşıkî'yi yaşadığı çevre ve bulunduğu gelenek içinde tanımak ve tanıtmak, Alevi-Bektaşi edebiyatı içerisinde yer edineceğini düşündüğümüz şiirlerinin unutulup gitmesini engelleyerek halk şiirine ve kültürüne katkıda bulunmaktır. Âşıkî'nin yaşamı ve şiirleriyle ilgili parça parça bilgiler mevcuttur. Ancak bununla ilgili bütünleştirici bir çalışma yapılmamıştır.Yapmış olduğumuz bu çalışmada Alevi-Bektaşi geleneği içerisinde yetişmiş olan ve Derviş Muhammed'e intisap eden Âşıki'nin hayatı, şahsiyeti ve eserleriyle ilgili bilgiler ortaya konulmuştur.Çalışmamız beş bölümden oluşmaktadır.Birinci bölümde, Âşıkî'nin dâhil olduğu edebi dönem ve bu dönem içerisindeki âşıklık geleneği ve Alevi Bektaşi edebiyatı ele alınmıştır. Ayrıca âşık kolları çıkış noktaları ve etkileşimleri belirtilmiştir.İkinci bölümde, gelenek ve etkileşim çerçevesinde, Derviş Muhammed ile Âşıkî arasındaki usta-çırak ilişkisi yansıtılmıştır. Âşıkî'nin yaşamı ve yaşadığı coğrafya ele alınmıştır. Âşıkî'nin başka şairlerle karıştırılan şiirleri incelenmiştir.Üçüncü bölümde, Âşıkî'nin şiirlerinde iç yapı çerçevesinde Âşıkî'nin şiirlerinde işlediği konular örneklerle yansıtılmıştır.Dördüncü bölümde ?Âşıkî'nin Şiirlerinde Eğitim Unsurları ve Dil Kullanımları? , şairin, dile hâkimiyeti tahlil edilmiştir.Beşinci ve son bölümde ise şiirlerin metni bulunmaktadır. Çalışmanın sonucunda, Âşıkî'nin şiir dünyasının, gerek dönemi, gerek işlediği konular, gerekse eğitimsel yönü bakımından zengin olduğu kanısına varılmıştır.Araştırma süresince deneyimlerini benimle paylaşan ve bana rehberlik eden değerli danışman hocam Yrd. Doç. Dr. Mehmet YARDIMCI'ya ve desteğini benden esirgemeyen eşime teşekkür ederim.