Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu tanısı olan ergenlerde yavaş bilişsel tempo, internet bağımlılığı ve emosyonel disregülasyonun uyku bozuklukları ile ilişkisi

ÖZET Giriş ve Amaç: DEHB, gelişimsel olarak uygun olmayan dikkatsizlik, dürtüsellik ve/veya aşırı hareketlilik gibi temel semptomlarla karakterize bir nörogelişimsel bozukluktur. DEHB ve uyku sorunları arasında çift yönlü bir ilişki olduğu düşünülmektedir. Bu araştırmadaki birinci amacımız DEHB tanısı olan ergenlerde uyku bozuklukları, klinik olarak anlamlı YBT varlığı ve riskli internet kullanımının sıklığını araştırmaktır. Araştırmamızın bir diğer amacı DEHB tanısı olan ergenlerde YBT, internet bağımlılığı, emosyonel disregülasyon ve DEHB belirtilerinin uyku bozuklukları ve uyku kalitesi ile olan ilişkisini belirlemektir. Ayrıca riskli internet kullanımı varlığını predikte eden faktörlerin araştırılması amaçlanmıştır. Yöntem: Çalışmaya yaşları 11-18 yaş aralığında değişen, kız ve erkek cinsiyette olan, DSM-5'e göre DEHB tanısı alan 176 hasta alınmıştır. Ayrıca ebeveynler tarafından doldurulan Dikkat Eksikliği ve Yıkıcı Davranış Bozuklukları için DSM-IV'e Dayalı Tarama ve Değerlendirme Ölçeği (DEYDB DSM-IV Değerlendirme Ölçeği) DEHB tanısını desteklemek için ek olarak kullanılmıştır. Çalışmaya katılan olgulara klinisyen tarafından doldurulan Sosyodemografik Veri Formu, olgu tarafından doldurulan Duygu Düzenlemede Güçlükler Ölçeği-Kısa Formu (DDGÖ-16), Uyku Kalitesi Ölçeği ve Uyku Değişkenleri Anketi (UKÖ-UDA), Young İnternet Bağımlılık Ölçeğı̇ (YİBÖ), olguların ebeveynleri tarafından doldurulan Dikkat Eksikliği ve Yıkıcı Davranış Bozuklukları için DSM-IV'e Dayalı Tarama ve Değerlendirme Ölçeği (DEYDB DSM-IV Değerlendirme Ölçeği), Çocuk ve Ergen Davranış Envanteri Yavaş Bilişsel Tempo Ölçeği (ÇEDE-YBTÖ), Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği (ÇUBÖ) uygulandı. Bulgular: DEHB'li katılımcıların %33.5'inde klinik olarak anlamlı YBT, %53.4'ünün ÇUBÖ skoru 42 ve üzerinde olduğu ve uyku bozuklukları açısından riskli olduğu, %21'inde riskli internet kullanımı (YİBÖ ≥50) saptanmıştır. Uyku bozuklukları düzeyi ile YBT düzeyleri, DEHB Dikkatsizlik ve Hiperaktivite/İmpulsivite düzeyleri ve uyku kalitesi düzeyleri arasından pozitif anlamlı ilişki saptanmıştır (p<0.05). DEHB'li ergenlerde klinik olarak anlamlı YBT varlığının ve daha yüksek hiperaktivite/impulsivite belirtilerinin uyku bozukluklarını predikte ettiği saptanmıştır (F:7.172; p<0.001; R2=%28.00). Ayrıca klinik olarak anlamlı YBT varlığının uyku bozukluklarının çeşitli alt tipleri ile ilişkili olduğu saptanmıştır. Bununla birlikte DEHB'li ergenlerde klinik olarak anlamlı YBT varlığı, riskli internet kullanımının varlığı ve daha yüksek emosyonel disregülasyon düzeyleri daha düşük uyku kalitesi ile ilişkili saptandı (F=5,756; p<0,001; R2=%23,78). Riskli internet kullanımı ile ilişkili tek faktörün daha yüksek emosyonel disregülasyon düzeylerinin olduğu saptandı (p=0.016; OR=1.03). Sonuç: DEHB tanısı olan ergenlerde uyku bozuklukları, riskli internet kullanımı ve YBT gibi problemler sık görülmektedir ve bu klinik durumların erken tespiti için rutin olarak değerlendirilmesi önemlidir. Hiperaktivite/impulsivite semptomlarının kontrol altına alınması ve YBT'nin tedavi edilmesi, uyku bozukluklarının iyileştirilmesine yardımcı olabilir. Özellikle emosyonel disregülasyonun yönetilmesi, DEHB'li ergenlerde hem uyku kalitesini hem de riskli internet kullanımını azaltabilir. Tedavi ve müdahale seçenekleri, DEHB semptomlarını yönetmenin yanı sıra uyku hijyeni eğitimi, bilişsel davranışçı terapi (BDT) gibi uyku bozukluklarına yönelik müdahaleleri, YBT'nin tedavisini ve emosyonel disregülasyonu hedefleyen stratejileri içermelidir. ANAHTAR SÖZCÜKLER: DEHB, Uyku Bozuklukları, Yavaş Bilişsel Tempo, İnternet Bağımlılığı, Emosyonel Disregülasyon