Dinî çeviride çevirmen görünürlüğü: Hadislerle İslam örneği

Çeviriyle ilgili ilk yazılı kaynakların dinî metin çevirisi sürecinde kaleme alındığı dikkate alınarak tarihin ilk dönemlerinden beri insan hayatının vazgeçilmez unsurlarından olan dinin çeviri faaliyetlerinin de çıkış noktası olduğunu söylemek mümkündür. Çığır açıcı etkileriyle uzun dönem tartışmaların odağı olmuş dinî çeviriler sebebiyle kahraman ilan edilen çevirmenler olduğu gibi idam edilerek canından olanlara da tarih şahitlik etmiştir. Çalışmamızın kuramsal çerçevesinin dayandığı Venuti, Anglo-Amerikan dünya üzerinden çevirmeni görünmez olmaya iten ortamı eleştirerek akıcı metinler üretme baskısının çevirmeni etkilediğini ve kaynak kültürün asimile edilmesine sebep olduğunu savunmuştur. Buna çözüm olarak çevirmeni daha görünür kılacak yabancılaştırma stratejisini öne sürmüştür. Dinî metinlerin çevirisinde ise akıcılığın yerini kaynak metne sadık kalınması baskısı almış ve bu baskı kaynak metne azami ölçüde sadık kalmayı, dolayısıyla azami çevirmen görünürlüğünü zorunlu kılmıştır. Bu hususlar doğrultusunda çalışmamızda son dönemde dilimizde yayımlanmış en kapsamlı hadis eserlerinden biri olan Hadislerle İslam (2013) adlı eser ve Islam Through Hadiths (2020) ismiyle yayımlanan İngilizce çevirisinin İsmail Eriş tarafından çevrilen 1. Cildi, dinî terimlerin çevirisi özelinde Venuti'nin çevirmen görünürlüğü ve yerlileştirme/yabancılaştırma stratejileri ışığında incelenmiştir. Çalışmanın sonucunda eserdeki yerlileştirme/yabancılaştırma oranları ve çevirmen görünürlüğü oranı belirlenmiş, ayrıca tek strateji kullanımının yeterli olmadığı durumlarda çevirmenin nasıl bir yol izlediği ortaya konmuştur. Çeviribilim ve İlahiyat alanlarını bir araya getirecek bu tür çalışmalar, Çeviribilim açısından yeni kuramsal açılımlara zemin hazırlayabileceği gibi İlahiyat alanına da dinî çeviri kalitesini ve anlaşılırlık düzeyini arttırmak ve böylelikle sahih dinî bilginin aktarımını kolaylaştırmak noktasında katkı sağlayacaktır.