Diyarbakırlı Azmî ve Dîvânçesi (İnceleme-metin- indeks)

Bu çalışma, Diyarbakırlı Azmî'nin hayatı, edebi şahsiyeti, eserleri, şiir tekniği hakkında bilgi vermeyi ve Azmî Divançesi'nin tenkitli metnini oluşturmayı amaçlamaktadır.Asıl adı Ahmet olan Azmî XIX. yüzyıl divan şairlerindendir. Diyarbakır'da doğan şair, İstanbul, Erzurum, Bitlis, Şam, Halep, Irak ve Hicaz bölgelerini dolaştıktan sonra memleketine dönmüş ve 1831 yılında burada vefat etmiştir.Kendisini din, tasavvuf ve edebiyat alanlarında yetiştiren Azmî, tespit edebildiğimiz kadarıyla, biri ?Divançe?, diğeri mesnevi nazım şekliyle yazdığı ?Miftahü'l-ma'âni? isimli bir rüya tabiri olmak üzere iki manzum eser yazmıştır.İki bölümden oluşan çalışmamızın birinci bölümünde, Diyarbakırlı Azmî'nin hayatı, eserleri ve şiir dünyası kaynaklarda bulunan bilgiler ve şairin eserlerinden elde edilen bilgiler birleştirilerek ortaya konulmuştur.İkinci bölümde ise Divançe'nin, katalog taramaları sonucu tespit edilen iki nüshası karşılaştırılarak, Diyarbakırlı Azmî Divançesi'nin tenkitli metni oluşturulmuştur.Tenkitli metnini hazırladığımız ve toplam 231 manzume ve 1431 beyitten oluşan Azmî Divançesi'nde: ?Mensur bir takriz, 3 kaside, 1 murabba, Nâbî, Râsih, Bâkî ve İlhâmî'nin gazellerine yazılmış 4 tahmis, 1 muhammes, 3 müseddes, 1 terkib-bend, 167 gazel, 14 kıt'a, 12 görsel şiir, 19 muamma ve 6 lügaz? yer almaktadır.Şiir tekniği açısından genel olarak klasik divan şiiri geleneğine bağlı olan şair, söyleyişten çok anlama önem vermiş, bu yüzden vezin ve kafiye kullanımında pek titiz davranmamıştır.Azmî üzerinde; ?Fuzûlî, Bâkî, Şeyhülislam Yahya, Nâbî, İlhamî? gibi şairlerle ?Vâlî, Hâmî, Lebib? gibi Diyarbakırlı şairlerin etkisi görülmektedir. Bu şairler arasında Azmî'yi en çok etkileyen hikemi şiirin en büyük temsilcisi olan Nâbî'dir.Üslup sahibi bir şair olmaktan çok, birçok şairden etkilenmiş bir şiir heveslisi izlenimi uyandıran Azmî'de, yer yer mahallîleşme hareketinin dil özellikleri görülmekle birlikte, ağırlıklı olarak hikemî tarzın ve klasik üslubun söyleyiş özellikleri görülmektedir.Ağırlıklı olarak aşk muhtevalı şiirler yazan şairin dinî ve tasavvufî ögeleri sık kullandığı çok sayıda şiiri de vardır.