Esrar kullanan ve kullanmayan şizofreni hastalarında nörolojik silik belirtiler ve bilişsel fonksiyonların değerlendirilmesi

Amaç: Esrar, sağlıklı bireylerde şizofreni başlangıcı için olası bir risk faktörüdür ve nörobilişsel, davranışsal ve motor koordinasyon değişikliklerine neden olur. Ortaya çıkardığı etkiler; başlangıç yaşı, kullanılan süre ve doz ile ilişkili olarak farklılık gösterir. Şizofreni hastalarında esrar kullanım komorbiditesi yüksek olmakla birlikte psikotik bulguları arttırdığı gözlenir, kognitif fonksiyon ve nörolojik silik belirti üzerine ise daha farklı sonuçlara neden olduğu görülmüştür. Kognitif belirtiler ve SNB ile ilgili veri sonuçları çelişkili olup çalışmamızda esrar kullanan hastalarda bu iki alan ile ilgili yapılan değerlendirme verilerinin güvenirliğini arttırmak, esrar kullanımının şizofrenide kognitif fonksiyonlar ve nörolojik silik belirti üzerindeki etkisini araştırmak, farklılıkları incelemek ve literatüre katkı sağlamayı amaçladık. Gereç ve Yöntemler: Çalışmaya DSM-V'e göre şizofreni tanısı almış esrar kullanım öyküsü olan 33 şizofreni hastası, esrar kullanım öyküsü olmayan 40 şizofreni hastası ve 40 sağlıklı birey alındı. Esrar kullanım öyküsü olan kadın şizofreni hasta başvurusu olmadığı için tüm gruplar erkek cinsiyetinden oluşmaktadır. Klinik görüşme ile sosyodemografik veri formu, PANSS ve CGI hastalık şiddeti ölçeği dolduruldu. Frontal Assessment Batary (FAB), Sayı Dizisi Öğrenme Testi (SDÖT), Çizgi Yönünü Belirleme Testi, Stroop testi ve Nörolojik Değerlendirme Ölçeği kontrol ve hasta gruplarına uygulandı. Bulunan sonuçlar grup içi ve gruplar arasında karşılaştırıldı. İstatistiksel veri analizinde SPSS 18.0 programı kullanıldı. Bulgular: Çalışmamızda sosyodemografik değişkenler açısından kontrol ve hasta grupları arasında yaş ve eğitim süresi açısından farklılık saptanmadı (p>0,05). Çalışma durumu (p<0,001) ve çalışma süresi (p=0,015) kontrol grubunda hasta gruplarına göre daha fazlaydı, şizofreni grupları arasında ise esrar kullanım öyküsü olmayan şizofreni grubunda çalışma durumu ve süresi daha fazlaydı. Medeni durum (p=0,003), esrar kullanım öyküsü olan şizofreni grubunda bekâr olma durumu en fazla olan grup oldu. Kontrol ve hasta grupları arasında adli öykü (p<0,001) ve ailede psikiyatri öykü varlığı (p=0,002) en fazla esrar kullanım öyküsü olan şizofreni grubunda oldu. Gruplar ailede psikoz öyküsü varlığı açısından karşılaşlaştırıldı, yine esrar kullanımı olan şizofreni hastalarında oran daha fazla bulundu ve bu karşılaştırma anlamlı farklılık gösterdi (x2=6,011 p=0,05). Ailede psikoz öyküsü olan ve olmayan hastalar arasında PANSS, CGI-S, hastalık başlama yaşı, hastalık süresi, tedavisiz geçen süre, kognitif testler ve nörolojik silik belirtiler arasındaki korelasyon açısından karşılaştırma yapıldı. Sadece STP 1 DÜSA (t=2,307 p=0,024) ve ÇYBT (t=2,068 p=0,042) arasında anlamlı ilişki saptandı. Diğer itemlerle herhagi bir ilişki saptanmadı. Sigara kullanımı (p=0,001) gruplar arasında anlamlı olarak farklılık gösterdi. Şizofreni hasta gruplarında sigara kullanımı daha fazlaydı, şizofreni gruplarında ise esrar kulanım öyküsü olan şizofreni grubunda sigara kullanımı fazla olduğu görüldü. Sigara kullanım miktarı kontrol ve hasta grupları için yine anlamlı farklılık gösterip hasta grubunda sigara kullanım miktarı daha fazlaydı (p<0,05). Esrar kullanan ve kullanmayan hasta gruplarında sigara kullanım miktarının kognitif fonksiyonlar ile nörolojik silik belirtiler üzerine etkisi değerlendirildi. Esrar kullanım öyküsü olmayan hasta grubunda sigara kullanım miktarı ile kognitif fonksiyonlar ve nörolojik silik belirtiler arasında herhangi bir ilişki saptanmadı. Esrar kullanım öyküsü olan hasta grubunda ise sigara kullanım miktarı ile STP 1 HATA, STP 1 DÜSA, STP 3 SÜRE, STP 3 HATA, STP 4 SÜRE arasında pozitif korelasyon gözlendi (p<0,05). Sigara kullanım miktarı ile nörolojik silik belirti arasında ise sadece SNB 'diğer' alt puanı arasında negatif korelasyon saptandı (p=0,042). Şizofreni grupları kontrol grubuna göre kognitif fonksiyon testlerinde kötü performans gösterdi, özellikle STP 1SÜRE, STP 2 SÜRE, STP 3 SÜRE, STP 4 SÜRE, STP 5 SÜRE, ÇYBT, SDÖT, SDÖT Tekrar sayısı ve FAB anlamlı farklılık gösterdi (p<0,05). Şizofreni gruplarının kendi içinde karşılaştırmasında esrar kullanım öyküsü olan şizofreni grubunda daha iyi performans görüldü, ancak istatistiksel analizde kognitif testler arasında anlamlı farklılık saptanmadı (p>0,05). Nörolojik değerlendirme ölçeğiyle, kontrol grubunda şizofreni gruplarına kıyasla tüm SNB alt puan ve total puanlarda en az nörolojik silik belirti gözlendi, anlamlı farklılık saptandı(p<0,001). Şizofreni grupları arasında ise esrar kullanım öyküsü olan şizofreni grubunda daha az nörolojik silik belirti olduğu bulundu, özellikle SNB motor koordinasyon (p=0,009), SNB karmaşık motor (p=0,004), SNB total (p=0,027) puanları arasında anlamlı farklılık saptandı. Hasta grupları arasında PANSS pozitif, negatif, genel ve total puanları arasında farklılık gözlenmedi, CGI-S esrar kullanan şizofreni grubunda daha yüksek oldu (p=0,030). Hastalık süresinin ise esrar kullanımı olmayan şizofreni grubunda daha uzun olduğu görüldü (p=0,035). Hastalık belirtileri yönünden PANSS, kognitif testler ile kıyaslandı, özellikle negatif alt puan ile testler arasında korelasyon saptandı (p<0,05). PANSS ile SNB arasında ilişki ise anlamlılık gösterdi; Esrar kullanımı olmayan şizofreni hasta grubunda, PANSS pozitif, negatif, genel ve total punları ile SNB motor koordinasyon, duyusal bütünleştirme, karmaşık motor, diğer ve total puanları arasında pozitif korelasyon bulundu. Sadece PANSS pozitif ile SNB duyusal bütünleştirme arasında ilişki saptanmadı (p>0,05). Esrar kullanım öyküsü olan şizofreni hasta grubunda ise, PANSS pozitif belirti ile SNB 'diğer' alt puanı arasında pozitif korelasyon bulundu (p=,027). PANSS negatif belirti ile tüm SNB alt skorları ve total skor arasında pozitif korelasyon saptandı (p<0,05). PANSS genel belirti ve total puanı, SNB karmaşık motor alt puanı hariç diğer tüm SNB punlarıyla pozitif korelasyon gösterdi (p<0,05). SCH hasta grubunda SNB motor koordinasyon ve SNB total puanı STP 1 SÜRE, STP 2 SÜRE, STP 3 SÜRE, STP 3 HATA, STP 4 SÜRE, STP 4 HATA, STP 4 DÜSA, STP 5 SÜRE, STP 5 HATA, SDÖT Tekrar sayısı ile pozitif korelasyon saptandı; ÇYBT, SDÖT, FAB ile negatif korelasyon saptandı (p<0,05). SNB duyusal bütünleştirme ile STP 2 SÜRE, STP 3 SÜRE, STP 3 HATA, STP 4 SÜRE, STP 4 HATA, STP 4 DÜSA, STP 5 SÜRE, STP 5 HATA arasında pozitif korelasyon saptandı; ÇYBT, SDÖT, FAB ile negatif korelasyon saptandı (p<0,05). SNB karmaşık motor ile STP 1 SÜRE, STP 2 SÜRE, STP 3 SÜRE, STP 3 HATA, STP 3 DÜSA, STP 4 SÜRE, STP 4 HATA, STP 4 DÜSA, STP 5 SÜRE, STP 5 HATA, SDÖT Tekrar sayısı arasında pozitif korelasyon saptandı; ÇYBT, SDÖT, FAB ile negatif korelasyon saptandı (p<0,05). SNB 'diğer' ile STP 3 SÜRE, STP 4 SÜRE, STP 4 HATA, STP 4 DÜSA, STP 5 SÜRE, STP 5 HATA, SDÖT Tekrar sayısında pozitif korelaston saptandı; ÇYBT, SDÖT, FAB ile negatif korelasyon saptandı (p<0,05). SCH/kannabis hasta grubunda SNB motor koordinasyon ile STP 1 SÜRE, STP 1 HATA, STP 1 DÜSA, STP 2 SÜRE, STP 3 SÜRE, STP 3 HATA, STP 4 SÜRE, STP 4 HATA, STP 5 SÜRE, STP 5 HATA karşılaştırmasında pozitif korelasyon saptandı; ÇYBT ve FAB ile negatif korelasyon saptandı. SNB duyusal bütünleştirme ile STP 3 SÜRE, STP 4 SÜRE, STP 4 HATA, STP 5 HATA, SDÖT Tekrar sayısı arasında pozitif korelasyon saptandı; ÇYBT, SDÖT, FAB ile negatif korelasyon saptandı (p<0,05). SNB karmaşık motor ve SNB total STP 1 SÜRE, STP 1 HATA, STP 1 DÜSA, STP 2 SÜRE, STP 3 SÜRE, STP 3 HATA, STP 4 SÜRE, STP 4 HATA, STP 5 SÜRE, STP 5 HATA, SDÖT Tekrar sayısı arasında pozitif korelasyon saptandı; ÇYBT, SDÖT, FAB ile negatif korelasyon saptandı (p<0,05). SNB 'diğer' ile STP 1 SÜRE, STP 2 SÜRE, STP 3 SÜRE, STP 3 HATA, STP 4 SÜRE, STP 5 SÜRE, STP 5 HATA, SDÖT Tekrar sayısı arasında pozitif korelasyon saptandı; ÇYBT, SDÖT, FAB ile negatif korelasyon saptandı (p<0,05). Hasta gruplarında yaş ve eğitim süresi ile kognitif fonksiyonlar arasındaki ilişki değerlendirildi. SCH hasta grubunda yaş ile kognitif testler arasında herhangi bir ilişki saptanmadı, eğitim süresi ile Stroop testi arasında negatif korelasyon saptanırken ÇYBT, SDÖT, FAB arasında pozitif korelasyon saptandı. SCH/kannabis hasta grubunda yaş ile Stroop testi arasında pozitif korelasyon gözlendi; eğitim süresi ile Stroop testi arasında negatif korelasyon saptanırken ÇYBT, SDÖT, FAB arasında pozitif korelasyon saptandı (p<0,05). Hasta gruplarında yaş ve eğitim süresi ile nörolojik silik belirti arasındaki ilişki değerlendirildi. SCH hasta grubunda, yaş ile nörolojik silik belirtiler arasında herhangi bir ilişki saptanmadı. Eğitim süresi ile SNB tüm alt skorları ve total skoru arasında anlamlı düzeyde negatif korelasyon bulundu (p<0,05). SCH/kannabis yaş ile nörolojik silik belirtiler arasında herhangi bir ilişki saptanmadı. Eğitim süresi ile SNB motor koordinasyon, duyusal bütünleştirme, 'diğer' ve total skorlar arasında negatif korelasyon bulundu (p<0,05). Esrar kullanım öyküsü olan şizofreni hasta grubunda esrar başlama yaşı ile esrar kullanım süresinin kognitif fonksiyon testleri arasındaki korelasyona bakıldı. Esrar başlama yaşı ile STP 1 HATA (r=,378* p=0,03), STP 1 DÜSA (r=,378* p=0,03) arasında pozitif korelasyon saptandı. Diğer kognitif testler ile herhangi bir ilişki saptanmadı (p>0,05). Ancak kesme noktası olarak 17 yaş belirlendiğinde 17 yaşından önce ve sonrasında esrara başlamış olmak kognitif performans üzerinde bir etkiye neden olmadı. İstatistiksel olarak anlamlı farklılık gözlenmedi. Esrar kullanım süresi ile STP 2 SÜRE (r=,486** p=0,004), STP 3 SÜRE (r=,480** p=0,005), STP 3 DÜSA (r=,437* p=0,011), STP 4 SÜRE (r=,471** p=0,006), STP 5 SÜRE (r=,502** p=0,003) ve STP 5 HATA (r=,599** p<0,001) arasında anlamlı düzeyde pozitif korelasyon saptandı. Esrar kullanım öyküsü olan şizofreni hasta grubunda esrar başlama yaşı ile esrar kullanım süresinin nörolojik silik belirti ile arasındaki ilişkiye bakıldı. Esrar başlama yaşı ile SNB tüm alt skorları ve totoal skor arasında herhangi bir korelasyon saptanmadı. Esrar kullanım süresi ile SNB Karmaşık motor (r=,385* p=0,027), SNB 'diğer' (r=,455** p=0,008) ve SNB total (r=,425* p=0,014) puanlar arasında anlamlı düzeyde pozitif korelasyon saptandı. Esrar kullanım öyküsü olan şizofreni hasta grubunda esrar kullanım sıklığı değerlendirildi. Çalışmaya alınan hastalarda 'hergün', 'haftada bir', 'düzensiz' şeklinde kullanım sıklığı saptandı. Esrar kullanım öyküsü olan 33 hastanın 14'ü 'hergün'(%43), 11'i 'haftada bir'(%33), 8'i 'düzensiz' (%24) esrar kullanımı vardı. Esrar kullanım sıklığının hastalık başlama yaşı, hastalık süresi, tedavisiz geçen süre, PANSS, CGI-S, kognitif fonksiyon testleri (Stroop, ÇYBT, SDÖT, FAB), nörolojik silik belirtiler üzerine etkisi olup olmadığına bakıldı ve sadece SNB motor koordinasyon ile korelasyon saptandı (p=0,04). Diğer parametreler üzerinde herhangi bir ilişki saptanmadı (p>0,05). Sonuç: Çalışmamızda Kontrol ve Şizofreni grupları karşılaştırldığında tüm kognitif fonksiyonlar, yürütücü işlev, dikkat ve tepki inhibisyonu, öğrenme ve bellek işlevlerinde şizofreni grubu daha kötü performans gösterdi, nörolojik silik belirtiler hasta grubunda daha fazla bulunmuştur. Bununla birlikte hasta grupları kendi içinde karşılaştırıldığında esrar kullanım öyküsü olan şizofreni grubu esrar kullanmayan şizofreni grubuna göre daha iyi kognitif fonksiyon performansı gösterdi ancak istatistiksel analizde anlamlı farklılık saptanmadı. Nörolojik silik belirtiler ise esrar kullanım öyksü olan şizofreni grubunda daha az saptandı. Eğitim düzeyi, kognitif fonksiyonları ve nörolojik silik belirtiyi etkileyen faktör oldu. Eğitim düzeyinin artması kognitif test performansını artırırken daha az nörolojik silik belirti varlığına neden oldu. Yaş ile kognitif fonksiyon ve nörolojik silik belirti arasında anlamlı bir ilişki saptanmadı. Ailede psikoz öyküsünün varlığı benzer şekilde kognitif fonksiyon ve nörolojik silik belirti üzerinde bir etkisi olmadığı bulundu. Sigara kullanım miktarı, esrar kullanım öyküsü olan şizofreni grubunda kognitif fonksiyon ve nörolojik silik belirtiler üzerinde ilişkili olduğu saptandı, sigara kullanım miktarının artması özellikle dikkat performansını azaltırken daha az nörolojik silik belirti saptanmasına neden oldu. Esrar kullanımına başlama yaşının kognitif fonksiyonlar üzerine anlamlı bir etkisi bulunmazken, esrar kullanım süresinin artması korele bir şekilde kognitif performansı etkiledi. Stroop testi tamamlama süresi daha uzun oldu. Esrar kullanım süresinin artması ile daha fazla nörolojik silik belirti olduğu gözlendi. Anahtar Kelimeler: Şizofreni, kannabis, nörolojik silik belirti, kognitif fonksiyonlar