Fahreddin Razi'de ezel-ebed meselesi

Zaman insanlığın başlangıcından beri insan zihnini meşgul eden bir kavramdır. Zamanın var olup olmadığı, başlangıcının olup olmadığı, mekân ve hareketle olan ilişkisi ve izâfiliği, kıdemi ve hudüsu, gerçek bir varlık mı yoksa zihnî bir kurgu mu olduğu hep merak konusu olmuştur. Zamanı hareketten bağımsız diğer varlıklarla ilişkisi olmayan bir cevher olarak tanımlayan Râzi, Eflatuncu görüşü tercih etmiştir. Ancak Râzi?ye göre diğer varlıklar gibi zaman da muhdestir. Allah?ın Kur?an?da zamana yemin etmesi ve zamanı tanrılaştıran fikirlerin yanılgısını bildirmesi Müslüman filozof ve kelamcıların bu kavramın mahiyetini araştırmaya yönelik çabalarına ivme kazandırmıştır. Kur?an?da kozmolojik, biyolojik zaman ve ezelîlik-ebedîlik bildiren birçok kavramın bulunması ve içkin ile aşkın arasındaki zaman ilişkisini anlama çabası, başta Fahreddin Râzi olmak üzere ulemanın ilgi alanı olmuştur. Dolayısıyla, ezel, ebed, dehr, huld, hukb, sermed, dâim, müks, lübs, kıdem, beka evvel, ahir gibi kavramların ilahi hitabın muhataplarının muhayyilesinde ne anlam ifade ettiği ve Kur?an?ın bu kavramlara ne anlam yüklediği de son derece önemlidir. Bundan dolayı ezelilik ve ebedilik kavramı kelamcıların kendi aralarında ve filozoflarla tartışmalarında önemli bir yer tutar. İslam düşüncesinde mutlak manada ezelî ve ebedî varlığın yalnızca Allah olduğuna yönelik ittifak söz konusudur. Ezelî olmayan hâdis bir varlığın ebedilik yönünde konumunun ne olacağı ise tartışma konusu olmuştur. Bu da varlık zaman ilişkisinin önemini ortaya koymaktadır. Râzi?ye göre zâtıyla zorunlu bir varlığın ebediliği mutlak iken mümkin (olurlu) varlıkların ebediliği ise izâfidir. Bu noktada izâfi ebedîliğin imkânı üzerine İslam uleması arasında birçok görüş ortaya konmuştur. Cennet, cehennem ve insanın ebediliğinin imkânına Kur?an ve hâdisler olanak sağlamaktadır. Çünkü ölümsüzlük arzusu insanın fıtratına yerleştirilmiş bir özdür. Anahtar Kelimeler: ZDPDQ 5k]L, Hareket, Madde, ø]kIL\HW +kGLV (]HO (EHG 9DUOÕN 0utlak, ø]kIL, Cennet, Cehennem.