Formül nazariyesi ve Koblandı Batır Destanı'ndaki formüller

297 ÖZET Kazak halkına ait halk edebiyatı mahsulleri içinde destanların ayrı bir yeri vardır. "Formül Nazariyesi ve Koblandı Batır Destanındaki Formüller" adlı çalışmamızda Kazak halk edebiyatında önemli yer tutan, kahramanlık destanlarından biri olan Koblandı Batır destanı üzerinde durduk. Öncelikle Kazak Türklerinin destancılık geleneği ve Kazak folklorunun önemli verimleri olan jırların ortaya çıkışı, tasnifi ve onların derlenmesi, incelenmesi hakkında bilgi vererek giriş yaptık. Kazak destan anlatım geleneğinde kahramanlık destanlarım en güzel şekilde terennüm eden ve geleneğin temsilcileri olan akınlar ve jıravların vazifelerinden, özelliklerinden bahsettik. Ayrıca Kazak âşıklık geleneği, âşıkların fonksiyonları, usta çırak ilişkisine de değindik. Kazak halkının zengin destanlarından biri olan Koblandı Batır destanının tarihçesi ve nüshalarından bahsettik. Bildiğimiz gibi destan sözlü edebiyat verimi olduğundan dolayı birçok kalıp ifadeler, klişeler, tekrarlar içermektedir. Sözlü şiir yapısı üzerine ilk önce Milman Parry ve Albert Lord tarafından Güney Slav metinleri bir araya getirilerek araştırma yapılmıştır. Parry ve Lord sözlü edebiyatın yapısını ihtiva eden, aynı zamanda kalıp çözümleme yöntemi olarak nitelendirilen bu nazariyeyi Formül Nazariyesi olarak adlandırırlar. Formül Nazariyesi, sözlü anlatım geleneğinde belli formüllere dayanılarak söyleyici tarafından sık sık tekrarlanarak söylenen eserlerin yapısını açıklamaktadır. Aynı zamanda bu nazariye bize yazılı olarak ulaşan sözlü edebiyat ürünlerinin ortaya çıkışım anlatmaktadır. Ayrıca halk dilinin esas unsuru olan formüller, destan söyleyicinin destan söyleme ve ezberleme işini kolaylaştırmaktadır. Onlar söyleyicinin kabiliyetini göstermekte ve taşıdığı anlamlarla esere ayrı bir estetik kazandırmaktadır. Koblandı Batır destanının dil, şekil ve üslup bakımlardan tahlili incelemesi yapıldı. Koblandı Batır destanındaki formülleri bulduk ve onları anlam, yer, dil bakımından tasnif ettik.298 Böylece epos dilinin formül yapısının Kazak destanlarında da muhafaza edildiğini gördük.