Kısa oyun ve Cumhuriyet Dönemi kısa oyun çözümlemeleri (1980- 2000)

Bu çalışmanın amacı, yeni bir dramatik tür olarak değerlendirilen tek perdelik oyunların biçim ve içerik açısından karakteristik özelliklerini metin merkezli bir yaklaşımla gerçekleştirilen çözümlemeler ışığında ortaya koymaktır. Bu amaca ulaşabilmek için Cumhuriyet Dönemi Türk tiyatrosundan (1980- 2000) dokuz tek perdelik oyun seçilmiştir: Adalet Ağaoğlu, Duvar Öyküsü (1992); Turgut Özakman; Ben, Mimar Sinan! (1987); Sabahattin Kudret Aksal, Bay Hiç (1981); Murathan Mungan, Bir Garip Orhan Veli (1980); Güngör Dilmen, Galatea ile Pigmalion (1986); Nezihe Meriç, Sevdican (1984); Sezai Karakoç, Çeyiz (1980); Orhan Asena, Bir Küçük Gece Müziği (1991); Turan Oflazoğlu, Çağrı (1990). Seçilen bu eserler; Freytag tarafından ortaya konulan, beş bölüm ve üç krizden oluşan yapısal metin çözümleme tablosu olan Freytag Piramidi ile B. Roland Lewis'nin Contemporary One-Act Plays/ Çağdaş Tiyatroda Tek Perdeli Oyunlar kitabının giriş bölümünde yer alan tek perdelik oyunların ana özelliklerinin belirlenmesine ilişkin veriler ışığında çözümlenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde kısa oyunları diğer oyunlardan ayırabilecek ana özelliklere işaret edilmiştir. Çalışmanın sonuç bölümünde gerçekleştirilen metin çözümlemelerinden hareketle tek perdelik oyunlarda konu ve teknik; karakterler, olay örgüsü, klasik sıralanış (giriş, orta ve son) ile epik düzen (klasik düzendeki herhangi bir unsurun ihmali ile oluşturulmuş sahneleme), diyalog/ konuşma örgüsü ile sahne işçiliği ve sahne yönetimi üzerine ulaşılan sonuçlar ortaya konulmuştur. Tek perdelik oyunlarda okur/ seyirci üzerinde bırakılmak istenilen etkinin tekliği, oyun yazarının teknik unsurları bir araya getirme sürecindeki ince işçiliği, gündelik hayatta sıklıkla karşılaşılan durumlardan ziyade nadir olanın izinin sürülmesi, insan hayatının her aşamasının değil en can alıcı noktalarının ele alınarak bütünün gözler önüne serilmek istenmesi; kişi sayısının azlığı, zaman ve mekânın sınırlılığı ancak yoğunluğu ve derinliği; konu çeşitliliği (mitoloji, tarih, tasavvuf, psikoloji, felsefe, göç; aşk, sevgi; sanat, estetik vb.) çalışma boyunca tespit edilen tek perdelik oyunlara ait karakteristik özelliklerden bazılarıdır. Aslında kısa oyunlar, çoğunlukla oyunların doruk noktası/ kriz anı denilebilecek bölümleri gibidir. En vurucu anlar ile hayatın en dramatik kesitleri bir projeksiyonun aydınlığı ile sahnede belirir. Sanatçının işaret ettiği yöne ilerleyen felsefî ve derin bir mesaj hissettirilir. Bazen klasik bazen de klasik ögelerin seyreltildiği epik anlayış ile sahneye taşınsa da kısa oyunun en temel özelliği, ele alınan konunun çoğunlukla metafor/ yerdeğiştirmece yüklü oluşudur. Anahtar Kelimeler: Kısa oyun, tek perdelik oyun, içerik ve teknik özellikleri, Cumhuriyet Dönemi Türk Tiyatrosu (1980- 2000), oyun çözümleme.