Malatyalı Aşık Birfani (Hayatı, sanatı ve şiirleri)

Türkler sık sık yurt değiştirerek çok geniş bir coğrafyaya yayılmış, birçok kültürün etkisi altında kalarak farklı uygarlıklar yaşamışlardır. Bundan dolayı edebiyat geleneğimiz Orta Asya'dan günümüze kadar değişip gelişmiştir. Sözlü edebiyat geleneğimizde kopuz eşliğinde sanatlarını icra eden ozanlar, aynı zamanda hekimlik, büyücülük, din adamlığı gibi görevler üstlenmişlerdir. Ozan-baksı veya destan geleneğiyle başlayan İslamiyet öncesi halk şiiri, Anadolu'da İslam kültürünün etkisiyle yeni bir biçim ve öz kazanmıştır. 11. yüzyıldan itibaren Orta Asya'dan özellikle Horasan'dan gelen dervişlerin etkisiyle tanrı aşkını dile getiren dinî ? tasavvufî mahiyetteki şiir geleneği, Yunus Emre ile Anadolu'da en parlak dönemini yaşamıştır. Dinî mahiyetteki bu edebiyat geleneği Anadolu'da 15. yüzyılın sonlarına doğru yerini âşıklık geleneğine bırakmıştır.Ozan - baksı geleneğinin devamı olarak kabul edilen âşık şiirinin ilk dönemleri hakkında fazla bir bilgimiz yoktur. Bundan dolayı 16. yüzyıl âşık şiirinin hazırlık dönemi gibidir. Karacaoğlan, Âşık Ömer ve Gevherî gibi birçok ünlü âşığın yetiştiği 17. yüzyıl ise âşık şiirinin en parlak dönemidir. Bu parlak dönemden sonra durgunluk yaşayan âşık şiiri, 19. yüzyılda yeniden zirve heyecanını yaşamıştır. 20. yüzyılda eski önemini kaybeden âşıklık geleneği, günümüzde çağın şartları doğrultusunda biraz değişerek varlığını devam ettirmektedir.Kültür varlığımızın önemli bir bölümünü oluşturan âşıklık geleneği geçmişe göre biraz zayıflamış olsa da günümüzde özellikle Doğu Anadolu, Güney Anadolu ve İç Anadolu bölgelerinde canlı bir şekilde yaşatılmaktadır. Malatya, âşıklık geleneğinin sürdürüldüğü birkaç ilden biridir. Malatya yöresinde yüzyıllar boyunca pek çok âşık yetişmiştir. Niyazi Mısrî, Derviş Muhammed ve Şah Sultan'la başlayan Malatya âşıklık geleneğinin günümüzdeki en önemli temsilcilerinden biri de Birfâni'dir.Bu çalışmamızda Malatya âşıklık geleneğinin yaşayan güçlü temsilcilerinden Âşık Birfâni'nin hayatını, şiirlerini ve âşıklık geleneği içerisindeki yerini çeşitli yönleriyle değerlendirmeye çalıştık. Türk kültüründe ve Malatya'da âşıklık geleneğiyle ilgili bilgiler verdikten sonra, Birfâni'nin hayatını ve yakın çevresini tanıttık. Daha sonra âşıklık geleneğindeki yerini belirlemeye çalıştık.Rüyasında bade içtikten sonra halk şiirine yönelen, mahlas kullanan, saz çalan, dedim ? dedi ve leb-değmez tarzlarında şiirleri olan, Sefil Selimî gibi usta bir âşıktan feyiz alan Birfâni, âşıklık geleneğini her yönüyle sürdüren âşıklarımızdandır. Birfâni'nin şiirleri, tıpkı etkilendiği Yunus Emre'nin, Karacaoğlan'ın ve Âşık Veysel'in şiirleri gibi toplumun her kesiminden insanın severek okuyacağı ve kendinden bir şeyler bulacağı türdendir.Bu çalışmada âşığımızın 300 şiirini şekil, dil ve ifade özellikleri, kelime kadrosu, âşıklık geleneğiyle ilişkisi ve içerik açısından detaylı olarak inceleyerek Birfâni'nin gelenekteki yerini belirlemeye çalıştık.Anahtar Kelimeler: Âşık Birfâni, âşık, halk şiiri, gelenek, âşıklık geleneği.