Ortaokul Türkçe ders kitaplarında metafor

Dil, bir milletin tarihine, geleneklerine, duygu ve düşüncelerine sahip çıkan ve de onları gelecek nesillere aktarmasını sağlayan en önemli iletişim aracıdır. Türk dili anlama ve anlatma yönünden zengin özellik ve yöntemlere sahip bir dildir. Anlama ve anlatımda başvurduğu en önemli yöntemlerden biri de ''metafor''lardır. Metaforlar, insanın çevresini ve olayları anlamlandırmasını sağlayan, anlamsız görünenlerden deneyimlerinin de yardımıyla anlam çıkarmasına yardımcı olan bir formdur. Anlamlandırma sürecinde büyük etkisi olan metafor sadece dilde değil, düşünce ve eylemlerimizde de etkilidir. Soyut fikirlerin somutlaştırılmasında, anlaşılması zor olanın kolay hâle getirilmesinde ve bilinenden bilinmeyene ulaşılmasında metafor en önemli yardımcılardandır. Türkçe dersi anlama ve anlatma becerilerini kapsayan bir derstir. Bu anlamlandırma ve anlatımlarda soyut kavramlara yönelme özellikle ortaokul düzeyinde gerçekleşmeye başladığı için bazı zorluklar yaşanabilir. Bu zorlukların aşılması için dilin tüm kuralları ve anlama-anlatma teknikleri Türkçe dersinde öğretilmeye çalışılır. Bu öğretim en sağlıklı şekilde Türkçe ders kitaplarının yardımıyla yapılabilir. Bu yüzden de Türkçe ders kitaplarında yer alan metinler öğrencilerin dil, düşünce ve eylemlerini etkiler. Bu çalışma ile ortaokul Türkçe ders kitaplarında yer alan metaforlu söyleyişlerin anlama ve anlatma becerilerindeki rolü ve kullanım sıklığı incelenip belirli kategoriler çerçevesinde değerlendirilmiştir. Çalışmamızda öncelikle metaforun kapsamına giren söz sanatları ve metafor ile ilgili bilgilere yer verilmiştir. Daha sonra Türkçe ders kitaplarında yer alan metinlerdeki metaforlu söyleyişler tablolar halinde sunulmuştur. İlk tabloda söz sanatlarına bağlı olarak ortaya çıkan metaforlar değerlendirilmiştir. Buna göre metaforlu söyleyiş örneğine en çok 6. sınıf metinlerinde rastlanılmıştır. 6. sınıf konuları içinde ''sözcükte anlam'' konusu yer alır. Bu yüzden bu sonuç doğal ve tutarlı bir sonuçtur. Sınıfların geneline bakıldığında metaforlu söyleyiş kapsamında en çok ''istiare/eğretileme'' sanatından yararlanılmıştır. Türkçede ''metafor''un sözcük karşılığı olarak genellikle ''istiare'' kullanılır. Bu sonuç bunu desteklemektedir. Metinlerde istiare dışında teşbih, mecaz, mecaz-ı mürsel, deyim, teşhis gibi farklı söz sanatlarına bağlı metaforlu söyleyişler de mevcuttur. Diğer tabloda kategorilere göre metaforlu söyleyiş örneklerine yer verilmiştir. Bu kategoriler ''insan, hayvan, doğa, duygu, nesne/eşya, yer, şekil ve diğer'' olmak üzere ''sekiz''e ayrılmıştır. Metaforlu söyleyiş örneği en çok ''doğa'' kategorisindedir. 5. sınıflarda ''Sağlık ve Çevre''; 6, 7 ve 8. sınıflarda ''Doğa ve Evren'' temalarının yer alması bu sonuçta etkilidir. Metaforlu söyleyişler somut ve soyutluk açısından da değerlendirilmiş olup soyutluk üzerinden oluşturulan metaforlu söyleyişlere en çok 8. sınıf metinlerinde rastlanılmıştır. Bu öğrencilerin zihinsel gelişimine uygun bir sonuçtur. Türkçe ders kitaplarında metaforlu söyleyişlere daha sık yer verilmelidir. Metaforlu söyleyişler öğrencilerin zihinsel ve dilsel gelişimi için gerekli ve yararlıdır.