Pozitivist ve idealist gelenek bağlamında tarihsel bilginin dönüşümü: Cumhuriyet dönemi tarih yazıcılığından iki uygulama

Bu çalışma, tarihsel bilgiye yönelik pozitivist ve idealist yaklaşımları felsefi temelleriyle birlikte karşılaştırmalı olarak incelemekte ve bu iki düşünce biçiminin Cumhuriyet dönemi Türk tarihyazımına nasıl yansıdığını analiz etmektedir. Araştırmanın temel amacı, tarih felsefesi bağlamında idealist ve pozitivist yönelimlerin tarihsel bilgi üretimi üzerindeki etkilerini değerlendirmek ve bu etkilerin Türk tarihçiliğinde nasıl teorik ve pratik biçimlerde somutlaştığını ortaya koymaktır. Çalışmada öncelikle pozitivist tarih anlayışının temel ilkeleri Auguste Comte, J.S. Mill ve Leopold von Ranke'nin görüşleri doğrultusunda değerlendirilmiş, ardından İngiliz idealizminin tarih anlayışı R.G. Collingwood, F.H. Bradley ve Michael Oakeshott gibi düşünürler üzerinden ele alınmıştır. Bu teorik çerçeve ışığında, Osman Turan ve Mehmed Fuad Köprülü'nün tarihsel metinleri seçilmiş ve içerik analizi yöntemiyle incelenmiştir. Her iki düşünsel geleneğin tarihsel bilgiye yaklaşımı, nesnellik, anlam, kaynak kullanımı ve tarihçinin rolü gibi kriterler üzerinden çözümlenmiştir. Elde edilen bulgular, idealist yaklaşımın yoruma ve bağlama ağırlık verdiğini, pozitivist yöntemin ise nedensellik ve belge temelli açıklamaları öncelediğini göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma, pozitivist ve idealist tarih felsefelerinin Türk tarihçiliğinde yalnızca çatışan değil, kimi zaman birbirini tamamlayan düşünsel zeminler sunduğunu ve tarihsel bilginin çok katmanlı doğasını görünür kıldığını ortaya koymaktadır.