Sermaye birikim sürecinde bilgi ve iletişim teknolojilerinin yeri: Türkiye deneyimi

1970'lerden itibaren hızlanan sermayenin uluslararasılaşması sürecinde, küresel boyutta teknoloji geliştirme ve ekonomik süreçlere dahil etme konusunda artan bir rekabet yaşanmaktadır. Bu rekabet doğrultusunda görece teknolojiyi daha iyi üreten, ekonomilerindeki ve kamusal faaliyetlerindeki süreçlere daha iyi dahil eden ülkeler gelir ve refah düzeyi açısından öne çıkmaktadır. Ekonomi içerisindeki tüm sektörleri doğrudan veya dolaylı olarak etkilediği için bilgi ve iletişim teknolojilerinin (BİT) gelişimi, teknolojik rekabet alanında öne çıkmaktadır. Bu tez çalışmasında da teknolojik gelişmenin etkileri, BİT'in gelişimi üzerine odaklanarak değerlendirilecektir. Küresel düzeydeki teknoloji yarışının temelinde ulusötesi şirketlerin daha çok artı değer elde etme amacı bulunmaktadır. BİT alanındaki gelişmelerle sermaye, yüksek katma değerli üretim faaliyetlerinde bulunmakta ve ulus-devletlerin bu doğrultuda politikaları hayata geçirdikleri gözlemlenmektedir. Emek ise BİT'in sunduğu olanaklardan yararlanılarak daha esnek çalışma koşulları içerisinde sermaye birikim sürecine dahil edilmektedir. Sözkonusu esnek çalışma koşulları, emeğin bazı tarihsel kazanımlarının tasfiyesini getirmektedir. Ayrıca, emek içerisinde 'maddi olmayan emek' olarak da adlandırılan, çoğunlukla zihinsel ve duygusal yetilerini kullanarak artı değer üretiminde rol alan bir kategori ortaya çıkmıştır. Maddi olmayan emek kategorisi tez kapsamında detaylı olarak incelenmektedir. Buna göre sermaye, BİT'in sunduğu imkanlarla emek üzerindeki kontrolünü ve baskısını hiç olmadığı kadar arttırabilmektedir. Özellikle maddi olmayan emek olarak tanımlanan emek üzerinde yoğun ve esnek çalışma koşullarının dayatılmasıyla, sermaye-emek arasındaki eşitsizliğin giderek derinleşeceği açıktır. Sermaye, BİT ile yeni birikim alanları da elde edebilmiştir. Doğrudan bilgi ürünü denilebilecek nitelikteki ürünlerin üretimi, özellikle 2000'li yıllarda hızla artmıştır. Bilginin ilk üretilişinden sonra, yeniden üretimi ve dağıtımı BİT'in imkanlarıyla kolaylaştığından değişken maliyetler azalmış, bu sayede aşırı birikim elde edilebilmiştir. Bir geç kapitalistleşmiş ülke olarak Türkiye, hazırladığı kalkınma planları, strateji belgeleri, bilim ve teknoloji politikaları ile küresel teknoloji yarışında yer almak istediğini uzun zamandır belirtmektedir. Ancak yerli sermayenin teknoloji geliştirecek olgunluğa ulaşamaması veya nispeten geç ulaşması, nitelikli emeğin yetersiz olması gibi nedenlerle bu yarışta ekonomik büyüklüğüne göre diğer benzer büyüklükteki ülkelere göre karşılaştırıldığında oldukça geride kalmıştır. Türkiye'de devlet bu amaçla, gerekli altyapı çalışmalarını hızlandırmış, teknoloji geliştirme bölgeleri kurmuş, vergi avantajları sağlamış, yerli girdi kullanımını teşvik etmiştir. Sermaye ise bu teşvikleri yeterli bulmadığını ve nitelikli işgücü istihdamının eksik olduğunu belirtmiş ve teknoloji alanındaki faaliyetlerin azlığını buna bağlamıştır. Türkiye'de ileri teknoloji ürünleri ve BİT ile ilgili ürünlerin ihracatının toplam ihracat içindeki payının yıllar içerisinde neredeyse aynı kalması, bu alanın sermaye tarafından önde gelen bir yeniden değerlendirme alanı olarak görülmediğini göstermektedir. Dünya ile BİT alanında bir karşılaştırma yapıldığında, Türkiye'nin başta bilim ve teknoloji eğitiminde en kötü değerlere sahip ülkelerden biri olduğu görülmektedir. BİT de çoğunlukla insan emeğine dayandığından, Türkiye eğitim ile nitelik kazandıramadığı işgücü ile teknoloji alanında etkin bir ülke olmayı beklememelidir. Türkiye'deki bir işçinin aynı süre içerisinde ortalama olarak ABD'deki bir işçinin sunduğu katma değerin ancak %45'ini sunabilmesi bunu açıklar niteliktedir. Sonuç olarak bu çalışma kapsamında, teorik tartışmalar üzerinden BİT'in gelişiminin etkileri ele alınmıştır ve sonrasında sermaye birikim sürecinde BİT'in etkileri yine teorik bir bakış açısıyla incelenmiştir. Ardından Türkiye örneğinde BİT'in iktisadi hayatta artan kullanımının sermaye ve emeğe etkileri incelenmiş ve Türkiye'nin bu alandaki durumu dünya ile karşılaştırmalı olarak BİT'le ilgili çeşitli endekslerden faydalanılarak değerlendirilmiştir. Bu kapsamda öncelikle Dünya Bankası'nın bilgi endeksi ve bilgi ekonomisi endeksi üzerinden değerlendirme yapılmıştır. Sonrasında uluslararası etkinliği ölçme adına bu alandaki ihracat ile ilgili veriler kullanılarak dünya ile bir karşılaştırma yapılmıştır. Ayrıca World Economic Forum'un Networked Readiness Index çalışması kapsamında da, Türkiye'nin bu alanda en iyi ve en kötü performans gösterdiği endeksler dünyadaki sıralaması üzerinden değerlendirilmiştir. Son olarak Bilgi Ekonomisine Hazırlık Endeksi (BEHE) kapsamındaki 4 alt endeks üzerinden Türkiye'nin BİT alanındaki uluslararası etkinliği ve sektörün gelişimine dair altyapıyı ölçen bir endeks çalışması yapılmıştır. Bu alandaki değerlendirmelere göre Türkiye bu alanda sunulan teşvikleri, Ar-Ge personeli ve harcamalarını arttırsa dahi bilgi teknolojilerinde etkin bir ülke olamamış, yerli sermaye teknoloji geliştirecek yoğunluğa ulaşamamış, Türkiye'deki ulusötesileşmiş sermaye ise birikim elde etme tercihini teknoloji ürünleri üretimden yana yeterince kullanmamış, emek ise bilgi teknolojilerinde nitelik kazanamamıştır. Elbette bu görüş, devam etmekte olan bir sürecin mevcut duruma ilişkin bir saptamasıdır. Türkiye'de üretken sermaye birikiminin ilerletilmesi sürecinde, ülkede BİT'in geliştirilmesi ve kullanımı konularında da daha fazla mesafe kaydedileceği öngörülebilir.