Tarihsel perspektiften modernleşme paradigması (Azerbaycan'da modernleşme tartışmalarına dair yeni bir yaklaşım: 1848-1878)

Çalışmamızda, modernleşme paradigmasının etkisiyle gerçekleşen 19. yüzyılın yapısal ve kuramsal dönüşümleri ön plana çıkarılmaktadır. Modernleşme ölçütlerinin doğrusal derecesini ayırt edebilmek için "hegemonya" ve "bilgi-güç" kavramları çözümleyici olasılık olarak çalışmamızın merkezinde yer almaktadır. Azerbaycan'da modernleşme olgusunun tesisine ilişkin Çarlık Rusyası politikalarının ne derecede belirleyici olduğu tartışmaları bu bağlamda sorgulanmaktadır. Kuramsal ve kurumsal ilişkilerin modernleşme kavramları üzerinde nasıl biçimlendiği sorularına yanıt aranmaktadır. "İlerleme" veya "çizgisel" bir tarihi izleyen "modernleşme" olgusunun nesnesi ve sınırları tanımlanabilecek yoğunlukta antitez tartışmalarına yön vermektedir. Yapısal değişikliklere ve siyasal koşullara bağlı olarak egemenliği meşrulaştırmada belirleyici olan teknolojik, askeri ve ekonomik üstünlükler güç muhtevasıyla ilişkilendirilmektedir. Modernleşme olgusunun kurumsal boyutunu oluşturan parametrelere sosyal-kültürel üstünlükleri ekleyen Avrupamerkezci algı, çalışmanın esas korelasyonunu oluşturmaktadır. Bu bağlamda modernleşmenin yükselişi ile oluşan yeni yönetim biçimlerinin ve kültürel hegemonya örüntülerinin Michel Foucault tarafından ileri sürülen "denetim ve gözetim" olgusu üzerine kurulu olduğu açıktır. 19. yüzyıldan itibaren Azerbaycan tarihi karmaşık ve gergin bir döneme sahne olmuştur. Rusya ve İran devletleri tarafından işgale uğramış ülke, Kuzey ve Güney bölgelerine bölünmüştür. İşgal sonrası Azerbaycan toplumunun maruz kaldığı asimilasyon ve entegrasyon yaklaşımlara karşı direnişi kültürel kimlik dürtüleriyle kuvvetlendirmektedir. Değişimlerin şekillenmeye başladığı bu süreçte Çarlığın hegemonik eğilimleri, Azerbaycan'da kapitalist üretim ilişkiler ağını büyük ölçüde belirginleştirmektedir. Dönemin sömürgecilik ikliminde belirleyici olan koşullar göz önünde tutularak, yeni bir toplum inşa etme tartışmalarında entelektüellerin (maarifçilerin) tutumu çalışmamızın temel problematik alanlarından biridir. Bu noktada modernleşmenin arka plan formülasyonunun tam olarak ne olduğu problemi Antonio Gramsci çözümlemeleriyle aydınlatılmaktadır. Azerbaycan'da modernleşmenin rasyonel yapısı ve etkileri hegemonya kavramının yarattığı ideolojik ögelerle ilintili olduğu varsayılmaktadır.