Tokat florasında yetişen endemik ve süs bitkisi potansiyeli olan bazı geofitlerin in vitro çoğaltım tekniklerinin araştırılması

Bu çalışma, Tokat ilinde doğal olarak yetişen endemik ve süs bitkisi potansiyeline sahip Lilium akkusianum R. Gamperle, Scilla bifolia L. ve Allium scorodoprassum L. subsp. rotundum (L.) Stearn taksonlarının yetişme alanlarına ait toprakların bazı fiziksel ve kimyasal özellikleri, estetik (renk, şekil, ölçü, doku ve koku) ve ekolojik özellikleri (büyüme hızı, su, ışık, sıcaklık ve toprak isteği) ile mikro çoğaltım protokollerinin belirlenmesi amacıyla yürütülmüştür. İn vitro çalışması aşamasında yaprak ve kök eksplantları, 25±2 oC'de, 16/8 saat ışık/karanlık ve 3000 lüks ışık şiddetine sahip ortamda 15 gün 25±2 oC'de, sürekli karanlıkta ve farklı dozlarda 2,4-D (0.1-1.0 ve 2.0 mg L-1) ve kinetin (0.1-1.0 mg L-1) içeren MS ve B5 besin ortamlarında kültüre alınmıştır. Kallus eksplantları ise MS+2,4-D (0.1 ve 0.5 mg L-1) ve GA3 (0.1, 1.0 mg L-1) içeren besin ortamında kültüre alınmıştır. Sonuçlar incelendiğinde, L. akkusianum ve S. bifolia topraklarının killi olduğu, A. scorodoprasum L. subsp. rotundum toprağının kumlu yapıya sahip olduğu belirlenmiştir. Topraklar tuzsuz sınıfında olup, pH seviyesi 6.15-7.70 arasında değişmekte, orta ve düşük miktarda kireç içermektedir. Topraktaki organik madde miktarının L. akkusianum ve S. bifolia'da yeterli, A. scorodoprasum subsp. rotundum'da düşük olduğu tespit edilmiştir. Topraklardaki; P, 2.50-3.80 kg/da, K, 22.0-57.3 kg/da, Ca, 1050.00-4670.00 kg/da, Mg, 179.00-732.50 mg/kg, Cu, 0.73-1.16 mg/kg, Fe, 2.58-33.54 mg/kg, Mn, 0.02-15.78 mg/kg, Zn, 0.1-0.6 mg/kg değerleri arasında değişim göstermiştir. Estetik özellikleri üzerine yapılan değerlendirmeler sonucunda, L. akkusianum, boyu, çiçek formu ve hoş kokusuyla öne çıkarken, A. scorodoprassum subsp. rotundum karakteristik kötü kokusuyla dikkat çekmiştir. Taksonların ekolojik gereksinimleri incelendiğinde, A. scorodoprassum subsp. rotundum kentsel stres koşullarına karşı özellikle diğer bitkilere göre yüksek bir tolerans sergilemiştir. İn vitro koşullarda L. akkusianum'un yaprak eksplantlarında B5 ortamına kıyasla, karanlıkta MS ortamı ve 2,4-D/kinetin hormon kombinasyonlarında yüksek soğancık oluşumu gözlenmiştir. Kök eksplantlarından soğancık oluşumunda en yüksek etkiyi MS besin ortamı (1.0 mg L-1 2,4-D/0.1 mg L-1 kinetin) ve karanlık koşullar sağlamıştır. S. bifolia'da yapraktan soğancık oluşumunda en etkili kombinasyon B5 ortamı (1.0 mg L-1 2,4-D/0.1 mg L-1 kinetin ve 2.0 mg L-1 2,4-D/0.1 mg L-1 kinetin, 24.00 adet) ve aydınlık koşullar olarak tespit edilmiştir. S. bifolia'da yaprak eksplantından kallus oluşumunda B5 ortamı ve karanlık uygulaması öne çıkmıştır. Kallus eksplantlarından soğancık oluşumunda öne çıkan kombinasyon MS+0.1 mg L-1 2,4-D+1.0 mg L-1 GA₃ olmuştur. A. scorodoprassum subsp. rotundum'da kök eksplantlarından kallus oluşumunda en başarılı sonuç karanlık koşullarda B5 ortamından meydana gelmiştir. Genel olarak bitki büyüme düzenleyicilerinin etkisi ışık koşullarından etkilenmiştir. 24 saat karanlık, 16 saat aydınlık/8 saat karanlık ortama göre soğancık ve kallus oluşumunda daha başarılı bulunmuştur. L. akkusianum ve S. bifolia'da köklenen bitkicikler 3:1 bahçe ve orman toprağı karışımı bulunan saksılara aktarılmış, 2 ay sonunda canlı kalma oranları %95 olarak ölçülmüştür.