Türk ve islam eserleri müzesindeki yazma Kur`an-ı Kerimlerin (10 adet) Madalyonlu Zahriyelerinin incelenmesi

ÖZETTezhip, el yazma eserlerin, altın ve çeşitli boyalar kullanılarak, gelenekselmotiflerle ve belirli tasarım kuralları dahilinde süslenmesidir. ?Tezhipleme?işine ?Tezyinat?, tezhiplenmiş esere ?Müzehhep Eser?, Tezhip sanatçılarına?Müzehhip ve Müzehhibe? adı verilir. Tezhiplenmiş eserler arasında; Kur' an- ıKerim'ler, hat levhaları (hilyeler, esma-i hüsna levhaları, ayetler, hadisler, özlüsözler, v.b.); dini, edebi, bilimsel kitaplar; beratlar, fermanlar ve tuğralarbulunmaktadır.Eskiden tezhip çalışmaları, çoğunlukla saraya bağlı nakkaşhanelerde; nadirolarak da, çeşitli özel atölyelerde yapılmakta idi. Aynı zamanda bir saray sanatıolarak düşünebileceğimiz tezhip sanatı, döneminin sosyo-ekonomik ve politikortamından da etkilenmiştir. Türk Tezhip Sanatı' nın tarihsel süreci; Selçukluve Beylikler Dönemi, Osmanlı Erken Dönem, Fatih Dönemi, Osmanlı KlasikDönem, Osmanlı Batılılaşma Dönemi ve günümüze gelerek TürkiyeCumhuriyeti' nde devam etmektedir. Günümüzde, kitaplar el ileyazılmadığından; tezhip çalışmaları daha çok duvara asılmak üzere yapılmışdekoratif amaçlı tasarımlar ve hat levhalarının tezyinatı şeklinde devametmektedir.Kur' anlar sayıca, en fazla tezhiplenmiş eserlerin başında gelmektedir. 7.yy.' dan beri müslüman akınına uğrayan Anadolu'da, slam etkisiyle gelişen hatsanatı ile beraber Kur' an-ı Kerim' lerin tezyinatı da başlamıştır. Kur' anlara,kutsal kitap olması nedeniyle büyük önem verilerek, kağıdından, hattına,süslemesine ve cildine kadar her aşaması itine ile hazırlanmıştır.Kur' an-ı Kerim' lerde ve diğer yazma eserlerde ise; en yoğun olaraksüslenen alan zahriye sayfalarıdır. Zahriye, soldan sağa doğru açılan eskikitaplardaki ön kapağın iç kısmındaki ilk sayfasıdır. Zahriye sayfalarında, herzaman aynı olamamakla birlikte; tezhipli alan, kitabın adı, müellifi, sahibi olankişi yada kişilerin isimleri, alındığı tarih, bir ya da birkaç beyitlik yazı vemühürler bulunmaktadır. Zahriye sayfaları, bazen de tamamen boş1bırakılmıştır. Yazmalarda, zahriye tezhibinin, dörtgen, daire, mekik ya damadalyon biçiminde farklı örnekleri görülmektedir.Biz de araştırmamızda, en yoğun tezhip örneklerinin zahriyesayfalarında bulunduğundan yola çıkarak; zahriye kompozisyonlarının tasarımkuralları, desen, motif ve kompozisyon özellikleri hakkında bir analiz çalışmasıyapmayı hedefledik. Konumuzu, zahriye tezhibinin bir çeşidi olan ?madalyonluzahriye sayfaları? yla sınırlanırdık.Çalışmamızda, stanbul Türk ve slam Eserleri Müzesi arşivindebulunan 10 adet el yazma Kur' an- ı Kerim' in madalyonlu zahriye sayfasıtezhipleri ele alınmıştır. Araştırmamız üç ana bölümden oluşmaktadır. Birincibölüm, iki alt başlık halinde sunulmuştur. Bunlar; ?Kur' an-ı Kerim' lerdeTezhipli Alanlar? ve ?Zahriye Sayfalarının Özellikleri? dir. Kur' an-ı Kerim'lerde Tezhipli Alanlar başlığında, serlevha, sure başları, duraklar, güller vehatime sayfası tezhipleri ile diğer tezhiplenen alanlar hakkında kısa bilgilerverilmiştir. kinci ana alt başlık olan ?Zahriye Sayfalarının Özellikleri? nde,genel olarak Kur' an' lar ve diğer yazmalarda zahriyelerin yeri, kompozisyonözellikleri ve dönemlerine göre desen özellikleri orjinal zahriye sayfalarındanörneklerle birlikte anlatılmıştır. kinci bölümde, Çalışmamızın konusuna dahilolan 10 adet madalyonlu zahriye sayfasını içeren Kur' an-ı Kerim' ler, envanternumarasına göre sıralanarak bir katalog oluşturulmuştur. Müze envanterdefterinden edinilen bilgiler ile tarafımızca verilen, zahriyelerin desenözelliklerini anlatan açıklamalarla eserler tanıtılmış; zahriye sayfalarının dijitalfotoğraf makinesiyle çekilmiş renkli baskıları verilmiştir. Devamında, incelenenzahriyelerin desen analizleri eserlerin orjinal boyutlarına sadık kalınarak fırçaile eskiz kağıtlarına aşamalar halinde çizilmiştir. Bu zahriyelerin birer kesitleride renklendirilerek gösterilmiştir. Üçüncü bölüm iki adet uygulama çalışmasınıiçermektedir. Bunlardan ilki, 45 envanter numaralı eserin orijinal boyutlarınasadık kalınarak hazırlanan zahriye sayfası reprodüksiyonudur. Diğeri uygulamaçalışması ise; özgün tasarım olarak hazırlanan daire zahriye sayfası tezhibidir2