Türk-Yunan nüfus mübadelesi (1923-1925)

Lozan Barış Konferansı'nın birinci devresinde başta İngiltere, Fransa ve italya gibi günün Avrupalı büyük devletlerinin de dahil olduğu azınlıklar alt komisyon çalışmalarında Türk-Yunan nüfus mübadelesi meselesi sonuca bağlandı. Buna göre söz konusu iki devlet 30 Ocak 1923 tarihinde imza ettikleri Türk-Yunan ahali değişimine dair sözleşme ve ek protokol gereğince eksi tebaaları olan Yunanistan tabiyetindeki Müslümanfar ile Türkiye tabiiyetindeki Ortodoks Rumları karşılıklı olarak zorunlu göçe tabi tutuyorlardı. Söz konusu anlaşma imza edildiği tarih ile her iki taraftan da fiili göç başlamış ve devam etmekteydi. Her iki devlette bu anlaşma ile başlamış olan fiili göç halini 1 Mayıs 1923 itibariyle resmi hale dönüştürmeyi ve en kısa zamanda sonuçlandırmayı kabul ediyorlardı. Ancak işlem çeşitli nedenlerde 1923 yılının Kasım ayının ortalarında başlamış ve ancak 1925'in başlarında sonuçlandırılabilmiştir. Bu uygulama ile Anadolu'dan Yunanistan'a yaklaşık 1.250.000 Rum, Yunanistan'dan Türkiye'ye 500.000, yer değiştirmiştir. Ancak mübadele işlemi ile ilgili olarak ortaya çıkan sorunlar yumağı 1926, 1930, 1933 yıllarında yapılan anlaşmalar ile yaklaşık on yıl içerisinde ancak halledilebitmiştîr. Bu çalışmada 1923-1925 yılları arasında zorunlu göç ile Yunanistan'dan Türkiye'ye gelmek zorunda kalan mübadillerin taşınması, iskan edilmeleri, üretici hale getirilebilmeleri için Türk Devleti tarafından kendilerine yapılan arazi, tohumluk, alet-edevat yardımları, mübadillerin yerleştirildikten sonra yeni topraklarında karşılaştıkları sorunlar, ülkeye siyasi, sosyal, kültürel nüfus, ekonomik katkıları/etkileri tespite çalışılmıştır. Ancak konunun daha iyi anlaşılması için sorunun tarihi temellerine inilmeye çalışılmıştır.173 Bunun için öncelikle "Giriş" bölümünde Türk göç tarihinin önemli dönüm noktası olan 1699'dan başlayarak 1923'e kadar devam eden süreçte çevreden (Balkanlar ve Kafkaslar) merkeze (Anadolu'ya) gerçekleşen göçleri ve göçlerin meydana getirdiği, muhacir, mübadil, mübadele ve benzeri kavramlarla yine göçlerin ortaya çıkardığı göçlerle ilgili kurumsal çalışmalar (Teşkilatları) vermeye çalışılmıştır. Bundan sonra birinci bölümde Türk-Yunan nüfus mübadelesini doğuran tarihi süreç irdelenmeye konulmuştur. Burada karşımıza; 1789 Fransız inkılabı sonucunda ortaya çıkan "Milliyetçilik" fikri ve başta Rusya, İngiltere ve Fransa gibi dönemin büyük devletlerinin Osmanlı İmparatorluğunun tarihi coğrafyası üzerinde giriştikleri ekonomik çıkar kavgalarında küçük Balkan topluluklarını amaçları için kullanmaları ve bu topluluklardan biri olan Yunanistan'ın devlet haline geldikten sonra Türk'e ve Türklüğe karşı giriştiği nüfus ve coğrafya yönünden büyüme siyasetinin Megalo idea (Büyük Ülkü) 'nın arkasında yer aldıkları görülmüştür. Çalışmanın ikinci bölümünde ise, Yunanlıların "Kaybedilmiş Vatan" olarak gördükleri, bugün Türkiye'nin Batı bölgesini oluşturan toprakları işgal hareketlerinin sonuçsuz kalmasından sonra Anadolu'dan Yunanistan'a doğru gerçekleşen Rum göçünün ortaya çıkardığı sorunların Birinci dünya savaşını bitiren ve Yeni Türkiye Cumhuriyetinin Milletlerarası arena'da kuruluşunu tescil eden Lozan Barış Konferansında ela alınmasını ve ortaya çıkan sözleşme metni ile Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Lozan Barış Konferansının kesintiye uğradığı dönemde konu ile ilgili cereyan eden Meclis tartışmaları verilmeye çalışılmıştır. Üçüncü bölümde, Türk Milleti için var olmak ile yok olmak arasında bir noktayı ifade eden Türk İstiklal harbinin kazanılması sonrasında Türkiye Cumhuriyetinin kuruluş senedi olarak kabul ettiğimiz Lozan barış