Türkçe tarih ders kitaplarında nedenselliğin kurgulanması

Tarih metin türü üzerine yapılan çalışmalar, bu alanda neden, zaman ve yorumun temel kavramlar olduğunu göstermektedir. Bu kavramlardan biri olan ve kısaca metnin tümceleri arasındaki neden-sonuç ilişkisi olarak betimlenen nedensellik örüntülerini kavrayabilmek, metnin düzenlenmesi, metin-dışsal ve metin-içsel nedenselliği ifade eden belli bağlaçlar, adlar, eylemler ve örtük nedensellik gibi bir dizi sözlük-dilbilgisel ve mantık-anlambilimsel örüntüleri ve işlevini bilmeyi gerektirir.Tarih metin türüne ilişkin çalışmalar, bu türün anlatı, açıklama ve sav metin tiplerini içerdiği; bu metin tiplerinin, metinde nedenselliğin kurgulanmasında kullanılan sözlük-dilbilgisel ve mantık-anlambilimsel örüntülerin ne yoğunlukta kullanıldığının belirlenmesiyle ortaya konduğunu göstermektedir. Ayrıca, tarih ders kitapları ve öğrenci metinleri üzerine yapılan çalışmalar, sınıf düzeyi ile metin tipi arasında taksonomik bir ilişki olduğunu göstermektedir; alt düzeylerde metinler anlatı metinleri olarak kurgulanırken, sınıf düzeyi yükseldikçe anlatı metinlerinin yerini açıklama ve sav metinleri almaktadır.Bu çalışmada, Türkçe İlköğretim VIII ve Lise III T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük kitaplarından seçilen metinlerde nedenselliğin hangi sözlük-dilbilgisel ve mantık-anlambilimsel örüntülerle, ne amaçla kullanıldığı ve bu örüntülerin kullanım sıklığının sınıf düzeyine göre farklılık gösterip göstermediği araştırılmıştır. Araştırmamızın bulguları, İlköğretim VIII. sınıf tarih ders kitabındaki metinlerde kullanılan sözlük-dilbilgisel ve mantık-anlambilimsel örüntülerle nedenselliğin metin-dışsal olarak, olay zamanı çizgisi takip edilerek ve anlatı metin tipinin tarihsel öyküleme ve tarihsel artzamansal nedenleme alt tiplerinin özelliklerini taşıyacak biçimde kurgulandığı; Lise III. sınıf düzeyinde ise, olay zamanı göz ardı edilip metin içi düzenlemeye önem verilerek olayların kurgulandığı ve metinlerin açıklama ve sav metin tipleri ve alt tiplerinin özelliklerini taşıdığı saptanmıştır. Bu sonuç, metin-tipi ve sınıf düzeyi arasında saptanan taksonomik ilişkinin varlığını destekler niteliktedir.