Türkiye'de hanehalkı tüketiminin mikro verilerle incelenmesi

Tüketim, hanehalkı refahının ve makroekonomik faaliyetin temel bir bileşenidir ve modern yaklaşımlar, hanehalklarının bu kararları yaşam boyu bir perspektifle ele aldığını vurgulamaktadır. Bu çalışmada, Türkiye'de hanehalkı tüketimi mikro veriler kullanılarak kapsamlı bir ekonometrik analize tabi tutulmuştur. Bu amaçla, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından derlenen 2011-2018 yıllarına ait Hanehalkı Bütçe Anketi (HBA) mikro verilerinden oluşan 84,164 gözlemlik tekrarlı yatay kesit veri seti kullanılmıştır. Ampirik model, logaritmik formda tanımlanmış bir tüketim fonksiyonu üzerine kurulmuş ve Havuzlanmış En Küçük Kareler (Pooled OLS) yöntemiyle tahmin edilmiştir. Modelde tüketim davranışlarını açıklamak amacıyla yaş, yaşın karesi gelir, hanehalkı sorumlusunun cinsiyeti, eğitim düzeyi, kuşak farklılıkları, gayrimenkul sahipliği ve hane kompozisyonu gibi sosyo-demografik değişkenler dikkate alınmıştır. Çalışmada, yaşam döngüsünün farklı evrelerine özgü davranışsal farklılıkları ortaya koyabilmek için analizler karşılaştırmalı biçimde tasarlanmış ve üç ayrı düzeyde uygulanmıştır: tüm örneklem, hanehalkı sorumlusunun aktif çalışma çağında olduğu haneler ve hanehalkı sorumlusunun emekli olduğu haneler. Ampirik bulgular, Türkiye'de hanehalkı tüketim davranışlarının gelir, yaş, kuşak ve sosyo-demografik faktörlere göre sistematik biçimde farklılaştığını göstermektedir. Gelir, tüketim üzerinde güçlü ve pozitif bir etkiye sahiptir; ancak bu etkinin büyüklüğü emekli hanelerde daha sınırlıdır. Yaş profili incelendiğinde, tüketim orta yaşlarda en yüksek seviyesine ulaşmakta, ileri yaşlarda ise düşmekte; emeklilik döneminde ise bu düşüş daha yumuşak seyretmektedir. Kuşak farklılıkları, genç nesillerin daha yüksek tüketim eğilimi sergilediğini ortaya koymaktadır. Eğitim düzeyi ve gayrimenkul sahipliği de tüketimi artıran önemli faktörlerdir; özellikle gayrimenkul sahibi haneler emeklilikte dahi daha yüksek tüketim seviyesini sürdürebilmektedir. Sonuç olarak, bulgular Türkiye'de tüketim davranışlarının yalnızca gelir düzeyine bağlı olmadığını; yaşam evresi, kuşak aidiyeti, eğitim, gayrimenkul sahipliği ve demografik yapı gibi çok boyutlu etkenlerle şekillendiğini ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Tüketim harcamaları, hanehalkı bütçe anketi; havuzlanmış en küçük kareler, sosyo-demografik faktörler, emeklilik