XVIII. yüzyılda Trabzon'da ticaret

ÖZET Bu araştırma, genelde Trabzon ve çevresinin Osmanlı ekonomisi içerisindeki yeri ve önemini, özelde ise Trabzon ticaretini ele almaktadır. XVIII. yüzyıl ile sınırlı olan bu araştırma, gümrüğünden tüccarına, ticarî alt yapısından keten bezi üretimine kadar Trabzon ve çevresinin ticarî ve sınaî yapısına ışık tutan birçok faaliyet şubesini ele almaktadır. Araştırmanın giriş kısmında, Trabzon ve çevresinin tarihteki önemi üzerinde durulmuş, Trabzon ve çevresinin ekonomik işlevini ortaya koyan araştırmaların yetersizliği belirtilerek bölgenin ekonomik potansiyelinin araştırılmasının zorunluluğu vurgulanmıştır. Bu araştırmada, Trabzon ve çevresinin ekonomik yapısı ele alınırken ele alınan konuları sadece Trabzon bağlamında değil, aynı zamanda Osmanlı devletinin diğer bölgeleriyle de eşgüdümlü olarak ele alıp Osmanlı ekonomisinin ana hatlarının da vurgulanması amaçlanmıştır. Bu amaçla, Trabzon'daki ekonomik yapıya etkide bulunan iç ve dış etkenler araştırmamızın ilk üç bölümünde ele alınarak incelenmiştir. Birinci bölümde, Trabzon ve çevresinin Osmanlı idaresine girmesiyle birlikte ortaya çıkan siyasî, askerî ve idarî teşkilatlanma ele alındıktan sonra XVIII. yüzyılda Osmanlı devletinin her bir bölgesinde hemen hemen aynı yoğunlukta görülen eşkıyalık hareketlerinin bölgedeki halka, gerek karadan ve gerekse denizden gelip geçen tüccarlara vermiş olduğu zararlar üzerinde durulmuş, eşkıyalık hareketlerinin bölgedeki ekonomik yaşamı olumsuz etkilediği kanaatine varılmıştır. İkinci bölümde Osmanlı devletinin tarım, sanayi ve ticaret gibi ekonomik alanlarda takip ettiği ilkeler üzerinde durulmuş, iç ve dış ticaretin ana hatları vurgulanarak Osmanlı ekonomisi ile bu ekonomi içerisinde Trabzon ve çevresinin bağlantı halinde olduğu Karadeniz ekonomisi hakkında bilgi verilmiştir. Bu bölümde, XVIII. yüzyılda Osmanlı devletinde gerçekleşen ticaret ilişkilerinin gelişen Avrupa kapitalizmi sonucunda daha çok Avrupa limanlarıyla direkt bağlantılı olan Selanik, İzmir ve İskenderiye gibi liman ve liman kentlerinde yoğunlaştığına dikkat çekilmiş, Trabzon ve çevresinin bağlantı halinde olduğu Karadeniz ticaretinin ise, daha çok Osmanlı devletinin iaşe sistemi çerçevesinde dış ticarete kapalı bir ekonomik yapı içerisinde gerçekleştiği vurgulanmıştır. Üçüncü bölümde, Trabzon ve çevresinin XVIII. yüzyıldaki ulaşım şartları ile bu bölgede yer alan liman, yol, bedesten, han ve çarşı-pazarların gerek bölge ve gerekse bölgeler arası ticaretteki rolleri üzerinde durulmuştur. Bu bölümde, gerek461 kara ve gerekse deniz ulaşımında coğrafi şartlar neticesinde bazı olumsuzlukların varlığı görülmüşse de bedesten, han ve çarşı-pazar gibi ticarî mekânların Trabzon ve çevresinin iç ve dış ticaretinde önemli bir boşluğu başarılı bir şekilde doldurdukları görülmüştür. Trabzon tüccarıyla, Trabzon'a Osmanlı devletinin diğer bölgeleri ile Acem'den gelen tüccarların faaliyetleri dördüncü bölümde ele alınmıştır. Bu bölümde, Trabzon girişimcisinin Karadeniz ticaretinde taşımacılıktan daha çok tüccar olarak yer aldığı, Trabzon tüccarının İslimye gibi tarihi panayırlar başta olmak üzere İstanbul, Kırım, Tuna ve Rumeli kıyılarına kadar giderek ticaret yaptıkları belirtilmiştir. Trabzon'a bu yüzyılda uzak mesafelerden gelen tüccarların daha çok kara yoluyla Anadolu yönünden geldikleri ve Trabzon ile çevresinin tekstil ihtiyacı başta olmak üzere her türlü ihtiyaçlarını temin ettikleri görülmüştür. XVIII. yüzyıl Trabzon ticaretinde Trabzon'a gerek kara yoluyla ve gerekse deniz yoluyla ulaşan birçok ticarî malın Trabzon'dan Osmanlı devletinin birçok bölgesine götürülerek yeniden satışa sunulduğu ifade edilmiş, bu haliyle Trabzon'un sadece bir pazar görevi görmekle kalmayıp aynı zamanda birçok malın depolanması ve yeniden dağıtıma girmesinde önemli bir antrepo görevi gördüğü vurgulanmıştır. Trabzon'daki iskele ve gümrükler başta olmak üzere keten bezi ve mum üretimi ile ihtisâb ve dellâliye gibi çarşı-pazarlarla alakalı olan gelir kalemlerinin devlet tarafından bir mukataa halinde örgütlenerek işletilmek üzere özel girişimcilere ihale edilmesi ile ilgili faaliyetler beşinci bölümde ele alınmıştır. Bu bölümde, Trabzon iskelesi gümrük mukataasına bağlı olan ve gerek ticaret ve gerekse üretim ile alakalı olan gelir kalemlerinde, Osmanlı devletinin birçok sektöründe olduğu gibi 1730 ile 1 770/1 780'li yıllar arasında kalan dönemin önemli sayılabilecek bir büyüme hızına sahip olduğu, bu dönem haricinde kalan yıllarda ise ticaret ve üretim ile alakalı olan faaliyet şubelerinde bazen uzun süreli bir duraksama ve hatta bir gerileme hızının ortaya çıktığı görülmüştür. Neticede, gümrüğü ve tüccarı ile sahip olduğu ticarî olanakları ve kadim ticaret kültürü sayesinde Trabzon şehrinin, Acem'den Balkanlara, Kırımdan Bağdat ve Batı Anadolu'ya kadar geniş bir saha içerisinde yer alan ticarî yaşamı kendine çekerek daha önceki dönemlerde olduğu gibi XVIII. yüzyılda da canlı bir ticarî yaşama sahne olduğu anlaşılmıştır.