Yeni bir uluslararası hukuk süjesi olarak çevre

Çevre kavramının, insanlık medeniyetinin gelişmesi ve modern toplumların oluşmasıyla eş zamanlı olarak uluslararası hukukun gündeminde yer bulduğu söylenebilir. Sanayi toplumlarının bireyci yaklaşımı, insanlığı öncelikle bireysel olarak sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama düşüncesine götürmüş; iç hukukta çevre, bir insan hakkı olarak tezahür etmiştir. Sonrasında, devletlerin sınır aşan zararlardan sorumlu olması anlamında, uluslararası bir yükümlülük olarak çevrenin korunması gündeme gelmiştir. Dijitalleşen ve teknolojik gelişmelerin eskisine kıyasla çok daha hızlı yaşandığı bugünün dünyasında da çevre kavramının, bu anlamda dünyanın değişen koşullarından etkilenmesi kaçınılmaz olmuştur. Bugün küresel iklim değişikliği ile mücadele başlığı altında gündemde olan çevrenin, zamanın dairesel döngüsü içerisinde, insanlığın "ilkel" dönemlerindeki bilincine varılarak haklara ehil bir süje şeklinde kabulünün, uluslararası hukuk bakımından da kaçınılmaz olduğu değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, öncelikle hukuki kişilik kavramının ulusal ve uluslararası hukuk bağlamında karşılaştırması ile uluslararası hukukun kişileri incelenmiş ve yapılan tasnifte yeni bir öneri olarak "Aktör-Süje" ayrımı ortaya konulmuştur. İkinci olarak; bir uluslararası hukuk süjesi olarak çevrenin ortaya çıkışında geçirdiği evrim sürecine kısaca değinilmiş ve buna ilişkin hukuk metinleri incelenmiştir. İnsan hakkı olarak kabul edilen çevrenin, doğaya haklar tanıyan dünya örnekleri incelendiğinde, insanlığın "ilkel" dönemlerindeki bilincine varılarak haklara ehil bir süje şeklinde ortaya çıktığı tespit edilmiştir. Son olarak; doğal kaynaklar üzerindeki devlet egemenliğinin, klasik uluslararası hukuk öğretisindeki anlamının zaman içerisinde yaşadığı değişim, ulusal yargı sınırlarının ötesine ve diğer devletlerin çevrelerine zarar vermeme yükümlülüğü, paylaşılan doğal kaynaklar, ortak mülkiyet, küresel ortak alanlar ve insanlığın ortak mirası kavramları irdelenmiştir. Sonuç olarak çevrenin uluslararası hukukun süjesi olarak kabul edilmesi gerektiği tespit edilmiştir.