Informal economy

Using ordinary least squares to measure the impact of the factors affecting underground economy: a comparison between Bangladesh, India, Pakistan and Turkey

Shadow economy is a source of concern since it distorts policy framework of a country and weakens the government. Previous studies have mainly focused on shadow economies of developed countries and have measured its size. This study sheds light on developing countries which are in dire need of policies that tackle this issue and identifies the reasons as to why these countries have large shadow economies in the first place. Using secondary data from 2000-2013 and applying Ordinary Least Squares (OLS) regression model, this study tests the impact of tax revenue, unemployment rate, Index of Economic Freedom, population and GDP growth rates, inflation and internet users on the shadow economies of Bangladesh, India, Pakistan and Turkey in absolute and comparative dimensions. In the first part of the study, the concept and significance of underground economy along with the objectives of this study are discussed, the second part of the study comprises literature review. The third, fourth and fifth parts of the study use OLS to estimate the impact of aforementioned variables on the size of shadow economy. It has been found that Index of Economic Freedom has the most significant impact on all the countries. Wider tax base and a simple tax system will facilitate Bangladesh, India and Pakistan while greater transparency in the usage of ICT will enable Bangladesh, Pakistan and Turkey to reduce the size of their shadow economies.

Türkiye'de vergi aflarının kayıtdışı ekonomiye etkisi

Sınırsız ihtiyaçların kıt kaynaklarla en yüksek fayda tatmin düzeyinde giderilmesini konu edinen ekonominin, egemen olan devletin yasalarına uygun biçimde gerçekleşecek ekonomik faaliyetlerden oluşması gerekir. Ekonomiyi düzenleyen yasalara ve yönetmeliklere aykırı olarak gerçekleştirilen, belgeye bağlanmamış, kanuni defterlere işlenmemiş ekonomik işlemlere kayıtdışı ekonomi denir. Kayıtdışı ekonomi içeriği ve yapısı gereği ölçülmesi zor bir ekonomik değişkendir. Ancak ekonomi politikalarına yön verecek etkiye sahip olduğundan kayıtdışı ekonominin büyüklüğünün ölçülebilmesi için çeşitli yöntemler geliştirilmiştir. Bunlar arasında genel-geçer kabul görmüş ve çok sayıda ülke için kullanılan yöntem çoklu-gösterge-çoklu-neden(MIMIC) yöntemidir. Bu yöntem ile elde edilen sonuçlara bakıldığında Türkiye'de kayıtdışı ekonominin oranı 1980 de % 41.99 iken 1990 da % 37.77, 2000 yılında %31.96, 2015 yılında ise % 28.72'ye ulaşmıştır. Görüldüğü gibi ülkemizde kayıtdışı ekonomi oranı yıllar itibari ile düşüş göstermektedir fakat OECD'nin 34 ülkesi arasında en yüksek kayıtdışı ekonomi oranlarına sahiptir. Bu durum kayıtdışı ekonominin ülkemizde gerçek bir sorun olduğunu apaçık göstermektedir. Ülkemizin diğer sorunu olarak görebileceğimiz ,1921-2017 yılları aralığında 32 kez uygulama alanı bulan vergi afları, uygulamadaki sıklığından dolayı bilim insanları tarafından eleştiri almakta, vergi ahlakı ve vergi bilincini olumsuz etkilediği iddia edilmektedir. Çalışmada ülkemizde çıkarılan vergi aflarının kayıtdışı ekonomiye etkisi araştırılmaktadır. Araştırma neticesinde ulaşılan sonuç; kayıtdışı ekonominin vergi affının uygulanmadığı yıllarda 0.34 oranında, vergi affının seyrek uygulandığı yıllarda 0,40 oranında, vergi aflarının sık uygulandığı yıllarda ise 0.59 oranında azaldığı şeklindedir. Bir diğer sonuç ise kişi başına düşen GSYH aynı dönemde 1000 birim artarsa kayıtdışının 1 puan azaldığıdır.

Muhasebe meslek mensuplarının kayıt dışı ekonomiyi önlemedeki tutum ve sorumluluğu: Kütahya ili örneği

Kayıt dışı ekonomi, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin geçmişten günümüze uluslararası sorunu haline gelmiştir. Kayıt dışı ekonomi, resmî kayıtlara girmeyen, devletin dışında gerçekleşen kanunî veya kanun dışı ekonomik faaliyetleri içermektedir. Devletin en önemli gelir kaynağı ve gücü olan vergilerin, kayıt dışı ekonomi sebebiyle göz ardı edilemeyecek boyutlarda kaybına sebep olmakta; ayrıca vergisini ödeyen, ödemeye çalışan mükelleflerin cezalandırılmasına, ahlakî değerlerinin etkilenmesine sebep olmaktadır. Bu sebepten kayıt dışı ekonominin nedenleri ortaya konularak, kayıt dışı ekonomiyle mücadele yöntemleri belirlenmelidir. Kayıt dışı ekonomiyle mücadelede başarılı olabilmek için de ilgili tüm kurum ve kuruluşların desteğine ihtiyaç duyulmaktadır. En önemli desteği de şüphesiz devletle mükellefler arasında bir köprü görevi gören muhasebe meslek mensupları olacaktır. Muhasebe meslek mensuplarının kayıt dışı ekonomiyi önlemede evrensel ve kritik bir konuma sahip olması sebebiyle kayıt dışı ekonomiyi önlemede üzerine düşen görevler üzerinde durulmuştur. Bu çalışmada Serbest Muhasebeci, Serbest Muhasebeci Mali Müşavir ve Yeminli Mali Müşavirlerin kayıt dışı ekonomiyi önlemedeki katkılarını ortaya koymak ve kayıt dışı ekonomiyi önlemede katkılarını muhasebe meslek mensuplarının cinsiyet durumuna, yaşına, eğitim durumuna, meslekî unvanına ve meslekî kıdemine göre farklılık gösterip göstermediğini araştırmak, çözüm önerilerini, fikir ve düşüncelerini araştırmak amacıyla literatürde yapılmış çalışmalardan yararlanarak Kütahya Merkez'de bağımsız çalışan muhasebe meslek mensuplarına anket çalışması yapılmıştır. Anket çalışmasını analiz yapmak için "t testi" ve "tek yönlü Anova analizi" uygulanmıştır. Analiz sonucunda; muhasebe meslek mensuplarının cinsiyet durumuna, yaş değişkenine, eğitim durumuna, meslekî unvanına, meslekî kıdemine göre kayıt dışı ekonomiyi önlemede katkılarının bu değişkenlere bağlı olarak belirli farklılıklarının olmadığı bulguları elde edilmiştir. Anahtar kelimeler: Kayıt Dışı Ekonomi, Kütahya, Muhasebe Meslek Mensupları

Türkiye'de kayıt dışı ekonominin iktisat sosyolojisi açısından analizi: Yaş sebze ve meyve toptancı hal uygulamaları

Kayıt dışı ekonomi, özellikle gelişmekte veya az gelişmiş ülkelerin en önemli problemlerinden biridir. Kayıt dışı ekonominin düzeyi, ülkelerin ekonomik olarak kalkınmışlık seviyelerine göre farklılıklar arz etmektedir. Kayıt dışı faaliyette bulunan kişiler devlete ve yasalara olan yükümlülüklerinden kaçınarak vergi sistemine dâhil olmadan kayıt dışı ekonominin artarak devam etmesini sağlamaktadırlar. Kayıt dışı ekonominin var oluşu sosyolojik olarak toplumsal adalet ve gelir dağılımda eşitsizlik tartışmalarını da beraberinden getirmektedir. Bir taraftan iktisadi faaliyetlerini yasalar çerçevesinden gerçekleştiren, devlete olan vergi yükümlülüklerini yerine getiren, diğer yandan ise iktisadi faaliyetlerini yasal çerçevede gerçekleştirmeyen bireyler düşünüldüğü zaman hem devlet iktisadi anlamda zarar görmekte hem de haksız kazanç meşru hâle gelmektedir. Ayrıca devletin bireylere sağladığı kamu hizmetleri, vergilerin alınamaması veya denetimin sağlanamamış olması durumunda aksamaktadır. Bunun nihai olarak olumsuz sonuçları da topluma ve bireylere yansımaktadır. Ayrıca, iktisat sosyoloji bağlamında toplumsal adalet ve eşitlik, kayıt dışı iktisadi faaliyetlerle zarar görmektedir. Ülkemiz topraklarında yetişen ürünlerin %30'u ancak hâllerde işlem görmekte, %70'e yakını ise kayıt dışı yollarla pazarlanmaktadır. Aynı zamanda Hâl Bildirim Sistemine dâhil olmadan piyasalara gayri resmi yollardan ulaşan ürünler hem gıda sağlığı ve hijyen açısından denetlenememekte hem de piyasalarda fiyat dalgalanmalarına sebep olarak üreticinin ve tüketicinin zarar görmesine sebep olmaktadır. Ülke ekonomisi açısından ise tarımsal pazarlama alanında kayıt dışı satışlar gün geçtikçe artarak devam etmektedir. Bu çalışmada toptancı hâllerindeki uygulamalardan, denetim eksikliklerinden ve gerekse pazarlama sisteminden kaynaklanan sorunlar, kayıt dışı ekonomi bağlamında ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: İktisat Sosyolojisi, Kayıt Dışı Ekonomi, Toptancı Halleri, SosyalAdalet, Eşitsizlik.

Vergi ahlakını belirleyen faktörlerin analizine yönelik bir uygulama

Vergi, cebri ve karşılıksız bir yükümlülük olduğu için çoğunlukla mükellefler tarafından hoş karşılanmamakta ve vergi kaçakçılığı gibi yasadışı davranışlar ortaya çıkmaktadır. İnsanlara iyiliği ve yardımseverliği öğütleyen toplumsal kurallar bütünü olan ahlakın yüksek olduğu toplumlarda bu yasadışı davranışlar düşük düzeyde olmaktadır. Ahlakı geriden takip eden ve mükelleflerin vergiye karşı tutum ve davranışlarının belirlenmesinde önemli bir rolü olan vergi ahlakı, vergi ödeme konusundaki içsel bir motivasyon olarak tanımlanmaktadır. Mükelleflerin vergilemeye bakışlarında önemli bir etkiye sahip olan vergi ahlakı birçok faktör tarafından etkilenmektedir. Çalışmamızda vergi ahlakı ve vergi ahlakıyla bağlantılı diğer kavramları tanımladıktan sonra vergi ahlakını belirleyen faktörler anket çalışması yoluyla tespit edilmiştir. Anket çalışması Dumlupınar Üniversitesi bünyesinde 3 fakülte ve 2 yüksekokuldan kolayda örnekleme yoluyla seçilen 1108 öğrenciye uygulanmış ve veriler SPSS 18 programı kullanılarak analiz edilmiştir. Çalışmada vergi ahlakını belirleyen faktörler 4 başlık altında analiz edilmiştir: Ekonomik, sosyokültürel, siyasi ve ahlaki-psikolojik. Çalışmanın sonucuna göre, vergi ahlakı üzerinde en fazla ahlaki ve psikolojik faktörler etkilidir. Vergi ahlakı en yüksek fakülte ilahiyat fakültesi iken, vergi ahlakı en yüksek cinsiyet de kadın olarak tespit edilmiştir. Ayrıca çalışmada gelir düzeyi, sınıf ve yaş ile vergi ahlakı düzeyi arasında ters bir ilişki olduğu tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Vergi, Vergi Ahlakı, Kayıt Dışı Ekonomi, Anket.

Rusya Federasyonu'nda kayıt dışı ekonomi

Kayıt dışı ekonomi olgusu tüm dönemlerde sözü edilen bir konu olmasına rağmen 1970'li yıllarda sosyal refah devleti anlayışının sorgulanması ile beraber daha sık tartışılmaya başlandı. Sosyal refah devleti anlayışının gerektirdiği politikaların finanse edilmesi için artan vergiler ve vergi benzeri kesintiler iktisadi bireyleri gelirlerini saklamaya ve ya az göstermeye sevk etmekteydi. Tüm dünyada bu eğilimler sürerken 1990'lı yılların başında Sovyetler Birliğinin çözülmesi ile beraber eskiden planlı ekonomiye sahip olan bir çok ülke, bu bağlamda Rusya piyasa ekonomisine doğru yol aldı. Geçiş döneminin ilk yıllarında Rusya Federasyonu'nda kamu işletmelerinin büyük bir bölümü özelleştirme politikaları sonucunda özel sektöre devredilmişti. Fakat özel sektörün faaliyetlerini koordine edecek ekonomik ve yasal düzenlemelerin, kurumsal yapıların hazır olmayışı, bir çok iktisadi faaliyetin denetimden uzak kalmasına ve kayıt dışı olarak gerçekleşmesine zemin hazırlamaktaydı. Özelleştirme sürecinde optimal olmayan politikaların seçilmesi sonucunda kamu mülkiyetinin baskı gruplarının eline geçmesi ülkenin ekonomik yapısını tahrip eden ve piyasa ekonomisinin gelişimini engelleyen örgütsel suç gruplarını meydana gelmesine ortam yaratmaktaydı. Eski devlet işletmelerinin kapatılması veya kısa sayılabilecek bir dönemde özel sektöre devredilmesi milyonlarca insanın işini kaybetmesine neden olmuştu ve bireyleri formel olmayan ilişkiler sisteminde iş aramaya mecbur kılmaktaydı Bu çalışmada yukarıda sözünü ettiğimiz unsurlar çerçevesinde Rusya Federasyonu'nda 1990-2000'li yıllar boyunca kayıt dışı ekonomi olgusu incelenmiştir. Kayıt dışı ekonominin diğer ülkelerden farklı olan, Rusya'ya özgü ortaya çıkış biçimleri açıklanmaya çalışılmış, geçiş döneminde yaşanan bir takım ekonomik ve toplumsal değişmelerin kayıt dışı ekonominin yükselmesine olan etkileri araştırılmıştır. Yaptığımız analiz sonucunda, Rusya Federasyonu'nda kayıt dışı ekonominin hızlı yükselişinin geçiş döneminde meydana gelen bir şok olduğu gösterilmeye çalışılmıştır. Bununla beraber 1998 yılı sonrası ekonomide meydana gelen genel iyileşme eğilimine bağlı olarak kayıt dışı ekonominin de azalmaya, diğer bir deyişle 'normal' oranlara doğru gerilemeye başladığı sonucuna varılmıştır. vıı

Türkiye'de kayıtdışı ekonomi ve eğitim düzeyi ilişkisi

Kayıtdışı ekonomi, oldukça geniş bir faaliyet alanını kapsamakta ve çeşitli şekillerde adlandırılmaktadır. Kayıtdışı ekonominin ölçülmesi de oldukça zordur. Ancak Türkiye'de boyutlarının yüksek olduğu bilinmektedir. Nedenleri açısından ekonomik, mali, siyasi ve idari, ahlaki ve psikolojik olmak üzere dört grupta toplanabilir. Söz konusu nedenler ve bu nedenlerin etkisi ülkeden ülkeye farklılaşmaktadır. Türkiye açısından da nedenlerin ağırlıklarının farklılaştığı görülür. Etkileri konusunda olumlu ve olumsuz görüşler ileri sürülmüştür. Ancak olumsuz etkileri daha fazla ve akla yatkındır. Kayıtdışı ekonominin sayılan nedenlerden arındırılabilmesi için önerilebilecek bir faktör ise eğitimdir.Türkiye'de temel eğitim göstergeleri özellikle son dönemde olumlu bir görüntü sergilemektedir. Eğitim yatırımları, okullaşma oranları, okuryazar oranı, öğretmen ve mezun sayısındaki artışla birlikte eğitimde kalitenin de arttığı görülmektedir. Bu durum genç nüfusa sahip olan ülkemiz adına umut vericidir. Çünkü eğitim hem kişisel hem de toplumsal faydalara sahiptir. Faydaları açısından eğitim, gelir dağılımındaki adaletsizliği, doğurganlığı, suç oranlarını ve işsizliği düşürür; aynı zamanda ekonomik büyümeyi sağlar. Sayılan bu faydalar, kayıtdışı ekonominin birçok nedeni ile ilişki içindedir. Diğer yandan eğitim düzeyindeki artış ile birlikte hem kayıtdışı istihdam hem de yeraltı ekonomisinde faaliyet gösteren kişi sayısı düşmektedir.Sonuç olarak, eğitim yatırımlarında ve kalitesinde oluşturulabilecek bir artış, kayıtdışı ekonominin boyutlarını azaltacak, işgücünün daha verimli alanlarda çalışmasına ve daha iyi bir hayat standardına sahip olmasına yol açabilecektir.

Kayıt dışı ekonomi ve Türkiye örneği

Kayıt dışı ekonomi; ekonomik birimlerin sosyal, ekonomik, ahlaki ve hukuksal sorumluluklarını yerine getirmeyerek gerçekleştirdikleri ekonomik faaliyetlerini kamusal denetimden kaçırmak suretiyle, devleti ve toplumu zarara uğratıp ekonomik gelir elde etmesidir. Kayıt dışı ekonomi sorunu 1960'lı yılarda fark edilmeye başlamakla birlikte 1970'li yıllarda araştırmacıların ilgisini çekmiş ve literatürde yerini almıştır. 1990'lı yıllardan itibaren ülkemizin ekonomi gündemine oturarak çok sayıda farklı araştırmalara konu olmuştur. Günümüzde ise kayıt dışı ekonomi sorunu, küresel bir boyut kazanmış, dünyada tüm ekonomilerin karşılaştığı, ilgilendiği ve çözüm üretmeye çalıştıkları bir sorun haline gelmiştir. Bu bağlamda kayıt dışı ekonomi sadece az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelere ait bir sorun olmakla kalmamış gelişmiş ülkelerde de farklı boyutlarda ortaya çıkan bir sorun haline gelmiştir. Kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin ekonomi üzerinde yarattığı etkileri gözlemlemek ve kayıt dışı ekonominin boyutlarını tahmin etmek için bir takım yöntemler geliştirilmiştir ve bu yöntemler, doğrudan tahmin yöntemleri ve dolaylı tahmin yöntemleri olmak üzere iki başlık altında toplanmıştır. Bu yöntemlerin etkin kullanılması ve sonuçların doğru bir şekilde tahmin edilebilmesi için, kayıt dışı ekonomiye yol açan nedenlerin iyi bir şekilde tespit edilmesi gerekmektedir. Bundan dolayı sosyal, hukuki, siyasal ve ekonomik nedenlerin iyi bir şekilde analiz edilmesi ile birlikte verilerin düzenli ve doğru olması da hayati bir önem taşır. Bu çalışmada, Türkiye ekonomisinde kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin boyutlarını tahmin etmek amacıyla dolaylı yöntemlerden; istihdam yöntemi, fiziksel girdi yöntemi, sabit oran yöntemi ve işlem hacmi yöntemleri kullanılmıştır. Tahmin sonuçlarına göre Türkiye ekonomisinde kayıt dışı ekonomi büyüklüğü; istihdam yaklaşımıyla yapılan tahmin sonuçlarına göre ortalama yüzde 4,9, fiziksel girdi yaklaşımına göre ortalama yüzde 1,8, sabit oran yaklaşımına göre yüzde 26,8 ve işlem hacmi yaklaşımına göre 26,8 olarak tahmin edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Kayıt Dışı Ekonomi, İstihdam Yöntemi, Fiziksel Girdi Yöntemi, Sabit Oran Yöntemi, İşlem Hacmi Yöntemi.

Kayıt dışı istihdamla mücadelede sosyal güvenlik prim teşviklerinin etkisi

Kayıt dışı ekonominin işgücü piyasasındaki bir görünümü olan kayıt dışı istihdamın ekonomik, sosyal, mali ve idari birçok nedeni bulunmaktadır. Kayıt dışı istihdam, çalışanların hiç bildirilmemesi, gün sayılarının eksik bildirilmesi ve prime esas kazançlarının eksik bildirilmesi olarak üç şekilde karşımıza çıkmaktadır. Ülkemizde son yıllarda sosyal güvenlik sistemimizde yapılan reformlarla kayıt dışı istihdamla mücadeleye verilen önem artmıştır. Kayıt dışı istihdamın en önemli nedenlerinden biri olan ekonomik nedenlerin etkisini azaltmak için sosyal güvenlik prim teşvikleri devreye konulmuştur. Kayıt dışı istihdamla mücadelede sosyal güvenlik prim teşviklerinin etkisi İstanbul Gaziosmanpaşa'da yapılan anket çalışmasında elde edilen veriler ışığında analiz edilmiştir. Analiz sonucunda; sosyal güvenlik prim teşvikleri hakkında bilgi sahibi olan işverenlerin bilgi sahibi olmayan işverenlere göre, sosyal güvenlik prim teşviklerinden faydalanan işverenlerin ise faydalanmayan işverenlere göre daha az kayıt dışı istihdama yöneldikleri tespit edilmiştir.

Kayıtdışı ekonomi ile ekonomik büyüme arasındaki ilişki: Türkiye örneği (1990-2018)

Kayıtdışı Ekonomi İle Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişki 1990'dan Günümüze Türkiye Örneği Geçmişten günümüze devam etmekte olan kayıt dışı ekonomi, toplumun tüm kesimlerini ilgilendiren önemli bir olgudur. Bu olgu üzerine son yıllarda artan çalışmalar olduğu bilinmekle birlikte, devletlerin gelirleriyle ilişkili olması konunun önemini bir kat daha arttırmaktadır. Bu çalışmanın ilk bölümünde kayıt dışı ekonomi kavramının tanımını, özellikleri ve sınıflandırmasının ele alınıp, insanların neden kayıt dışı ekonomiye yöneldikleri ayrıntılı olarak incelemesi yapılacaktır. Çalışmamızın ikinci bölümünde kayıt dışı ekonomi kavramının etki ettiği alanlarda olumlu, olumsuz etkileri araştırılacak ve kayıt dışı ekonomiyi ölçmeye yönelik çalışmalar üzerinde durulacaktır. Çalışmamızın üçüncü ve son bölümünde ise basit parasal oran yöntemi ile elde edilecek olan kayıt dışı ekonominin, ekonomik büyümeyi etkileyip etkilemediği belirtilen yıllar içerisinde ekonometrik olarak araştırılıp sonuç bölümünde yorumlanmıştır.

Türkiye'de kayıt dışı ekonominin işçi perspektifinde nedenleri, boyutları ve sonuçları üzerine bir inceleme

Kayıt dışı ekonomi, en basit ifadesiyle gelir yaratan ve kamu otoritesinden gizlenen faaliyetler bütünü olarak tanımlanmakta olup, bir ülkede ekonomik göstergelerin gerçekleri doğru yansıtmamasına ve dolayısıyla hatalı ekonomik politikaların uygulanmasına neden olan faktörlerin başında gelmektedir. Kayıt dışı ekonomi, günümüzde sadece gelişmekte olan ülkeler açısından değil aynı zamanda gelişmiş ülkeler açısından da karşı karşıya kalınan en önemli sorunlardan birisidir. Nitekim Türkiye'de ekonomik faaliyetlerin önemli bir kısmının kayıt dışı olarak gerçekleştirildiği genel olarak kabul edilmektedir. Ülke ekonomileri açısından yarattığı olumsuz etki, kayıt dışı ekonomi olgusu ile mücadeleyi ve tedbirler alınmasını zorunlu hale getirmiştir. Bu çalışmada, Türkiye'de Kayıt dışı Ekonominin İşçi Perspektifinde Nedenleri, Boyutları ve Sonuçları ile ilgili bilgilere yer verilerek Türkiye'de kayıt dışı ekonomiyi azaltmaya yönelik çözüm önerileri üzerinde durulmuştur. Kayıt dışı ekonomi, ekonomik canlılığı beraberinde getirmektedir. Kayıt dışılığın ekonomi ve toplum üzerinde olumlu ve olumsuz olmak üzere birçok etkisi bulunmaktadır. İşsizlik, istihdam, kayıt dışı ekonomiyi kayıt altına almada en önemli araçlar arasında vergi politikaları ilk sıralarda yer almaktadır.Uygulamada kullanılan on sorudan oluşan görüşme formu oluşturularak Türkiye'de kayıt dışı ekonominin olumlu ve olumsuz etkileri incelenmeye çalışılmıştır. Anahtar Sözcükler: Kayıt dışı ekonomi, nedenleri, boyutları ve sonuçları.

Geçiş ekonomilerinde kayıtdışı ekonomi ve yolsuzluk

ⅩⅩ yüzyılın sonlarına doğru Sovyetler Birliğinde meydana gelen durgunluk sonucunda, Sovyetlerin uydu devletleri diye tanımlanan Orta ve Doğu Avrupa'daki komünist rejimlerin iç işlerine karışmaktan uzak durduğu ve kendi iç sorunlarına odaklandığı yıllar olmuştur. İkinci Dünya Savaşının sonunda Sovyetlerin işgaline uğramış ve sonrasında Sovyetlerin askeri desteğiyle ayakta duran bu rejimler yüzyılın sonunda 1880'li yılların sonunda teker teker yıkılmışlardır. 1991 yılının Aralık ayında ise Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği resmen dağılmıştır. Tüm bunların sonucunda merkezi planlamadan piyasa ekonomisine geçiş süreci oldukça zor olmuştur. Geçiş Ekonomilerini performansı birkaç nedenden ötürü beklentilerin gerisinde kalmıştır. Bu ülkelerin ekonomik performansları kısa sürede gelişmiş batı ülkeler seviyesini yakalayacağı zannedilmişti, geçişle ilgili ekonomik sorunlar büyük ölçüde hafife alınmıştı, ülke politikacıları birkaç şüpheli seçim yaptılar. Bu çalışmada geçiş ekonomilerinin ilk onlu yıllardaki stratejileri ve sonuçlarının değerlendirilmesi ve bu ekonomilerin karşılaştığı başlıca zorlukların ana hatları sunulmuştur. Bu ekonomilerin geçiş sürecine, kayıt dışı ekonomi, yolsuzluk, şeffaflık ve kurumsal yönetişim verileri üzerinden değerlendirme yapılmıştır.

Türkiye'de vergi denetiminin kurumsal gelişimi: Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı

Vergi matrahlarının tespit edilmesi sürecinde olağan (beyan usulü) ve olağanüstü (ikmalen, re'sen ve idarece tarhiyat usulü) şeklinde iki usul yer almaktadır. Türk vergi sisteminin temeli de modern vergi sistemlerindeki gibi beyan esasına dayanmaktadır. Beyan esası sistemine dayalı vergi sistemlerinde vergi denetimi modern vergi düzeninin sağlanabilmesi bakımından oldukça önem arz etmektedir. Bu doğrultuda vergi mükellefleri vergi idaresine beyan etmiş olduğu matrah esas alınarak vergilendirmeye tabi tutulur. Vergi idaresi mükellefin beyan etmiş olduğu matrah üzerinden öncelikle vergiyi tarh eder ve nihai olarak tahsil eder. Kişiler pek çok sebep dolayısıyla vergiye tabi matrahlarını en aza indirme gayreti göstererek kanunen kabul edilen sınırların dışına çıkabilmektedirler. Vergi mükelleflerin kanun dışı yollara başvurması, vergi kayıp ve kaçaklarının miktarının artmasına neden olarak devletin tahsil etmesi gereken kamu gelirlerinin azalmasına neden olmaktadır. Vergi denetim araçları olan yoklama, vergi incelemesi, arama ve bilgi toplama gibi yollar ile devlet söz konusu kanunların çizdiği çerçevenin dışına çıkmış olan mükellef davranışlarını tespit ederek gerekli cezai yaptırımlar uygulanması sağlanır. Bu çalışmada, denetim, vergi denetimi, vergi idaresinin mükellefi denetleme yolları, vergi denetiminin amacı ve tarihçesi ve son olarak 10.07.2011 tarihinde 646 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile hayata geçirilerek vergi denetim kurumlarını tek çatı altında toplamış olan Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı incelenmiştir. Gerçekleştirilen araştırmalar neticesinde Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı'nın karşılaştığı sorunlar tespit edilerek yetersiz kaldığı noktalara çözüm önerileri getirilmeye çalışılmıştır.

Kayıt dışı ekonominin Türkiye üzerindeki etkileri

Türkiye'de 2001 sonrası dönemde uygulanan para politikası üzerindeki, maliye politikasının risk etkisi

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, enflasyon ve finansal istikrar raporları ile sunumlarında, temel olarak enflasyonist baskıların küresel gelişmelerden kaynaklandığını, kamu maliyesine ilişkin gelişmelerin para politikası uygulamaları üzerinde önemli bir risk teşkil etmediğine yönelik vurgu yapmaktadır. Bu makalenin yazılış amacı bu vurguyu mercek altına alarak, para politikasıyla uyumlu ve onu destekleyici daha etkin bir maliye politikası uygulanması gereğine yönelik ciddi gelişmelerin varlığına dikkat çekmektir. Bu tartışmalar aynı zamanda TCMB?nin politik bağımsızlığının da sorgulanması potansiyeli taşımaktadır. Anahtar Kelimeler: 1. Fiyat İstikrarı 2. Finansal İstikrar 3. Mali Disiplin 4. Mali Baskınlık 5. Cari Açık 6. Kayıt Dışı Ekonomi

Türkiye'de 2001'den günümüze kayıt dışı ekonominin Sosyal Güvenlik Kurumu açıkları üzerindeki etkilerinin incelenmesi ve değerlendirilmesi

Bu tez çalışmasının amacı kayıt dışı istihdamın sosyal güvenlik açıkları üzerindeki etkisini ortaya koymaktır.Tez çalışmasının birinci bölümünde kayıt dışı ekonomi kavramı, kayıt dışı ekonominin tanımı, nedenleri, etkileri ve boyutları incelenmiştir.İkinci bölümde sosyal güvenlik kavramı, sosyal güvenliğin tanımı, amacı, yapısı ve finansmanı ile sosyal güvenlik açıkları ve bu açıkların nedenleri tüm boyutları ile incelenmiştir.Çalışmamızın üçüncü bölümünde ise, kayıt dışı istihdamın sosyal güvenlik ile ilişkisi dikkate alınarak, SGK' nın 2001 ile 2010 yılları arasında gelir gider dengesi açıkları incelendikten sonra bahsedilen yıllarda kayıt dışı istihdamın sosyal güvenlik açıkları üzerindeki etkileri incelenmiştir. TÜİK' in verilerine göre 2001 yılından 2010 yılına kadar kayıt dışı istihdam rakamları incelenmiş ve bu rakamlar üzerinden kişiler asgari ücret düzeyinden sosyal sigortaya dahil edilerek sosyal güvenlik kurumunun açıkları tekrar değerlendirilmiştir. Son olarak kayıt dışı istihdam ile mücadelede alınması gereken önlemler ifade edilmiştir.

Kayıt dışı istihdamla mücadele kamu politika ve stratejileri

?Kayıt Dışı İstihdamla Mücadelede Kamu Politika ve Stratejileri? adlı çalışmanın konusunu kayıt dışı ekonominin çalışma hayatına yansıyan yüzü olan kayıt dışı istihdam ve kayıt dışı istihdamla mücadelede izlenmesi önerilen kamu politika ve stratejileri oluşturmaktadır.İşleyişi, nedenleri ve sonuçları bakımından son derece kapsamlı ve karmaşık bir olgu olması nedeniyle bütün unsurlarını kavrayan genel kabul görmüş bir tanımı bulunmayan kayıt dışı ekonomiyi özetle, bilinen istatistiksel yöntemlerle saptanamayan ve GSMH hesaplarına geçmeyen, yasalar çerçevesinde ya da yasalara aykırı olarak yapılan ve ilgili kamu kuruluşlarının tamamen veya kısmen bilgisi dışında bırakılan gelir getirici ekonomik faaliyetlerin tümü olarak tanımlamak mümkündür. Kayıt dışı ekonomi nedeniyle; GSMH, istihdam, fiyatlar genel seviyesi, bütçe rakamlarının doğru olarak belirlenememesi; etkin ve doğru politikalar ile gerekli önlemlerin alınıp uygulanamamasına, uygulamaların başarısızlığına, kaynakların yanlış yönlendirilmesine neden olmaktadır. Diğer yandan, devlet büyük miktarlarda mali kayba uğramakta; haksız rekabet avantajı sağlamakta ve kayıt altında faaliyette bulunanlar, yaygın kayıt dışılığı gördükçe devlet otoritesine olan güvenlerini kaybetmekte; ayrıca, kayıt dışı ekonomi büyüdükçe kayıtlı ekonomi küçülmekte ve devletin gelirleri azalmaktadır.Kayıt dışı istihdam ise; çalışanların ilgili kamu otoritelerine hiç bildirilmemesi veya eksik bildirilmesi nedeniyle vergi ve sosyal güvenlik primleri vb. gibi yasal yükümlülüklerden kaçınılması ve herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşuna bağlı olmadan çalışılması veya çalıştırılması şeklinde genel bir tanıma sahiptir.Kayıt dışı istihdam yalnızca gelişmekte olan ülkelerin değil gelişmiş ülkelerin de sorunudur. AB Ülkeleri'nde kayıt dışı çalışma oranı % 11'i bulmaktadır.Gelişmekte olan diğer ülkelerde olduğu gibi Türkiye'de de kayıt dışı ekonomi ve kayıt dışı istihdam önemli bir ekonomik gerçekliktir. Türkiye'de kayıt dışı istihdamın büyüklüğü, işgücü piyasasını etkileyen temel faktörlerden bir tanesidir. Türkiye'de Ocak 2011 verilerine göre toplam istihdam edilenlerin % 40,9'u herhangi bir sosyal güvenlik kurumuna kayıtlı değildir.Kayıt dışı istihdam hem çalışanlar, hem devlet hem de işverenler açısından olumsuz sonuçlar doğurmaktadır. Bir takım işverenlerin istihdam ettikleri kişileri kayıt dışı çalıştırmak suretiyle, kanunların kendilerine yüklemiş olduğu sorumluluktan kaçarken, diğer işverenlerde bu haksız rekabet koşulları nedeniyle, ekonomik açıdan olumsuz etkilenmektedir. Devlet açısından olaya bakıldığında da devletin kayıt dışı çalışma nedeniyle ciddi şekilde vergi ve sigorta primi kaybına uğradığı, kayıt dışı çalışanlara sosyal yardımlar yapmak durumunda kaldığı görülmektedir. Kayıt dışı çalışanlar açısından ise en önemli sonucu, insanlar için çok önemli olan sosyal güvenlik güvencesinden yoksun olarak hayatlarını sürdürmeleridir. Özellikle, yabancı kaçak işçiler ve çocuk işçiler açısından kayıt dışı sektörde sağlıksız ve kötü işyeri koşulları hakimdir.Kayıt dışı istihdamla mücadele edilmesi ve kayda alınması ile; sosyal güvenlik kuruluşlarının prim gelirleri artacak ve prim gelirlerinin artışıyla birlikte emekli aylıklarında göreceli reel artışlar sağlanabilecek, sosyal güvenlik kuruluşlarınca sağlanan sağlık ve sair sosyal sigorta hizmetlerinde kalite yükselebilecek, kayıtlı işletmeler üzerinde ağırlaşmış bulunan mali yükler azalabilecek, işçilerin ve işletmelerin ödedikleri sosyal güvenlik prim oranları giderek düşecek, kayıt dışı işletmelerin lehine işleyen rekabet koşulları yasal yükümlülüklerini yerine getiren, vergisini ödeyen kayıtlı işletmelerin lehine dönüşmeye başlayacak, çocuk işçilerin sayısı azalacak, kadınların, engellilerin ve diğer istismara açık grupların istihdam koşulları giderek düzelecek ve ekonomik planlanmalar daha gerçekçi verilere dayanılarak yapılabilecektir.Bu çalışma kapsamında yöntem olarak sistem yaklaşımına uygun bir yol izlenmiştir. Kayıt dışı istihdam bir sistem olarak ele alınmış ve gelir dağılımındaki adaletsizlik, işsizlik, yoksulluk ve sosyal güvenlik sistemindeki sorunlar vb. unsurlar da bu sistemin parçaları olarak değerlendirilmiş ve bu parçaları birbirine bağlayan süreçler ve bu süreçlerin özellikleri ele alınmıştır. Kayıt dışı istihdam sorununu anlamak, bu sorunu kontrol etmek ve çözüme kavuşturmak için bu alt sistemler ve bunlar arasındaki etkileşim bütün yönleriyle analiz edilmiştir.Açık sistem yaklaşımının amaçlarına uygun olarak çevresiyle karşılıklı etkileşimde bulunan, çevresinden girdi alan ve çevresinde meydana gelen değişmelere göre iç bünyesinde değişiklikler yapan bir model oluşturulmuştur. Ülkemizde kayıt dışı istihdamla mücadele amacıyla yapılan çalışmaların genel bir değerlendirmesi yapılarak, şimdiye kadar izlenen politikaların temelini oluşturan faktörler ve bu faktörlerin önem dereceleri tespit edilmiştir.Çalışmanın kapsamına, kayıt dışı ekonominin çeşitleri ve nedenleri ile kayıt dışı ekonominin çalışma hayatına yansıyan yüzü olan kayıt dışı istihdamın ekonomik ve toplumsal hayata etkileri, kayıt dışı ekonominin faaliyet alanları ve kayıt dışı istihdamla mücadelede izlenen ve izlenmesi savunulan kamu politika ve stratejileri girmektedir.Çalışma beş bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde kayıt dışı ekonominin kavramsal çerçevesi ve genel görünümü ele alınmıştır. İkinci bölümde; kayıt dışı istihdam, nedenleri, kayıt dışı istihdamın ortaya çıkış şekilleri, bazı ülkelerdeki kayıt dışı istihdamın yapısı, kayıt dışı istihdamın faydalı olduğu ileri sürülen yanları ile kayıt dışı istihdamın kayda alınmasının etkileri ele alınmıştır. Üçüncü bölümde; AB ülkelerinde; kayıt dışı istihdamla mücadelede uygulanan politikalar, alınan tedbirler ve yürütülen faaliyetler incelenmiş ve elde edilen sonuçlar analiz edilmiştir. Dördüncü bölümde; Türkiye'de kayıt dışı istihdamın yapısı ve boyutları, Türkiye'de kayıt dışı istihdamın yoğunlaştığı çalışan grupları ile kayıt dışı istihdamın sonuçları analiz edilmiştir. Beşinci bölümde ise; Türkiye'de kayıt dışı istihdamın kayıt altına alınmasında etkili olabilecek araçlar ve bu alandaki yasal düzenlemeler tartışılarak yapılması önerilen çalışmaların yol haritası hakkında genel bir değerlendirme yapılmıştır.Sonuç bölümü; çalışmanın genel olarak vardığı noktaları ortaya koyduktan sonra; savunulan tezlerin nasıl hayata geçirilebileceğini ve elde edilmesi beklenen sonuçların kamu politikalarını belirleyen ve uygulayanlara bu çerçevede oluşturulacak stratejilerin temel dayanaklarını ve toplumun ilgili kesimlerine etkilerini değerlendirmektedir.Bu çalışmada birtakım varsayımlarda bulunulmuş ve bu varsayımlara dayalı olarak kayıt dışı istihdamla etkin bir şekilde mücadele edebilmek için ne tür politika ve stratejilerin oluşturulması gerektiği üzerinde durulmuş olup söz konusu varsayımlar ile politika ve stratejiler ana başlıklar itibariyle şu şekilde ortaya konulmuştur:a) İşgücü üzerindeki ağır mali yüklerin kayıt dışı istihdamı oluşturan sistemin en önemli parçalarından birisi olduğu kabul edilmektedir. Vergi ile sigorta primlerinde indirime gidilmesi halinde kayıtlı istihdamın göreceli olarak artacağı öngörüldüğünden sigortalı ve işveren üzerindeki istihdamla ilgili mali yükümlülükler azaltılmalı, sektörlere ve yapılan işlere göre farklı mali yükümlülükler olmalıdır. Dolayısıyla, iş gücünün maliyetini artırıcı unsur yaratan ve rekabet gücünü azaltan vergi ve sigorta oranları ekonomik konjonktüre göre orta ve uzun vadede esnekleştirilmelidir.b) Kayıt dışı istihdamı oluşturan sistemin diğer bir önemli nedeni de etkin ve caydırıcı denetimin sağlanamamasıdır. İşyerlerinde denetimin etkin hale getirilmesi ve bilinçlendirici bir uygulama ile kayıt dışı istihdamın azaltılacağı düşünülmektedir. Bu sebeple, etkin bir denetim mekanizmasının kurulması ve bu amaçla özellikle ihbar ve şikayetlere anında el konulup denetimin caydırıcılığının arttırılması ve vatandaşın sosyal güvenlik kurumlarına olan güveninin sağlanması amacıyla yerinde denetim yapan denetim elemanı sayısının arttırılması gerekmektedir. Ayrıca sektörel bazda ve yıllık programlı denetimlere geçilmesi, diğer yandan yeni denetim stratejilerinin geliştirilmesine imkan tanınması gerekmektedir.c) Kayıt dışı istihdamla mücadelede, toplumsal uzlaşmaya ve hareket birlikteliğine dayalı bir uygulama stratejisinin tam olarak geliştirilemediği anlaşılmaktadır. Açık sistem yaklaşımına uygun olarak çevresinden girdi alan ve çevresinde meydana gelen değişmelere göre değişiklikler yapan bir modelin geliştirilmesi durumunda başarıya ulaşılabilecektir. Kayıt dışı istihdamla mücadele stratejisi; katılımcılık, genellik, hedeflere göre planlı uygulamalar ve alan çalışmaları ilkeleri esas alınarak belirlenmelidir.d) Teorik olarak öngörülen, birbirinden ayrık ve bir uygulama stratejisine dayanmayan çözüm önerilerinin, kayıt dışı istihdamı oluşturan sistemi tam olarak analiz edememeleri nedeniyle pratikte bu sorunu çözmeye yeterli olmadığı düşünülmektedir.Kayıt dışı istihdamla mücadelede kamu politika ve stratejilerinin; istihdam üzerindeki yük ve yükümlülüklerin azaltılması, etkin ve koordineli bir kamu yönetimi, etkin ve caydırıcı bir denetim sistemi, yaygın bir eğitim ve bilinçlendirme kampanyası, ilgili tüm kesimlerle birlikte hareket ve toplumsal mutabakat, politikanın uygulanmasından sorumlu özel birimlerin kurulması ve tüm bu politika araçlarının belirlenmiş bir politika uygulama zamanında eş zamanlı olarak hayata geçirilmesi eksenlerinde oluşturulması, hedeflenen sonuçlara ulaşılabilmesi için zorunludur.

Türkiye'de kayıt dışı istihdamın boyutu ve kayıt dışı istihdamı önlemeye yönelik politikaların irdelenmesi

Kayıt dışı istihdam, kayıt dışı ekonominin çalışma hayatına yansımasıyla ortaya çıkan önemli bir sorun olup, çalışma hayatını düzenleyen hukuk kurallarına uyulmaksızın kayıt ve beyan dışı işçi çalıştırılması şeklinde ortaya çıkmaktadır Kayıt dışı istihdam sadece gelişmekte olan ülkelerin değil gelişmiş ülkelerin de temel ekonomik sorunlarından birisidir. Kısa dönemde işsizliği ve yoksulluğu azaltması, belirli kesimlere gelir imkanı sağlaması gibi olumlu sonuçları olmakla birlikte, kayıt dışı istihdam uzun dönemde kamu gelirlerini azaltması, haksız rekabete yol açması, kaynak dağılımı bozması gibi nedenlerle ülkelerin sosyo-ekonomik istikrarını tehdit edici olumsuz etkileri de bulunmaktadır. Kayıt dışı ekonomideki faaliyetlerden kaynaklanan mali kayıplar ve kayıt dışılığın olumsuz ekonomik ve sosyal etkileri nedeniyle birçok ülke kayıt dışı istihdamı azaltmaya çalışmaktadır. Bu kapsamda sadece denetime dayalı mücadele yerine kayıt dışı çalışmaya neden olan sorunları ortadan kaldırmaya yönelik politikalarda uygulanmalıdır. Böylece sadece bir politikaya ağırlık vermek yerine karma politika yaklaşımı ile birçok politika eş zamanlı olarak planlı, sistematik ve kararlı şekilde uygulanarak, bir yandan sosyal güvenlik primleri, vergiler, istihdamla ilgili bürokratik süreçler azaltılırken, bir yandan da kayıt dışı istihdama yönelik denetim ve yaptırımlar artırılmalıdır. Anahtar Kelimeler: İstihdam, Kayıt Dışı Ekonomi, Kayıt Dışı İstihdam.

Kayıtdışı ekonomi-ölçülmesi- Türkiye'deki boyutları ve sonuçları

Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde 1970 lerden sonra yoğun biçimde hız kazanan kayıt dışı ekonomi, son 30 yılda ciddi boyutlara ulaşmış konunun araştırılarak çözümlenmesi acil ihtiyaç haline gelmiştir.Kayıt dışı kavramı, tanımı bile sorun olmuş konuyla ilgili araştırmacıların öncelikleri ve ilgili oldukları bilim alanına göre araştırmalar yapılmış ve isimlendirilmiştir. Gizli ekonomi, saklı ekonomi, marjinal ekonomi, kara ekonomi, yer altı ekonomisi vs. gibi.Kayıt dışı ekonomi, genel olarak kamu otoritesinin bilgisi dışında kalan her türlü ekonomik işlem olarak tanımlanabilir.Kayıt dışı ekonomini büyümesinde başlıca dört olgunun; gelir düşüklüğü, ekonomik eşitsizlik, devletin güçsüzlüğü ve milli ahlak zayıflığının önemli ölçüde etkisi vardır.Konusu suç olan yasadışı faaliyetlerde `üretim' yasalara aykırı gelişirken kayıt dışı ekonomide `gelir' yasalara aykırı şekilde cereyan etmektedir. Kara parayla mücadele aynı zamanda kayıt dışılıkla mücadele demek olmakla birlikte mücadele şekilleri tamamen bir birinden farklıdır.Kayıt dışı ekonomi, adı üstünde her hangi bir kayda tabi tutulmadığından ekonomide bıraktığı izlerden hareketle çeşitli yöntemler geliştirilerek (anket, vergi incelemeleri, istihdam, parasal, karma yöntemler vs.) tahmin edilmeye çalışılmaktadır. Türkiye'de konuyla ilgili farklı yıllarda farklı yöntemlerle çalışmalar yapılmış, ortalama %30-40 oranında oldukça yüksek kayıt dışılık tespit edilmiştir.Kayıt dışı ekonomiyi önlemek için yasalar, gelişen şartlara uygun, ihtiyaçlara cevap verebilen bir şekle bürünmelidir. Kurumlar arası koordinasyon ve iletişim, veri sistemi oluşturulmalı ve geliştirilmelidir. Vergi idaresi ile denetim, sosyal güvenlik kurumu ve diğer tüm kurumlar etkin hale getirilmelidir. Çalışma şartları hafifletilmeli, maliyetler, düşürülmelidir. Ekonomi nama yazılı hale gelmeli, bankacılık sektörü aracılığıyla kayıt altına alınmalıdır. Yolsuzluk ve rüşvetle mücadele edilmeli, eğitim seviyesi yükseltilmeli, vergi bilinci yerleştirilmeli hatta kampanyalar düzenlenmelidir. Sosyal yapıdan kaynaklanan (nüfus artışı, göç, kentleşme, işsizlik vs) sebeplerin önüne geçilmelidir. Ancak ülke şartları göz önünde bulundurularak oluşturulacak ve ciddiyetle uygulanacak stratejik plan ve programlar çerçevesinde 5-10 yıl süre zarfında başarılı olunabilecektir.

Kayıtdışı ekonomi ve iktisadi dalgalanmalar:Türkiye örneği

Çalışmanın, birinci bölümünde kayıtdışı ekonominin tanımı, nedenleri ve ölçme yöntemleri anlatılmıştır. İkinci bölümde, dünyada ve Türkiye'deki kayıtdışı ekonominin boyutları araştırılmıştır. Üçüncü bölümde, iktisadi dalgalanmaların tanımı, nedenleri ve kayıtdışı ekonomiyle başlıca makroekonomik değişkenler arasındaki ilişkiler anlatılmıştır. Dördüncü bölümde ise önce Tanzi'nin nakit para talebi yöntemi kullanılarak Türkiye'de 1975-2008 dönemi için kayıtdışı ekonominin tahmini yapılmış daha sonra Granger nedensellik testi uygulanarak kayıtdışı ekonomiyle iktisadi dalgalanma arasındaki ilişki araştırılmıştır. Test sonucunda; ?kayıtdışı ekonomiden iktisadi dalgalanmaya doğru tek yönlü bir nedensellik ilişkisi mevcut değildir? bulunmuştur. Ancak, iktisadi dalgalanmalardan kayıtdışı ekonomiye doğru zayıf bir nedensellik ilişkisinin varlığı tespit edilmiştir. Büyüyen kayıtdışı ekonomilerin, ülkelerin iş döngülerinde tüketim, üretim ve yatırımlarında daha fazla oynaklığa, istikrarsızlığa neden olduğu bilinmektedir. Kayıtdışı ekonominin genişliğinin azaltılarak, ekonomik faaliyetlerdeki dalgalanmaların daha yumuşak yaşanmasının sağlanabilmesi için gerekli tedbirlerin alınması önerilmiştir.

Kayıtdışı ekonomi ile mücadelede harcama eksenli önlemler

Kayıtdışı ekonomi hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülke ekonomileri üzerinde çeşitli makroekonomik etkilere yol açan iktisadi bir olgudur. Kayıtdışı ekonomiye yol açan faktörler ülkelerin ekonomik yapıları ve bu yapıdan kaynaklanan özelliklere göre değişiklik göstermektedir. Ekonomik yapı ile birlikte nakit ekonomisi, vergi politikası, istihdam politikası, verimlilik, enflasyon ve ekonomik krizler de kayıtdışı ekonominin nedenleri arasındadır.Bazı ekonomik faaliyetlerin kayıtdışında kalması, vergilerin eksik ödenmesine ya da hiç ödenmemesine neden olmakta ve sonuçta devletin vergi gelirleri azalmaktadır. Kayıt dışılık vergi kaybı ve sosyal sigorta primi kaybına yol açmakta ve bu kayıplar bütçe açıkları beraberinde getirmektedir. Bunun önüne geçmek için vergi oranlarının artırılması gereği, bütçenin gelir yapısının kalitesinde bozulmaya yol açar. Bütçe dengesindeki sorunlar, aynı zamanda borçlanma gereğini ve bütçedeki faiz yükünü artırır. Sonuçta sürdürülebilir büyüme üzerinde riskler oluşur.Bu kadar olumsuz etkiye yol açan kayıtdışı ekonominin büyüklüğünü belirlemek ve neden olduğu vergi kaybının miktarını saptamak ise oldukça güçtür. Kayıtdışı işlemler ve bununla bağlantılı vergi kaybının, en önemli nedenlerinden biri de, belge alış-verişinin yeterince sağlanamayışıdır. Kayıtdışı faaliyetlerin kayıt altına alınabilmesi için belge düzenin yerleşmesine yardımcı olacak önlemlerin sisteme entegrasyonu sağlanmalıdır.Bazı yabancı ülkelerde harcamaların takip edilmesi yoluyla kişilerin servetlerindeki artışın kontrolü ve kaynağının sorgulanması şeklindeki uygulamalar, gelirler ve harcamalar arasındaki ilişki bankacılık sistemiyle entegre şekilde yürütülmektedir. Bunun dışında kayıtdışı ile mücadele amaçlı olarak harcamalara ikramiye ödenmesi şeklindeki uygulamalar da mevcuttur.Bu önlemlerden banka ve kredi kartı kullanımının yaygınlaştırılması kayıtdışı ekonomiyi önlediği gibi, ekonominin genelinde de olumlu etkiler yaratmaktadır. Kredi kartlarının en önemli etkilerinden birisi kayıtdışılığın önlenmesi ve böylece vergi gelirlerinin artırılması noktasında ortaya çıkmaktadır. Kredi kartları, mükellefler açısından bir ödeme ve satış kolaylığı olduğu gibi, vergi idaresi açısından da etkin bir gelir ve takip aracı işlevi görmektedir.Harcama belgelerine piyango benzeri sistemler yerleştirilerek belge düzenin sağlanmasının teşviki ise, özellikle Çin gibi bir çok ülkede kayıtdışı ekonomi ile mücadele ve vergi gelirlerinin artırılmasında başarılı sonuçlar veren ve Türkiye için model olabilecek bir uygulamadır.

Sosyal sigortada kayıt dışılıkla mücadele

Günümüzde sosyal sigortada kayıt dışılık kavramı nedenleri, etkileri ve sonuçları itibariyle çeşitli unsurları içeren, gelişmiş ve gelişmekte olan bütün ülkelere zarar veren, bu sebeple mücadele edilmesi gereken sosyo - ekonomik bir sorundur. Sosyal sigortada kayıt dışılık sadece sosyal güvenlik sistemini olumsuz etkilememekte, ekonomik yapı, sosyal yapı başta olmak üzere hayatın tüm ünitelerinde etkilerini hissettirmektedir.Soysal sigortada kayıt dışılık, hizmet akdine istinaden çalıştırılan kişilerin Sosyal Güvenlik Kurumuna bildiriminin ya hiç yapılmaması ya da çalıştığı gün veya aldığı ücretinin eksik bildirilmesi olarak tanımlanabilir. Sosyal sigortada kayıt dışılık niteliği itibariyle üstesinden gelinmesi zor bir sorundur. Üstesinden gelmek bir tarafa hesaplanması dahi aynı derecede imkansız görünmektedir. Bu kadar zor bir şekilde mücadele edilen ve ülkemizin bugünkü ekonomik tablosuna etkin bir şekilde yansıyan kayıt dışı istihdam ülkemizin en başta gelen problemlerinden biridir ve her ülke bu sorunla baş edebilmek için kendi ekonomik ve sosyal yapısına uygun çözümler aramaktadır.Bu çalışmada sosyal sigortada kayıt dışılık tanımlanmış, unsurları, nedenleri, sonuçları, boyutları, etkileri ve çeşitleri incelenmiştir. Ancak çalışmanın asıl amacını oluşturan, sosyal sigortada kayıt dışılığı oluşturan nedenler ve sosyal sigortada kayıt dışılığı kayıtlı hale getirebilmek için alınması gereken önlemler konusunda, özgün yaklaşımla tespitler yapılmaya çalışılmış ve çözüm önerileri sunulmuştur. Bu çalışma ile sosyal sigortada kayıt dışılık kavramı sebep sonuç ilişkisi içerisinde daha iyi anlaşılmış olacaktır.

Kayıt dışı ekonominin etkileri : Türkiye'den bir uygulama

Günümüzde kayıt dışı ekonomi yalnızca gelişmekte olan ülkelerin değil gelişmiş ülkelerin de karşı karşıya kaldığı büyük problemlerden bir tanesidir. Nitekim Türkiye'de söz konusu birçok ekonomik faaliyetin kayıt altında olmadığı sıklıkla tartışılmaktadır. Bu çalışmada kayıt dışı ekonominin etkilerinin madeni yağ sektöründe incelenmesi amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda sektörde söz sahibi olan sanayiciler ve kayıt dışı ekonomi konusunda uzman olan vergi denetmenleri ile derinlemesine görüşme tekniği kullanılmış ve kullanılan teknik sonucunda oluşan bulgular sektörde çalışan kişilere anket çalışması ile yeniden test edilmiştir. Elde edilen derinlemesine görüşme verileri, içerik ve betimsel analiz yöntemleri ile çözümlenirken, anket verileri de tanımlayıcı analiz teknikleri kullanılarak incelenmiştir. Çalışmanın sonucunda madeni yağ sektöründeki kayıt dışılığın gerekçeleri olarak öncelikle yüksek vergi oranları sonrasında vergi bilincinin düşük olması ortaya çıkmakta olup önerilen önlemler arasında denetimin artması gerekliliği ön planda yer almaktadır.

Yoksulluk ve kayıt dışı ekonomi arasındaki ilişki

Günümüzde yer altı ekonomisi problemine yaygın bir biçimde bilhassa az gelişmiş ekonomilerde rastlanmaktadır ve aynı zamanda yeraltı ekonomisi belli bir boyutta gelişmekte olan ekonomilerinde problemidir. Yer altı ekonomisi devletler için vergi gelir kaybına yol açması nedeniyle ve formel sektörde yer alan firmalar ile adaletsiz bir rekabet yaratması nedeniyle bir sorundur. Yer altı ekonomisine yol açan ekonomik ve demografik faktörler arasında adaletsiz vergi oranları, gelir dağılımı adaletsizliği, nüfus artışı ve kırdan kente göçü sayabiliriz. Yer altı ekonomisinin diğer belirleyicilerinin yanında yoksulluk yer altı ekonomisinin en hayati belirleyicilerinden biridir. Ayrıca yeraltı ekonomisi ekonomik ve siyasi belirsizliğin yoğun olduğu ekonomilerde daha fazla gözlenmektedir. Bu çalışmada yoksulluğun enformel sektör üzerindeki etkisi panel data çerçevesinde analiz edilecektir. Bu bağlamda bir ekonomide yoksulluk seviyesindeki artışın yer altı ekonomisini arttıracağı hipotezini test etmekteyiz. Panel veri analizlerinden elde edilen tahmin sonuçları yoksulluk ile yer altı ekonomisi arasında aynı yönlü istatistiksel olarak anlamlı bir ilişkinin olduğunu ortaya koymaktadır, yani yoksulluk seviyesindeki bir azalış yeraltı ekonomisini azaltmaktadır.