تخريج الأحاديث الواردة في تفسير روح البيان سورة الفاتحة والبقرة نموذجا

Tefsir ilmi, Allah Teâlâ'nın kelâmının mânalarının anlaşılması, hükümlerinin ve hidayetlerinin ortaya konulması bakımından İslâmî ilimlerin en şereflilerinden ve en yücelerinden biri kabul edilmektedir. Âlimler bu ilme büyük bir ihtimam göstermiş, bu alanda değerli eserler telif etmiş ve tefsir bi'l-me'sûr, tefsir bi'r-rey ve zahir mânaya aykırı düşmeksizin Kur'ân metninden çıkarılan bâtınî anlamları araştırmayı amaçlayan işârî tefsir gibi farklı yöntemler geliştirmişlerdir. Bu bağlamda, İmam İsmâil Hakkı Bursevî'nin (ö. 1127 h.) Rûhu'l-Beyân adlı tefsiri, derin mânaları, üslup inceliği ve rivayet tefsiri ile tasavvufî işârî tefsiri özgün bir biçimde bir araya getirmesi sebebiyle âlimler ve ilim talebeleri arasında geniş bir ilgi görmüştür. Bursevî'nin tefsirinde çok sayıda hadis-i şerife yer vermesi, bu rivayetlerin tahkik ve tahrîcinin yapılmasını zorunlu kılmakta; böylece âyetlerin maksadının ve yönlendirmelerinin sahih bir şekilde anlaşılması hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, bu çalışma Rûhu'l-Beyân tefsirini inceleme ve tahkik konusu yapmakta; özellikle Fâtiha ve Bakara sûrelerinin tefsirinde geçen hadislerin, muteber hadis kaynaklarına dayanılarak tahrîc edilmesine odaklanmaktadır. Ayrıca Bursevî'nin tefsir metodolojisinin temel özelliklerini, özellikle hadisleri âyetlerin tefsirinde ele alış ve kullanış biçimini ortaya koymayı; bununla birlikte tasavvufî yaklaşımın onun tefsirî yönlendirmeleri ve işârî yorumları üzerindeki etkisini açıklamayı amaçlamaktadır. Araştırmada tümevarımcı-analitik yöntem benimsenmiştir. Bu çerçevede, söz konusu iki sûrenin tefsirinde yer alan hadisler tespit edilmiş, asıl kaynaklarına kadar izlenmiş ve değerlendirilmiştir. Bunun yanı sıra Bursevî'nin tefsir üslubu analiz edilerek, rivayet tefsirinin esaslarına ne ölçüde bağlı kaldığı ve Kur'ân'ın zahir mânasını aşmaksızın işârî ve tasavvufî anlamlarla nasıl ilişki kurduğu ortaya konulmuştur. Bu çalışmanın önemi, tefsir ve hadis mirasının ilmî tahkikine katkı sağlaması ve Rûhu'l-Beyân tefsirinin İslâmî ilimler literatüründeki yerini vurgulamasında yatmaktadır. Aynı zamanda bazı tefsirî kavramların doğru anlaşılmasına katkıda bulunmakta ve araştırmacılar ile ilim talebelerine, tefsir bağlamında hadislerle çalışırken sağlam ve ilmî bir metodoloji sunmaktadır. Sonuç olarak, Yüce Allah'tan bu çalışmayı güzel bir kabul ile kabul buyurmasını ve yalnızca kendi rızası için yapılmış kılmasını niyaz ederiz. Şüphesiz O, her şeyi işiten ve dualara icabet edendir. Allah'ın salât, selâm ve bereketi Efendimiz Muhammed'in, onun âlinin ve ashabının üzerine olsun.