15. yüzyıl divanlarında mekân algısı

Mekân, "kevni"/varlığı içinde bulunduran bir unsurdur. Varlık zorunlu olarak bir zaman ve mekân içerisinde bulunmaktadır. Bu zorunluluğu ile varlığın imkânlarının sınırlarını belirlemektedir. Böylece içinde bulunan özneyi de şekillendirmektedir. Mekân, aynı zamanda inşa edilen yapıları da kapsamaktadır. Bu yönüyle onu inşa eden kişiyi ve kültürü yansıtan bir ayna işlevi üstlenmektedir. Edebi metinlerde, mekân kendi özelliklerine ek olarak, şiir öznesinin ve şairin mekânı algılayışını ve mekâna yüklediği anlamları da yansıtmaktadır. Algısal mekânlar, gerçek mekânların öznenin algısında uğradığı değişim sonucunda oluşabildiği gibi, tamamen fantastik mekânlar da olabilmektedir. Bunların incelenmesi, hem öznenin değerler sisteminin belirlenmesinde yardımcı olurken hem de mekânın içerisindeki kültürel kodların da tespit edilmesini sağlar. Mekânın anlamının bilinmesi, dolaylı olarak da, mekânın içerisine yerleştirilen nesne ve kişilerin de değerleri hakkında fikir vermektedir. Çalışmada özellikle, dünya ve ahiret algısı, sultanın ve sultan karşısında öznenin konumlandırılması, ruhsal erginlenme ve mekânsal konumlanma arasındaki ilişki gibi konular üzerinde durmaktadır. Çalışma kapsamında ele alınan dönem olan 15. yüzyıl, Osmanlı'nın mekân ve şiir dünyasına temel sağlaması açısından ayrı bir önem arz etmektedir. Bu dönemde büyük mekânsal dönüşümler yaşanmış ve sonuç olarak Osmanlı mimarîsinin üsluplaşması başlamıştı r. Aynı zamanda şiir de kelime kadrosu, Divan tertibi ve gazel ve kasidelerin temel kurallarının oluşması gibi aşamalarla klasikleşme devrine girmiştir. Kapsam belirlenirken, çalışmanın hacmi göz önüne alınarak incelenen şairlere sınırlama getirilmiştir. Bu sınırlama yapılırken bir sultan, bir şehzade, bir bürokrat, bir mutasavvıf ve himaye altında bir şair seçilerek en geniş demografik kapsama ulaşılma çabası güdülmüştür. Mekânların algısal analizi yapılırken, öncelikli olarak bütün mekânlar tespit edilerek fişlenmiş ve bir mekân sözlüğü oluşturulmuştur. Sözlükte mekânların sözlük anlamları ve şairlere mahsus kullanımları özetlenmeye çalışılmıştır.