20. yüzyıl başı Türkiye ve İran mimarisinde modern ve milli kavramlarının incelenmesi

19. yüzyılda Batı'da başlayan ve endüstri devrimiyle birlikte tüm dünyada etkili olan iki önemli kavram olarak modernlik ve millilik, kısa sürede her alanda olduğu gibi mimarlıkta da karşılığını bulmuştur. 19. yüzyıl boyunca Avrupa'da yaşanan stil savaşları, birçok yeniden canlandırmacı mimari stil ile tarihin mimarlıktaki milli yansımalarının arandığı bir biçim arayışına dönüşmüştür. 20. yüzyılın ilk yarısında ise tarih ve yerel ile arasına bir sınır koyma iddiasındaki modern mimari stil bir yandan tüm dünyada yükselişini yaşarken, diğer yandan da modern mimarinin yarattığı evrensel dilin tekdüzeliği ile ilgili eleştiriler ve farklı yerlere uygunluğu konusunda ilk sorgulamalar başlamıştır. Zamanla uluslararası stil adıyla anılmaya başlayacak modernist mimarlık kanonu ve sonucunda ortaya çıkan bir örneklik nedeniyle modern mimarlığa tepki olarak yeni tarzlar da oluşmaya başlamıştır. Modernizm ile aynı dönemde yükseliş yaşayan milliyetçilik kavramı, farklı ülkelerde ortaya çıkan yeni mimari tarz arayışlarında çeşitli biçimlerde kendini göstermiştir. Her ne kadar farklı ülkelerin mimarlığına özgün biçimlerde yansısa da bu millilik arayışlarının ana hedefi, her bölgede aynı mimari dilin uygulanmasını reddederek, her ülkede yerel değerlere önem veren modern ve özgün mimarilerin uygulanmasıdır. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında modernizmin yükselmesi aynı zamanda ile milliyetçilik ile birlikte etkili olduğundan, birbirine zıt gibi görünen bu iki fikri uzlaştırma çabaları da modernist değişimlerin yükselişi ile özellikle modernizmin çeperindeki ülkelerde belirginlik kazanmıştır. Dolayısıyla, 20. yüzyıl başlarında Orta Doğu ülkelerinde modernleşme hareketlerinin yükselişi, beraberinde milliyetçi yaklaşımları da getirmiştir. Bu dönemde İran'da ve Türkiye'de "modernizm" ve "milliyetçilik" kavramlarının yükselişine ivme kazandıracak benzer siyasi ve sosyal koşullar yaşanmaktadır. Her iki ülkede de yakın yıllarda ulus devletlerinin kurulurken ve benzer idealleri paylaşan reformist liderler etkisiyle paralel modernleşme hamlelerinin yapılırken, iki ülkenin mimarlık ortamlarında da dikkat çekici mimari yorumlar gerçekleşmiştir. Yeni ve çağdaş bir sosyal hayatı destekleyecek modern mekân kurgusuna sahip, ülkelerin imkânları dâhilinde modern malzeme ve teknolojiyle inşa edilmeye çalışılan bu yapılardan aynı zamanda modern ulusun inşası çalışmalarını temsil etmesi beklenmekte ve bu durum dönem mimarlarının en büyük ikilemini oluşturmaktadır. Vartan Hovanessian, Sedad Hakkı Eldem, Andre Godard, Mimar Kemalettin Bey, Karim Taherzadeh Behzad, Vedat Tek, Nikolai Markov, Bruno Taut, Mohsen Foroughi ve Giluio Mongeri gibi dönemin II öne çıkan mimarlarınca tasarlanan yapılar dönemin yeni sosyal hayatının ihtiyaçlarını karşılayabilecek modernlikteyken, aynı zamanda ülkenin değerleri ile de özgünlük kazanmıştır. Bu açıdan bu yapılar hem mimarlıkta modernlik ve millilik kavramlarının uzlaştırılması ikilemini yansıttıkları, hem de dönemin ikircikli ideallerini yapısal çevreye yansıtmaya çalıştıkları için erken Cumhuriyet ve Pehlevi dönemi mimari eserleri arasında ön plana çıkmakta ve simgesellik kazanmaktadır. Bu tez çalışmasında 20. yüzyılın ilk yarısında İran ve Türkiye'deki ikircikli reformist ideallerin yapılı çevreye yansıma biçimleri karşılaştırılarak, benzerlik ve farkların ortaya konulması amaçlanmıştır. Çalışmada modernlik ve millilik ikilemini tasarımlarında ve/veya söylemlerinde ön plana çıkaran her iki ülkenin öne çıkan dönem mimarları belirgin eserleri ile birlikte ele alınmıştır. Tez kapsamında ele alınan mimarlar ve yapıları kendilerine özgün modernist ve milli özellikleri ile değerlendirilmiş; ikili karşılaştırmalar şeklinde gerçekleştirilen değerlendirmede mimarların seçimi farklı olsa da birbirleriyle dikkat çekici ortak yönleri bulunanlara odaklanılmıştır. Bu kapsamda Vartan Hovanessian (1896-1982) ile Sedad Hakkı Eldem (1908-1988), Andre Godard (1881- 1965) ile Mimar Kemalettin Bey (1870-1927), Karim Taherzadeh Behzad (1888-1963) ile Vedat Tek (1873-1942), Nikolai Markov (1882 -1957) ile Bruno Taut (1880-1938) ve Mohsen Foroughi (1907-1983) ile Giulio Mongeri (1875-1953) ikili olarak ele alınmış ve karşılaştırılmalı olarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın kapsamı, modern ve milli kavramların yükseldiği ve kendi şahsiyetlerinde özgün bir reformist iklim yaratan Atatürk ve Rıza Pehlevi'nin iktidarları ve onların ardından etkilerinin kısmen devam ettiği süreyi kapsayacak şekilde 20. yüzyılın ilk yarısı ile sınırlandırılmış olup çalışmada karşılaştırmalı metot kullanılarak her iki ülke literatürüne katkı sağlayabilecek bilgilere ulaşılması hedeflenmiştir.